التايداعى التى كۇن

ساحالار ساقتار جەرىندە

كوپ ۇزاماي ءجۇرىس-تۇرىسى­مىزدىڭ جوسپارى دا قولعا ءتيدى. جولدا جۇرگەن جۋرناليست بولعانىمىزبەن, بۇل ساپار جاۋاپتى ەدى. تامىلجىعان تابيعاتتى قىزىقتاپ قايتۋ عانا ەمەس, باۋىرلاس ەل اراسىنداعى ىسكەر­لىك, مادەني قارىم-قاتى­ناس­تى نىعايتۋدى دا ماقسات ەتتىك. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا ياكۋتيا رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىسىن قابىلداپ, تاريحىمىز تامىرلاس ەلمەن ىنتى­ماقتاستىقتى ارتتىرۋعا ەرەكشە نازار اۋداراتىنىن ايتقان.

سوناۋ ماڭگى مۇز بەن توڭ باسقان ساحا جەرىنەن كەلە جاتقان مەيمانداردى كاتون­قا­را­عايدىڭ كىرەبەرىسىندە قازاقى داستۇرمەن, ءسان-سالتانا­تىمىزبەن قۇشاق جايا قارسى الدىق. ياكۋتيالىق قوناقتارمەن جازۋشى الىبەك اسقاروۆ, «Foliant» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان يسابەكوۆ جا­قىن ارالاسىپ كەتكەلى قاشان. بىرنەشە رەت استانادا وتكەن كىتاپ كورمەسىندە كەزدەسىپ, بىلتىر ياكۋتياعا دەيىن بارىپ قايتقان. سول ساپاردان كەلە سالا الىبەك اسقاروۆتىڭ «ساحا-ياكۋتيا. اق قار, كوك مۇز الەمىنە ساياحات» اتتى كىتابى جارىق كوردى.

ماڭگى مۇزدىڭ مەكەنى دەيمىز عوي, بىراق ساحانىڭ ساقىلداعان سارى ايازى بىزگە بالەندەي تاڭ­سىق ەمەس شىعار. شى­عىستاعى شاناعاتتى اۋىلىنىڭ 60 گرادۋس سۋىعى ويمياكوننىڭ ايازىمەن پارا-پار دەسەدى. التى اي قىسىمىز جانە بار. جازعى اۋا تەمپەراتۋراسى دا ۇقساس كورىنەدى. ونى ايتامىز, ۇقساستىعىمىز كۇن را­يىندا, ءبىتىم-بولمىسىمىزدا عانا ەمەس, ءتىلىمىز بەن دىلىمىزدەن دە سايكەستىك تابىلادى. ونى تانىسا كەلە بىلدىك.

الىستان ات ارىتىپ التايعا العاش رەت تابانى تيگەن ساحالىق جازۋشى ۆالەري لۋكوۆتسەۆ پەن باسپاگەر اۆگۋست ەگوروۆ ەدى. اۋەلدە نۋلى دا, سۋلى وڭىردە تۋعان ولارعا كاتونقاراعايدىڭ تابيعاتى بوتەن ەمەس شىعار دەپ ويلاعانبىز. قاتەلەسىپپىز. وسكەمەننەن شىعا سالا جايقالعان ەگىستىك القاپتارىنىڭ تەڭىز­­­­د­ەي تولقىپ جاتقانىنا قاراپ-اق تاڭىر­قاسقان. رەسەيدەگى ەڭ ۇلكەن اۋماقتى ساحا رەسپۋبليكاسى الىپ جاتقا­نىمەن, ءدال بىزدەگىدەي ەگىن ەگىپ, استا-توك استىقتىڭ استىندا قالمايتىن كورىنەدى. ەسەسىنە ياكۋت جەرى – جاقۇت تاستارىنىڭ وتانى. التىن-كۇمىستىڭ قۇندىسى دا ماڭگى توڭ باسقان جەر استىنان شىعادى. رەسەيدەگى المازدىڭ 90 پايىزى ياكۋتيادا وندىرىلەدى. بولاتتان سوعىلعان پىشاقتارى دا سۇرانىسقا يە.

