ماقالانىڭ ماڭدايىنداعىداي – اڭگىمە الەكسەي لەح تۋرالى. ءدال قازىر الەكسەي باسقا «الەكسەيلەردەن» ءباسى بيىك بولىپ تۇر. ءيا, ماسەلە – ونىڭ سوزىندە. ول نەگە تازا قازاقشا سويلەيدى؟ نە سەبەپتى قازاق مەكتەبىنە بارادى؟ مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەندەردى ماڭگۇرت سانايدى. وقۋشىعا بۇل سىندارلى وي قايدان كەلدى, ماقساتى نە؟ ءبىز بۇگىن سونى ايتامىز.
ءاسىلى, وزگە ەتنوس وكىلى انا تىلىمىزدە ەكى اۋىز ءسوز قۇراسا ءبىر جەلپىنىپ قالامىز. بۇل انتەك ەيفوريا مەملەكەت جۇيەسىنىڭ ءبىر جەلكەنىنە اينالعان. ۇلتى باسقا بىرەۋ قازاقشا سويلەسە سۇيكىمدى كورىنەدى. ءتىپتى, مىنبەرگە شىعارىپ, اياۋلى انا ءتىلىمىزدىڭ ناسيحاتشىسى سەكىلدى باعالايمىز.
مىسالى, 11 جاسار الەكسەي نەگە قازاق مەكتەبىنە بارادى؟ وسىنى ويلاعان ادام بار ما؟ ورىس بالاسىنىڭ قازاق سىنىبىندا وقۋى كوزگە وعاش كورىنەتىندەي. ءبىرتۇرلى قابىلداماي تۇراسىز. ال ونىڭ اتا-اناسى بۇل قارەكەتكە جايدان-جاي بارماعان, قوعامداعى ۇدەرىسكە ىلەسكەنى. بالاسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن وسىنداي قادام جاساپ وتىر. تۇسىنەسىز بە؟ ياكي, ءتۇبى ەلىمىزدە قازاق تىلىنە مۇقتاجدىق تۋاتىنىنا سەنەدى.
– مەن وتىز جىل مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ قىزمەت ەتتىم. سوندا ءبىر بايقاعانىم ءتىل توڭىرەگىندە كەڭەس يدەولوگياسى سىڭىرگەن قاساڭ قاعيدا بىرتە-بىرتە تۇيىقتالىپ كەلەدى. ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا ورىس سىنىبىندا وقيتىن قازاق بالالارى وتە كوپ ەدى. ءتىپتى, ءبىر سىنىپتا 23 قازاق بالاسى وقىعاندى دا كوردىم. كەيىنگى جىلدارى بۇل ۇدەرىس ازايدى. قازىر كوبى سانالى تۇردە باس تارتىپ جاتىر. ورىس تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ازايىپ, قايتا اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىن قازاق بالالارى كوبەيىپ كەلەدى, – دەيدى الەكسەيدىڭ اناسى اناستاسيا لەح.
انا جۇرەك اۋليە ەمەس پە, قازاق ءتىلىنىڭ دامۋ باعىتىن اڭعارىپ 5 جاسار بالاسىن قازاق مەكتەبىنە تابىستايدى. ارينە, باسىندا اۋرە-سارساڭعا تۇسكەنىمەن, ۋاقىت وتە الەكسەي قازاق ءتىلىن شەبەر مەڭگەرىپ العان. ەرتەڭ ءبىزدىڭ وتانىمىزدا مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەن ۇلىنىڭ كەلەشەكتەگى ءومىرى قالاي ءوربيتىنىن باعالاۋ مۇمكىن ەمەس. قازاق تىلىندە سويلەمەسە قىزمەتتە وسپەۋى كادىك. جالاقىسى جوعارى جۇمىستاردىڭ دەنى انا ءتىلىن ءبىلۋدى مىندەتتەيدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇگىندە ءبۇتىن قوعام قازاق ءتىلىن سىيلاماعانداردان تەرىس اينالىپ جاتىر. دەمەك, اناستاسيا حانىمنىڭ شەشىمى ورىندى ءھام قۇلاققا دا جاعىمدى ەستىلەدى. ءبىزدى قىزىقتىرعانى دا وسى.
