ەلىمىزگە كەڭىنەن تانىمال ازامات, رەسپۋبليكالىق «ارداگەرلەر ۇيىمى» ورتالىق كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ومىرزاق وزعانباەۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن جۋىردا «بارلىباەۆتار اقيقاتى» اتتى جيناق جارىق كوردى.
بۇل جيناق قىزىلجار ءوڭىرى عانا ەمەس كەيىنگى جىلدارى بۇكىل ەلىمىزدە ايرىقشا اتالاتىن, كەڭەس جىلدارىنا دەيىن سول ءوڭىردىڭ ۇيىتقىسى, مال وسىرۋمەن عانا ەمەس, ساۋدا, ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ دا العاشقى ءىزاشارلارى بولعان بارلىباي اۋلەتىنىڭ بىرنەشە ۇرپاعىنىڭ ءومىرى مەن ونەگەسىن تانىتادى. بارلىبايدىڭ بالالارى شارۋاشىلىقپەن عانا ەمەس مەكتەپ, مەشىت اشىپ, حالىقتىڭ كوزىنىڭ اشىلۋىنا دا, وقيمىن دەگەن جاستارعا قامقورلىق كورسەتىپ, مەتسەناتتىق جاساعانىمەن دە ءمالىم.
جيناقتا اۆتور الدىمەن تابەي بارلىباەۆتىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىنە شولۋ جاسايدى. بارلىباي – ءحVىىى عاسىردىڭ ورتا كەزىندە ءومىر سۇرگەن ادام. سول عاسىردىڭ الاساپىرانىنا دا ونىڭ قاتىسى بولۋى مۇمكىن, بىراق ول تۋرالى ازىرگە ناقتى دەرەك جوق. ال 1783-1863 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن ەكىنشى بالاسى تابەي بارلىباەۆ تۋرالى ارحيۆ دەرەكتەرى مول كورىنەدى. الىنعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ول ساياتشى, سەرى, مىرزا, داۋلەتتى ادام بولعان. 1824 جىلى پاتشا وكىمەتىنەن «قۇرمەتتى قازاق» اتاعىن الىپ, باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى شەكارالىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانىپتى. ءبىر كەزدە اعا سۇلتان شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ كەڭەسشىسى, كەيىن ەسەنەي ەستەمىسوۆتىڭ ورىنباسارى (زاسەداتەل) بولعانى ايتىلادى. وسى تۇستا ونىڭ باتىس-ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورى ي.ۆەليامينوۆكە حات جولداپ, كازاكتاردىڭ قازاق شارۋالارىنىڭ شابىندىق جەرلەرىن كۇشپەن تارتىپ الىپ جاتقانىن, سول ءىستى توقتاتۋدى سۇراپ جازعان حاتى دا ارحيۆتەن تابىلعان. سونىمەن بىرگە جيناقتا تابەيدىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ جوقتاۋشىسى, شەجىرەشىسى, شەشەندىك سوزدەردى جيناۋشى, فولكلوريست, تاريحشى بولعانى دا ايتىلادى. تابەيدىڭ ۇلى تاشمۇحاممەد ء(تاشتيت) تە اتاقتى ادامداردىڭ ءبىرى. ول دا ءوز زامانىنىڭ ورىسشا وقىعان ءارى وزىق ويلى جاندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە پاتشا وكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى باسشىلىعىندا قىزمەت اتقارىپ, مۇمكىندىگىنشە ەلىنە جاقسىلىق جاساعان. مۋزىكالىق كوپتەگەن اسپاپتا ويناعان ونەرلى بولىپتى. كەيىن اقمولا وبلىسى پەتروپاۆل ۋەزىنىڭ ءبيى بولادى.
تابەيدىڭ ءىنىسى ءالجيحان – (الجىعان اتانىپ كەتكەن) ءىرى ساۋداگەر بولىپ, ومبى مەن قىزىلجاردا دۇكەن اشقان. قىتاي مەن رەسەيگە كەرۋەن جۇرگىزىپ, ساۋدا جاساعان, ەلگە شەتەلدەن ساپالى تاۋارلارىن جەتكىزگەن. ءدىن جولىنا ءتۇسىپ, قاجىلىق پارىزىن دا اتقارعان جانداردىڭ ءبىرى. قىزىلجاردا مەشىت سالدىرعانى دا بار.