ءبىز بەرەلگە, پاتشالار جا­زى­عىنا جەتكەنشە ىمىرت ۇيى­رىلگەن. بۇل جاقتىڭ ءتۇنى ەلدى مەكەن ماڭىن­داعىداي ەمەس, كوزگە تۇرتسە كورگىسىز قاراڭعى. بەرەل قورىق-مۋزەيىنىڭ اۋلاسىنداعى شوشايعان مۇسىندەردىڭ سۇلباسىن شولا قاراپ وتتىك تە, نەگىزگى جا­دىگەرلەردى ەرتەسى تاماشالايتىن بولىپ شەشكەنبىز. ءسويتىپ, ءتۇن اۋعانشا ياكۋت اعايىن­دار­مەن اقتارىلا اڭگىمە اي­تىس­تىق. ءتۇبىمىز تۇركى­لەر­دەن تا­را­عان­دىقتان با, تىلى­مىزدە ۇقساستىق ءا دەگەندە بايقال­عان. سويلەسە بەرسەك, ساپار سوڭى­نا دەيىن ساحاشا سايراپ كەتە­تىندەي سەزىندىك. ولار دا قازاق­شا سويلەۋگە تىرىسىپ باقتى. ەلىمىزدە ءومىر بويى تۇرىپ كەلە جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى وسى اعايىندارداي قىزىعۋشىلىق تانىتسا عوي, باياعىدا-اق ءتىل ما­سە­لە­سىن ۇمىتار ەدىك. بارىنەن بۇرىن ءبىر ميلليونعا جەتپەيتىن حالىق سانى بولا تۇرا ءوز ءتىلىن ساقتاپ كەلە جاتقاندارىنا ەرىك­سىز باس شايقايسىڭ. ء«بىز مۇز­دات­قىشتا ساقتال­عاندىقتان, ءتىلى­مىز وزگەرىسكە تۇس­پەگەن», دەپ ازىل­دەيدى وزدەرى. سوڭعى ساناق بويىن­شا ياكۋتيا رەسپۋبليكاسىندا 972 مىڭ ادام تىركەلىپتى. ونىڭ وزىندە 55,3 پايى­زى عانا  ياكۋت ۇلتى. 32,6 پايى­زى – ورىس­­تار. ودان بولەك, ەۆەنكىلەر, دول­عان­دار, چۋكچالار, بۋرياتتار, تاتارلار بار. قازاق جوق شىعار دە­سەك, بابالارىمىز ساحا دالاسىنا دەيىن شاشىراپتى عوي. قاي قۇداي ايداپ بارعا­نىن كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر تۇراقتاپ قالعان قانداستاردىڭ سانى مىڭنان اسادى ەكەن. دالىرەك ايتساق, 2021 جىلعى ساناققا سۇيەنسەك, 1 121 قازاق ياكۋتيادا تۇرىپ جاتىر.

اڭگىمە تاريحي اڭىزعا ويىس­قان. نەگى­زى­نەن ياكۋتيانى زيالى قاۋىم وكىلدەرى «ولونحو ەلى» دەپ تە اتايدى. ولونحو دەي­تىنى – ەرتە كەزدەگى اۋىزدان-اۋىزعا تارا­عان اڭىز-اڭگىمەلەر. وركەنيەت كەلە قويماعان تۇستا تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, ولونحو ايتاتىندار كوپ بولعان سەكىلدى. كەيبىر اڭىزدارى بىرنەشە كۇنگە سوزىلىپتى. ونى ايتقىشتاردىڭ قيالى ۇشقىر, تىلگە شەشەن ەدى. وقيعانىڭ جەلىسى اسەرلى بولۋى ءۇشىن اككى ولونحوشىلار كەيىپكەر وبرازىنا ەنىپ كەتەدى ەكەن.