قاراڭىز, سەناتور گەننادي شيپوۆسكيح پەن ءماجىلىس دەپۋتاتى ماكسيم ءروجيننىڭ قوعام الدىندا ءجۇزى جارىق. ولاردىڭ ساياساتتاعى ۇستاعان ءرولى دە مىعىم, حالىق قولدايدى, باسقاسى دا سونداي بولسىن دەيدى. وزگە بىرەۋ ۇكىمەت وتىرىسىندا ورىسشا ءتىل قاتسا, تۇيرەپ الادى. ماسەلەن, جاقىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ وسىنداي جاعدايعا تاپ بولدى. ول حالىقتان انا ءتىلىن تولىق ۇيرەنۋگە التى اي ۋاقىت بەرۋىن سۇرادى. ۋادە – قۇدايدىڭ ءبىر اتى, ەگەر مينيستر ۋادەسىندە تۇرماسا ءارى قاراي جۇمىس ىستەۋىنە حالىق مۇمكىندىك بەرمەيدى. دەمەك, «مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ مىندەتتى» دەگەن زاڭ قابىلدانباسا دا, حالىق ساناسىندا بۇل تاعلىمدى ءتارتىپ قونىستانىپ ۇلگەردى.
– ابايدىڭ, مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرىن جاتقا بىلەمىن. دوستارىمنىڭ ءبارى قازاق, ءبىز بولىنبەيمىز, بىرگە وينايمىز. وتباسىمىزدا ءبارى قازاقشا سويلەيدى, سوندىقتان ماعان كەز كەلگەن وتانداسىممەن قارىم-قاتىناسقا ءتۇسۋ جەڭىل. ساباققا انام كوپ كومەكتەسەدى, قازاق مەكتەبىنە بارعانىمدى سول كىسى قالادى. سوندىقتان كەيدە تاپسىرمالاردى تۇسىنبەگەندە كومەكتەسىپ, ەكەۋلەپ ەرەجە جاتتايمىز. بولاشاقتا ەلىمە قىزمەت ەتكىم كەلەدى, – دەيدى الەكسەي.
ءتىل ءبىلۋ – سول ۇلتتى تانۋ, تامىرىمەن بىتە قايناسۋ دەگەن ءسوز. ياعني, قاي تىلدە سويلەسەڭىز ءسىزدىڭ ادەتىڭىز دە, ءبۇتىن بولمىسىڭىز دا سوعان ساي ءتىل قاتادى. الەكسەي تۇراتىن باقباقتى اۋىلىندا 5 مىڭعا جۋىق ادام بار. ونىڭ 30 پايىزى وزگە ەتنوس وكىلدەرىنەن قۇرالعان. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ورىس, كورەي, نەمىس, تاتار, ينگۋش, ازەربايجان, شەشەن سەكىلدى بىرنەشە ەتنوس اتالعان ەلدى مەكەننىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە اجەپتەۋىر بيلىككە يە بولعان. كەيىن قازاق قوعامى ۇلتتىق ۇستىن قالىپتاستىردى. بۇگىندە جامبىل ورتا مەكتەبى ەكى تىلدە ءبىلىم بەرەدى دەمەسەڭىز, دەنى قازاق تىلىندە سويلەيدى. كەيبىرى سويلەمەسە دە تۇسىنەدى. سودان دا بولار, ءار ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى مەكەندەگەن اۋىلدا ءبارى ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي كۇن كەشىپ جاتىر.
قازىر رەسەيگە, كورەياعا, گەرمانياعا كوشىپ, سونداعى اعايىن-تۋىسىنان پانا ىزدەگەن كەيبىر ەتنوس وكىلى ەلىمىزگە قايتا كوشىپ كەلىپ جاتىر. سەبەبىن سۇراساڭىز, ءوز ەلى باۋىرعا وڭايلىقپەن باسپايدى. سوندىقتان قاي تىلدە سويلەسەڭىز دە ىعىنا جىعىلاتىن قازاقستاننان اياۋلى مەكەن جوق. مۇنى الەكسەيدىڭ اتا-اناسى جاقسى ءتۇيسىنىپ وتىر. ۇلتسىزدىقتىڭ ارعى جاعىندا رۋحسىزدىق جاتىر.
ءبىز وزگەلەردى قازاق تىلىنە مۇقتاج ەتپەي, انا ءتىلىمىزدىڭ بايلانىس اياسىن كەڭەيتە المايمىز. قازاق ءتىلىن بىلگەن وزگە ەتنوستاردى توبەگە كوتەرگەنىمىزبەن, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىلدان اسسا دا ءبارى بىردەي ءتىلدى مەڭگەرىپ كەتكەن جوق. دەمەك, قازاقشا بىلمەيتىن وزگە ەتنوس وكىلدەرى الەكسەيشە ويلاماي, ءتىلدى ۇيرەنگەنىنەن پايدا جوق. قازاق ءتىلى – ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرۋدىڭ جالعىز جولى بولۋى شارت. قارىنىڭىز اشسا قازاقشا سويلەڭىز, باي بولعىڭىز كەلسە قازاقشا سويلەڭىز. قاتارىڭىزدان قالماۋ ءۇشىن دە قازاقشا ويلانىڭىز!
جەتىسۋ وبلىسى,
بالقاش اۋدانى