تابەيدىڭ كىشى ءىنىسى – كوكەن. بۇل كىسى مال-دۇنيەنىڭ بيلىگىن, ەل باسقارۋ جۇمىستارىن – ءبارىن اعالارىنا تاپسىرىپ قويىپ, ءوزى سەرىلىك جاساپ, ونەر قۋىپتى. بارلىباي اۋلەتىنىڭ اتاعىن التى الاشقا جايىپ, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكىزگەن ونىڭ بالاسى – ءالتي. ول بايلىقتى مالدىڭ ءسۇتتىسى مەن قۇتتىسىن, ءوسىمتالى مەن ءونىمدىسىن تاڭداپ وسىرۋمەن جيناپ, جەلى مەن تابىن باسىن قۇتايتقان. ساۋدانىڭ دا ەبىن تاۋىپ, ءبىر شەتى اتباسار, تايىنشا, قوياندى جارمەڭكەلەرىنەن مىڭداعان قۇناجىندى جيناپ, ولارىن جول بويى باققىزىپ, سەمىرتىپ اكەلىپ, قارا كۇزدە قورعاننىڭ ەت كومبيناتىنا قۇلاتقان. جيناقتا مىناداي جولدار بار: ء«التيدىڭ كاسىبى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىرەر سالاسىمەن عانا شەكتەلمەيدى. سونىڭ ءبىرى مالدىڭ نەگىزگى ازىعى سانالاتىن ءشوپ جيناۋدى دا پايدا كوزىنە اينالدىرادى», دەي كەلىپ, ول العاشقى بولىپ ورىس, قازاقتىڭ شارۋالارىنا ءشوپ ساتقانىن ايتادى. ال اقشاسىن ءالتي قورعان بانكىنە سالىپ, ونىڭ ءتورت اكتسيونەرىنىڭ ءبىرى بولادى. بۇل تۋرالى س.مۇقانوۆ تا جازادى.
قازىرگى قازاق تاريحىنا ءالتي بايلىعىمەن ەمەس, ءۇش وبلىستىڭ وتىز مىڭداي تۇرعىنىن جيناپ, ءوزىنىڭ اققۋساق قونىسىندا الاشوردا وكىمەتىنىڭ اسكەر جيناۋعا ارنالعان 1918 جىلعى اسا ۇلكەن فورۋمىن وتكىزىپ, ونىڭ شىعىندارىن تۇگەلگە جۋىق ءوزى وتەگەنىمەن اتاعى قالدى. بۇل تۋرالى تابىلعان قۇجاتتارعا سۇيەنگەن دەرەكتەر جيناقتا مول. سونىڭ ىشىندە قىزىلجار جانە جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆ سەلوسىندا وتكىزىلىپ, ەلىمىزدىڭ اتاقتى عالىمدارى, تاريحشىلارى قاتىسقان كونفەرەنتسيالاردا جاريالانعان فاكتىلەر, ايتىلعان دۇنيەلەر, قابىلدانعان قارارلار جيناقتا كەلتىرىلگەن.
جيناقتا الاشتىڭ وسى ايماقتاعى باسقا قىزمەتتەرى, سونىڭ ىشىندە قىزىلجار قالاسىندا الاشوردانىڭ جاستار ۇيىمى شىعارعان «جاس ازامات» دەگەن گازەتى تۋرالى دا ايتىلعان. ول بولشەۆيكتەرمەن اۋىز جالاسقان كولباي توعىسوۆتىڭ ء«ۇش ءجۇز» پارتياسى شىعارعان گازەتتىڭ ورنىنا شىققان ەكەن.
كەڭەس وداعى جىلدارىندا حالىقتىڭ قۇتى بولعان بارلىباي اۋلەتى قالاي قۋعىن كورگەنى, قىلمىس جاساماسا دا, جازىقسىز قۋدالاعانى شىنايى فاكتىلەرمەن ايتىلادى. سونىڭ ىشىندە وسى وڭىردەن شىققان تاعى ءبىر – مۇقىش دەگەن بايدىڭ ۇرپاعى ت.قاسىموۆانىڭ باستان كەشكەن سۇمدىق وقيعالارى ادامنىڭ جاعاسىن ۇستاتادى.
قالاي دەسەك تە, «اتالى ۇرپاق ارىماعان», قانشا قۋعىن كورىپ جۇرسە دە بارلىبايدىڭ كەيىنگى ۇرپاعى سابىردىڭ بالالارى تەگىنە تارتىپ مىقتى بولىپ, كەڭەس وداعى كەزىندە, وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنان باستاپ سابىردىڭ بەس بالاسى بەس كەڭشارعا ديرەكتور بولدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىرازى بيزنەسپەن اينالىسىپ, ارقايسىسى وزدەرىنە لايىقتى تابىس كوزىن اشتى. سونىڭ ىشىندە سابىردىڭ بەسىنشى ۇلى ناعاشىباي بارلىباەۆ استىق وسىرۋمەن قاتار اسىل تۇقىمدى جىلقى جيناپ, قىمىز ءوندىرۋدى جولعا قويعان. ول بىرنەشە حالىقارالىق كورمەنىڭ جەڭىمپازى بولىپ, «قىمىز كورولى» اتانعان جان. اتا-باباسىنىڭ اسىل قاسيەتىن تەرەڭنەن تانىپ, بارلىق ەسكە الۋ, ارداقتاۋ ءىس-شارالارىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ جۇرگەن دە ءوزى.
«بارلىباەۆتار اقيقاتىندا» بەلگىلى قالامگەر, اقىن, دراماتۋرگ بايانعالي ءالىمجانوۆتىڭ ء«التي اۋلەتىنىڭ تاعدىرى» اتتى دراماسى دا قوسا بەرىلىپتى. ءسويتىپ, سولتۇستىك قانا ەمەس, جالپى الاش قوزعالىسى تاعدىرىن ءسوز ەتكەن ءبىر تولىمدى جيناق وقىرمانعا جول تارتتى.