– ۇلان-عايىر جەرىمىزدى لەنا وزەنى جارىپ اعادى. ەرتەدە ياكۋتيا بۇدان دا ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتقان, – دەپ اعىتىلا سويلەدى ۆالەري لۋكوۆتسەۆ. – 1600 جىلدارى ءار قيىردى مەكەن ەتىپ جات­قان ساحا تايپالارىنىڭ باسىن قوس­قان تىگىن دارحان دەگەن بول­عان. ول تۋرالى تاريحي اڭىز دا بار. تىگىن دارحان قارتايىپ, ءالى كەتكەندە ەكى ورىس كەلىپ, جۇ­مىسقا سۇرانادى ەكەن. الايدا ايەلى ورىس ۇلتىنىڭ جۇمىسقا تۇ­رۋىنا قارسى بولادى. «ولاردىڭ كوزدەرى شۇڭىرەيگەن. ياعني وتە ساراڭ, تويىنبايتىن ادامدار. ال قولدا­رىنىڭ تۇگى قالىڭ, دەمەك ولار كوپ», دەپ قاۋىپتەنەدى. تىگىن دارحان ايەلىنىڭ ول ءسوزىن ەلەمەي, الگى ەكەۋىن جۇمىسقا الادى. ولار ەكى جىلداي قىزمەت قىلعان سوڭ جوعالىپ كەتەدى. ءسال ۋاقىتتان كەيىن بىرنەشەۋ بولىپ ورالادى-داعى, وگىزدىڭ تەرىسىندەي جەر سۇرايدى. قارتايعان تىگىن دارحان, «جەرىمىز ۇلكەن, وگىزدىڭ تەرىسىندەي جەردى نە قىلسىن؟», دەپ بەرە سالادى. ايەلى وعان دا قارسى بولعان. ال جەر سۇراعاندار وگىز تەرىسىن تاسپالاي تىلەدى دە ات شاپتىرىم اۋماقتى قورشاپ الا قويادى. ءدال سول ۋاقىتتا باسقا ورىس ۇلتى سول ماڭدا بورەنە دايىنداۋمەن اينالىسقان ەكەن. تۇنىمەن تىنىمسىز جۇمىس ىستە­­گەن ولار تاڭ اتقانشا لەنا وزە­نى­نىڭ بويىنان قامال سالا قويادى. قامالدى قارۋلى اس­كەر­لەر كۇزەتەدى. سول كەزدەن باس­تاپ سا­حا جەرىندە قاقتىعىستار ورىن الا باس­تاعان. ورىس ۇلتى ءىرى تاي­پالاردىڭ ىشىنەن كوتەرىلىسكە باس بولىپ شىعىپ جۇرگەندەردى قوناققا شاقىرىپ, سىي-سياپات بەرگەن. كونبەگەندەرىن قاماعان, قورقىتقان. ال تىگىن دارحاننىڭ ۇرپا­عىن اياۋسىز قىرعان. ءسويتىپ, كازاك وتريادى جەرگىلىكتى جۇرتقا سالىق سالا باستاپتى. سالىق بۇلعىننىڭ تەرىسى ەدى. باعالى تەرىنى ەۋروپاعا تەك رەسەي جەتكىزىپ وتىرعان, – دەپ ساحالاردىڭ تاريحىنان از-كەم مالىمەت بەردى.

ودان باسقا دا ولونحوسىن تىڭدادىق. ويلاپ وتىرساق, ەرتەگى-داستان, اڭىز-اڭگىمەگە ءبىز عانا ەمەس, ساحا اعايىندار دا باي ەكەن. تاريحىمىزدا دا تاعدىرلاس تۇستارى بار كورىنەدى.

بەرەل قازىناسى

كۇن شايداي ايىق. ءتۇن اۋعانشا اڭگىمەنىڭ كورىگىن قىزدىرعان ۆالەري نيكولاەۆيچ تاڭ اتار-اتپاستان جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ بىرىمەن تاۋ قويناۋىندا يەن قالعان شۇباراعاش اۋىلىنا دەيىن بارىپ قايتىپتى. بەرەل قورىق-مۋزەيىنەن جەتى شاقىرىم جەردەگى ول اۋىلعا ءتۇس قايتا الىبەك اسقار اعامىزبەن مەن دە شىق­قان ەدىم. وعان دەيىن بەرەلدىڭ باعا جەتپەس قازىناسىن قىزىقتاپ, تانى­مى­مىزدى كەڭەيتتىك. مۇندا دا الا جاز­داي ادام اياعى ۇزىلمەيدى. كەلىمدى-كە­تىم­دى تۋريست كوپ. مۋزەيگە دەيىنگى ون شا­قىرىمعا اسفالت تۇسسە, ساياحاتشىلار ءتىپتى اعىلاتىن سياقتى. اس­فالت دەمەك­شى, بەرەلگە دەيىنگى تاۋ بوكتە­رىندەگى تاقتايداي جولمەن جۇيتكىپ كەلە جاتساق, ياكۋتيالىق ارىپتەستەر ساحا جەرىندە مۇنداي جولدىڭ جوعىن ايتىپ قالدى. ءاپايتوس الىپ اۋماقتى (3 083 523 شارشى شاقىرىم) الىپ جاتقان جەردىڭ استى التىن بولعانىمەن, تەگىس جول قالا ىشتەرىندە عانا ەكەن.

ماڭگى توڭ باسقان ساحا جەرى دەپ ءجۇر­مىز عوي. بەرەلدەگى مىڭداعان جىلدان كەيىن قاز-قالپىندا تابىلعان 13 جىل­قىنىڭ مۇردەسى دە توڭ باسقان جەردەن شىقپاپ پا ەدى؟ كەيىن ءدال سول جىلقىلار ارشىپ الىنعان №11 قورعاننىڭ ۇستىنەن مۋزەي كوتەرىپ, سايگ ۇلىكتەردىڭ ماكەتىن ورنالاستىرعان. اسپان استى مۋزەيىن ارالاپ ءجۇرىپ, ويى­ما قايدان كەلە قالدى, ياكۋت اعايىندارعا «جەرلەۋ راسىمىندە توڭ باسقان جەردى قالاي قازاسىز­دار؟» دەپپىن. ايتقانداي, ءبىر مەترگە جەتەر-جەتپەس جەردەن-اق توڭ قاباتى باستالادى. مۇندايدا قامىرشىلار وت جاعىپ, توڭ باسقان توپىراقتى ءجىبىتىپ وتىرادى ەكەن. سول سەكىلدى بەرەل جازىعىنىڭ دا توڭ باسقان قاباتى جىلقىلاردىڭ مۇردەسىن قاز-قالپىندا ساقتاپ قالسا كەرەك. ءيا, توڭ قاباتتان شىققان قانشاما جادىگەر توم-توم تاريحتىڭ بەتتەرىن تو­لىق­تىردى. الەمگە ايگىلى بولعان اڭ ستيلىندەگى بۇيىمداردىڭ ءبىرازى بەرەل­دەن تابىلعانىن بىلەمىز. جالپى, پاتشالار جازىعىندا 1997 جىلدان قازىرگى كەزگە دەيىن 20-دان اسا ەسكەرتكىش زەرتتەلىپتى. وبالاردان شىققان قۇندى جادىگەرلەردىڭ ءبىر بولىگى جەرگىلىكتى مۋزەيگە قويىلسا, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىندەرى عالىم­دارعا تابىستالعان.

شۋ-شۋلەپ شۇباراعاشقا شىعىپ بارامىز. بۇلانتى وزەنىن كەس-كەستەپ, جەتى-سەگىز كوپىردى ارتقا تاستادىق-اۋ دەيمىن. جولدىڭ ەكى جاعى بيىك تاۋ, بەتكەيى بىتىسقان بۇتا-قاراعان, ەگىلگەن قورىم تاس... جولىن بەرتىن جوندەگەن بە, باۋى­رى بيىك كولىكتەر ىڭىرانسا دا, ىشقىنسا دا شىعاتىن بولىپتى. شىققانىمەن, اۋىلدا ەكى-اق ءتۇتىن قالدى-اۋ دەيمىن. باسقا ۇيلەردىڭ ەسىك-تەرەزەلەرى ۇڭىرەيىپ, بوس تۇر. مەكتەبى دە مال قوراعا اينالىپتى. ۇيلەردى بۇزىپ اكەتىسەيىك دەسە, بۇلانتىنىڭ كوپىرلەرى جۇك كولىكتى كوتەرمەيتىن كورىنەدى. اۋىلدى ارالاپ جۇرە العان جوقپىز, بەرگى باسىنان كەرى قايتتىق. تاڭەرتەڭ كەلىپ, مىنا اۋىلدىڭ توزعان كەيپىن كورگەن ياكۋت اعايىننان ىڭعايسىز بولدى-اۋ دەيمىن. وتىز جىل بۇرىن تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ەتەك-جەڭىن جيناعان مەملەكەتتىڭ اۋىلدارى استاڭ-كەستەڭ بولىپ جاتقانى قالاي دەپ ويلادى عوي شاماسى. شەكارا شەبى بوس جاتىر دەپ ءبىز شىرىلداعانىمىزبەن, شۇباراعاشقا قايتا كوشىپ باراتىن كىم بار؟

كەشكىسىن قايتا بەرەلدە باس قوسقانبىز. ءبىز تاۋدان تۇسسەك, اۆگۋست ەگوروۆ پەن ۆالە­ري لۋ­كوۆ­تسەۆتەر تابيعات جاناشىرى ەرەن جۇماعۇلوۆتىڭ جول باس­تاۋىمەن وزەن جاعالاپ, قارماق سالىپ كەلگەن ەكەن. داستارقان باسىندا ساحالىقتار بالىق اۋلا­عان قىزىقتارىن ايتىپ, ءماز-مەيرام بولىستى. اتا-تەگى اڭشى حالىققا بالىق اۋلاۋ بۇيىم ەمەس شىعار. اڭىز اڭگىمە مە, سۇرامادىم, ياكۋتيادا ءبىر اڭشى عۇمىرىندا ءجۇز ايۋ الۋعا دەيىن رۇقسات ەكەن. ونى اڭشىلاردىڭ ءپىرى باياناي اتا قولداپ-قورشاپ جۇرەدى-مىس. اڭشىلاردىڭ ءتۇرلى حيكاياسىن ايتا كەلە الىستان كەلگەن مەيماندار ۇلت­تىق پارك قۇرىلعانشا بۇعى قۋىپ, ايۋ الىپ جۇرگەن ەرەن جۇماعۇلوۆقا باياناي­دىڭ بەينەسىمەن كادەسىي تابىستادى. اعايىنداردىڭ كول­دەي كوڭىلىنە ريزا بولعان ەرەن قادوش ۇلى «كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركى قۇرىل­عان سوڭ قارۋىمدى سۇيەپ قويعام», دەيدى. راس, تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىندا قۇ­رىل­عان پارككە تۇڭعىش باسشىلىق ەتىپ, مەكەمەنى اياعىنان تۇرعىزعان ەرەن جۇما­عۇلوۆ ەدى. سول ۋاقىتتان بەرى كا­تون­قاراعايدا جورتقان اڭ, ۇشقان قۇس اناعۇرلىم كوبەيگەن. ورماندى وتاۋ دا كۇرت توقتادى.

سۋى شيپا كول جاتىر...

ەكسپەديتسيامىزدىڭ ەرتەسىندە ال­تاي­دىڭ تورىندەگى راحمان كولىنە كوتەرىل­گەنبىز. جولاي ءتۇۋ بيىكتەن تومەندە ات­قاق­تاپ اعىپ جاتقان اقبۇلقاق وزە­­نىن تاماشالادىق. بۇل تەن­تەك وزەن مۇزتاۋ­دىڭ ەتە­گىن­دەگى مۇزدىقتاردان باس­تاۋ الىپ, بۇقتىرماعا قۇيادى. كور­گەن-بىل­گەنىمىزدى مەيماندارعا اڭگىمەلەپ ايتىپ ءجۇرمىز. ورتاق ءتىل ورىس ءتىلى بولعانىمەن, انا تىلىمىزدە سويلەسسەك تە تۇسىنىسكەندەيمىز. ء«تيىن, ءتيىن» دەيدى اعاش بۇتاعىندا كوزدەرى جىلتىراپ وتىرعان ءتيىندى كورسەتىپ. سويتسەك, ساحا تىلىندە دە سولاي ايتىلادى ەكەن. اناۋ ءسوز قالاي, مىناۋ ءسوز قالاي دەسىپ, ۇقساس سوزدەردى تىزىمدەپ تە الدىق.

كەلەسى توقتاپ, كولىكتەردىڭ موتورىن سۋىتقان تۇسىمىز – ارقىراپ اعىپ جاتقان اراسان سارقىراماسى. ءسال ايالداپ, سۋرەتكە تۇستىك. سارقىراماعا دەيىنگى 200-300 مەتردەي سوقپاقتىڭ ەكى جاعى تولى دارىلىك وسىمدىكتەر. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن مارال تامىرىنا دەيىن كوزىمىز شالدى. كوكبوياۋ, قاراقات سامساپ تۇر. بالقاراعاي دا بيىل مول. راحمانعا جەتكەن سوڭ جول-جونەكەي جيناپ العان باداننىڭ كەپكەن جاپىراعىن بۇقتىرىپ, شاي ەتىپ ىشتىك. كادىمگى قارا شاي. بىراق ەمدىك قاسيەتكە باي. جۇيەلى تۇتىنسا, قان قىسىمىن قالىپقا كەلتىرىپ, جۇرەك بۇلشىق ەتتەرىن نىعايتادى ەكەن. مۇندا مىڭ دا ءبىر اۋرۋعا شيپا شوپتەر كوپ. ءدارىحانا تابان استىندا.

كوسىلىپ كول جاتىر. راحمان كولى. جول­دىڭ قيىندىعىنا قاراپ تۇرعان تۋريست جوق. ىركەس-تىركەس اعىلادى. قوس قايىق كول بەتىن سىزىپ ءوتىپ, راحمان سار­قى­راماسىنا ساياحاتتاۋشىلاردى سەرۋەن­دەتىپ ءجۇر. مۇندا كەلۋشىلەردىڭ كوبى سەرۋەن ءۇشىن ەمەس, جەر استىنان قاي­ناپ شىعىپ جاتقان رادون سۋىنا ءتۇسۋ ءۇشىن كەلەدى. 37 گرادۋس ىستىق سۋ­دا 20 مينۋت وتىرساڭىز, قارا مونشادان شىق­قانداي بورشا-بورشا تەرلەپ, راقاتتانىپ قالاسىز. بۋىن-بۋىندى بوساتىپ, تىنىستى كەڭەيتەدى. بۇل سول ساتتەگى سەزىم عانا. ايتپەسە, دەنساۋلىققا پايداسىن ايتىپ تاۋىسپايمىز. اناۋ-مىناۋ دەنە جاراقاتىنان باستاپ جۇيكە جۇيەسىنە دەيىن ەمدەيتىن سەكىلدى.

راحمان اڭشى تۋرالى اڭىزدى ەستىگەن بولارسىز. كۇندەردىڭ كۇ­نى ءابدىراحمان اڭشى بالاسىن ەرتىپ اڭعا شىعىپتى. تاۋ كەزىپ كەلە جاتسا, الدارىنان سىڭار ءمۇيىز بۇعى شىققان ەكەن. بالاسى كوزدەپ تۇرىپ, شۇرىپپەنى باسىپ قالعاندا تۇياقتىنىڭ سانىنا تيەدى. قانى سورعالاپ قاشا جونەل­گەن بۇعىنى كورگەن بالا ەسىنەن تانىپ قالىپتى. اكەسى ۇلىن كوتەرىپ كەلە جاتسا, الدىنان كول كورىنەدى. باعانا ات­قان بۇ­عىسى سۋدا تۇر دەيدى. قانى توق­تاپ, جارا­سى جازىلىپتى-مىس. ونى كور­گەن اڭشى سۋدى بالاسىنا ىشكىزىپ, ەسىن جي­عىزادى. كەيىن سول سۋمەن اۋىلداستارىن دا ەمدەگەن. سودان بەرى بۇل كول ءابدى­راح­مان, كەيىننەن راحمان قاينارى اتال­عان. ال قاليحان ىسقاقتىڭ جازىپ كەتكەن دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ءتۇپ-توركىنى – ءتاڭىرسۋ.

ياكۋتيادا 700 مىڭعا جۋىق وزەن, 800 مىڭنان اسا كول بولعا­نىمەن, جەر استىنان بۇرق-سارق ەتىپ, قايناپ شىعىپ جاتقان تا­بي­عاتتىڭ تىلسىمى جوق سەكىل­دى. سول ءۇشىن دە عوي, ۆالەري لۋ­كوۆ­تسەۆ پەن اۆگۋست ەگوروۆتىڭ كورىكتى كولدەن گورى رادون سۋىنا قىزىعۋشىلىقتارى اۋدى.

التايدىڭ ءتورى – مۇزتاۋ

التايدىڭ جاۋھارلارىن ءتىزىپ بەر دەسە, راحمان, بەرەل, مۇزتاۋدى ءبىرىنشى ايتامىز. مۇزتاۋ – قارت التايدىڭ ءتورى, ناعىز جۇماق مەكەن. ەندەشە, ەندى­گى باعىت – مۇزتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى قارا­كول. ءدال سول ءبىر تۇستان كۇن اشىق بولسا, مۇزتاۋ جارقىراپ كورىنەر ەدى. قاراكول كۇرەجولدان جيىرما بەس-اق شاقىرىم بولعانىمەن, تاۋ جولى ءوندىپ بەرمەيدى. جىبىرلاپ جەتكەنشە, ەكى, ەكى جارىم ساعاتتى الادى.

قاراكول سارقىراماسىن باسىپ ءوتىپ, يىق­تان اسقاندا مۇزتاۋدىڭ سىلەم­دە­رى كورىندى. ۇشار باسىن بۇلت باسىپ تۇر. توقتاي قالىپ, سۋرەتكە تارت­تىق. ايتقا­نىمىزداي, سۋرەت, ۆيدەو تابي­عاتتىڭ شىنايى سۇلۋلىعىن كورسەتە المايدى. كوزبەن كورىپ, تاۋدىڭ رۋحىن سەزىنۋ كەرەك. ءبىز ماڭگى قار باسقان مۇزتاۋدى ەتەگىنەن عانا قىزىقتاپ ءجۇرمىز عوي. قايبىر جىلى الىبەك اسقاروۆ اعامىز ۇشار باسىنا دەيىن كوتەرىلگەن. وسى جەردە ايبارلى شىڭدى نۇسقاپ تۇرىپ, قالاي شىققانى تۋرالى قىسقاشا بايانداپ بەردى. انە-مىنە دەگەنشە, قاراكولگە جەتكەنبىز. كولدىڭ ۇزىندىعى – 3 شاقىرىمعا جۋىق, ەنى – 700 مەتر. ەڭ تەرەڭ جەرى ون مەترگە دەيىن جەتەدى.

مۇزتاۋدىڭ باسىنان شوكىم بۇلت قالماي ىدىراپ كەتەتىن كۇندەر سيرەك. ەتەكتە كۇن شاي­داي اشىق تۇرعانىمەن, 4 506 مەتر بيىكتىكتەگى شىڭ باسى اق سال­دە­گە ورانىپ تۇرادى. ءتۇن ورتا­سى كول بەتىنە تۇمان كوتەرىلىپ, ار­عى بەتتەگى ورمان مۇنارتىپ كورىن­دى. تاڭعا جۋىق قۇستارى شۋ­لاس­تى. تۇمان سەيىلە بەرە ورمان اراسىنان ءمۇيىزى سوقاداي بۇ­لان­نىڭ بۇقاسى شىعىپ, كولگە باس قويدى. ءتۇز تاعىسى قانشا سە­كەم­شىل بولعانىمەن, قاۋىپتىڭ جو­عىن سەزەدى. يت تۇمسىعى باتپاس تاي­گا­نىڭ ىشىندە قانشاماسى ءجۇر ەكەن؟

ەرتەسىندە ەكسپەديتسيانىڭ ءبىر تو­بى ارشاتى ورمانشىلىعىنىڭ جەتەك­شىسى ءادىلجان قاسىمحا­نوۆتىڭ جول نۇس­قاۋى­مەن تاۋتە­كەلدىڭ تۇسىنان تاۋعا كوتەرىلىپ, شىڭ باسىنان بىرنەشە تۇياق تاۋ­تە­كەنى سۋرەتكە تارتىپتى. ۇلت­­تىق پارك ينسپەكتورلارى تاۋ­تە­كە­نىڭ باسى جىلدان-جىلعا كو­بەيىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. قو­رىقشىلاردىڭ قورعاۋىنداعى اڭ كوبەيمەسە, كەمىمەيدى. اي ءمۇيىز­دى جانۋاردىڭ جالعىز جاۋى قار با­رىسى عانا. ونىڭ ءوزى ساناۋ­لى.

التايدى ارمانسىز ارالاعان اعايىن­دار­مەن التى كۇن ىشىن­دە جاقىن تانىسا تۇستىك. اڭگىمە­لەرىنىڭ اسەرلى بولعانىنان با, كاتونقاراعاي ءوڭىرىن ەمەس, بەينە ءبىر ياكۋتيانى ارالاپ قايتقانداي بولدىم. ونىڭ ۇستىنە ساپاردان كەلە سالا الىبەك اسقاروۆتىڭ «ساحا-ياكۋتيا. اق قار, كوك مۇز الەمىنە ساياحات» اتتى كىتابىن جاتا-جاستانا وقىپ شىقتىق.

ەندىگى ارمان – ساحاعا ساياحات...

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

كاتونقاراعاي اۋدانى