«دەلفين» دەپ وتىرعانىمىز جەزقازعان قالاسىنداعى كەزىندەگى بىردەن-ءبىر ءجۇزۋ باسسەينى ەدى. نەگە «ەدى» دەيمىز؟ ويتكەنى باسسەيننىڭ جۇمىس ىستەمەي تۇرعانىنا بيىل بەسىنشى جىلعا اينالدى. قالاي دەگەنمەن بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى, تارقاماعان تۇيتكىلى كوپ.
مۇنىڭ سەبەبىن «دەلفيننىڭ» يەسى, كاسىپكەر س.بالاەۆ «حابار -24» تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «جەزقازعان جىلۋمەن-سۋمەن قامتۋ كاسىپورنى ەسەپتەگىش قۇرالمەن ەمەس, قۇبىردىڭ ديامەترىمەن ەسەپتەيدى. ناتيجەسىندە, بار-جوعى ءۇش اي ىشىندە 13 ملن تەڭگە قارىزعا باتتىق. بىزگە ەسكەرتپەستەن قىس ىشىندە جىلۋ مەن سۋدى اعىتىپ تاستادى. سونىڭ كەسىرىنەن باسسەين قاتىپ, بارلىق قۇبىر جارىلدى. بوس تۇرعان سوڭ ءتۇبى كەۋىپ, جارىلىپ, سۋ كەتە باستادى», دەپ تۇسىندىرگەن ەكەن.
ب ۇلىنگەن دۇنيە اجەپتاۋىر قارجىنى قاجەت ەتەدى. كاسىپكەر جەزقازعان قالاسىنىڭ باسشىلىعىنان قارجىلاي كومەك كورسەتۋدى وتىنەدى. بىراق قالا باسشىلىعى بۇعان زاڭدى نەگىز جوق ەكەنىن العا تارتىپ, قارجى قاراستىرۋدان باس تارتادى. بۇل جەردە اكىمدىكتى كىنالاۋعا بولمايدى. كاسىپكەر بۇدان سوڭ ەلىمىزدەگى قارجىلىق قولداۋ تانىتاتىن ورتالىقتارعا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولعانىن ايتادى. بىراق جۇمىسى توقتاپ تۇرعان نىساندى بانكتەر كەپىلگە المايتىن بولىپ شىقتى. ءسويتىپ, ول قارجى قيىنشىلىعىنا تاپ بولادى. ال كەشەگى باسسەين بىرتىندەپ ءب ۇلىنىپ, كورەر كوزگە ازىپ-توزا باستايدى.
نەگىزى بۇل باسسەين كەزىندە «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنا قاراستى بولعان. كەيىن كورپوراتسيا كاسىپكەر س.بالاەۆقا ساتقان. وسى ارادا ءبىر قىزىعى, 2016 جىلى دا جەزقازعان جىلۋمەن, سۋمەن قامتۋ كاسىپورنىنىڭ سۋاقىسىن كوتەرىپ جىبەرۋى سالدارىنان باسسەين جارتى جىل بويى جابىلىپ قالعان ەدى. سول كەزدە كاسىپكەر «قازاقمىستىڭ» كومەگىمەن باسسەيندى قالپىنا كەلتىرگەن ەدى. بۇعان جەرگىلىكتى «پودروبنوستي» گازەتىنىڭ 2016 جىلعى 21 شىلدەدەگى سانىندا جارىق كورگەن «باسسەين «دەلفين» وجيل» دەگەن ماقالا دالەل. سول جولى «قازاقمىس» پەن كاسىپكەر اراسىندا كەلىسىم جاسالىپ, كورپوراتسيا باسسەين قىزمەتىن پايدالانعان ەڭبەككەرلەرى ءۇشىن اقىنىڭ 90 پايىزىن ءوزى تولەۋگە مىندەتتەمە العان ەدى. بۇل ەكى جاققا دا وتە ءتيىمدى ەدى. بىراق كەيىن جاعداي باسقاشا سيپات الدى.
كەيىن 2019 جىلدان بەرى جابىق تۇرعان باسسەين تۋرالى ءسوز جەزقازعان جۇرتشىلىعى اراسىندا قايتادان كوتەرىلىپ كەتتى. نەگە؟ بۇعان وبلىس اكىمىنىڭ كەزەكتى اپپارات جيىنىنان سوڭ ۇلىتاۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشاسىندا «دەلفين» باسسەينى جاقىن ارادا اكىمدىككە قايتارىلاتىنى تۋرالى جاريالانعان. ءبىر قاراعاندا, قولدانىستان شىعىپ قالعان باسسەيننىڭ قايتادان حالىق يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيتىنى تۋرالى حاباردان قۋانىشتىڭ لەبى ەسۋى ءتيىستى ەدى. دەگەنمەن جەزقازعاندىق قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ ءبىرى سۆەتلانا وڭعارباەۆا جەلىدە «قۇرمەتتى اعايىندار! 150 ملن-عا قۇلايىن دەپ تۇرعان نىساندى قالاي ساتىپ الماق ءبىزدىڭ اكىمدىك؟ كىم ءۇشىن, نە ءۇشىن؟» دەگەن ماسەلە كوتەرگەنى كوپشىلىكتى كادىمگىدەي ويلاندىرىپ تاستاعان ءتارىزدى. سوندىقتان ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمى قايرات شايجانوۆقا ماسەلەنىڭ ءمانىسىن بىلمەك نيەتپەن حابارلاستىق.
– ءبىزدىڭ قالاعا باسسەين اۋاداي قاجەت. بۇل ماسەلە قالا حالقىمەن كەزدەسۋلەردە ۇنەمى كوتەرىلەدى, قوعام بەلسەندىلەرى دە جازىپ جاتادى. قالاداعى بۇرىنعى «دەلفين» باسسەينىنىڭ قوجايىنى نىساندى تەك ساتىلىمعا شىعاراتىنىن, ونى قايتادان ءوز كۇشىمەن ىسكە قوسا المايتىنىن ايتادى. جانە ول نىساندى 150 ملن تەڭگەگە باعالاپ وتىر, ءبىر تەڭگە تۇسىرگىسى جوق. ءبىز سول باعاعا ساتىپ العىمىز كەلەدى, – دەدى ول.
اكىمنىڭ مۇنداي جاۋابى تاعى دا قوسىمشا بىرنەشە سۇراقتى تۋىنداتتى. ال قوعام بەلسەندىسىنىڭ «قۇلايىن دەپ تۇرعان نىسان» دەگەنى قانشالىقتى راس؟ بۇل رەتتە ق.شايجانوۆ نىسانعا تەحنيكالىق ساراپتاما جاساتقانىن, پايدالانۋعا بولاتىنى جونىندە قورىتىندى العانىن ايتادى. اكىمنىڭ جەكەمەنشىك نىسانعا قالاي, قايتىپ تەحنيكالىق ساراپتاما جاساتىپ جۇرگەنىن, سول ءۇشىن بيۋدجەتتىڭ قانشا قارجىسى جۇمسالعانىن ايتىپ جاتپادىق. بىراق 2022 جىلعى 10 قاراشادا وبلىس باسشىسىنىڭ جەزقازعان قالاسىنداعى بىرقاتار نىساندى ارالاعانى تۋرالى جاريالانعان حاباردا «دەلفين» جونىندە «كوپتەگەن جىل بويى بوس تۇرعانى جانە ءىس جۇزىندە اپاتتى جاعدايدا» ەكەنى جازىلعان. دەمەك س.وڭعارباەۆانىڭ «قۇلايىن دەپ تۇرعان نىسان» دەگەن دابىلى اقيقاتتان الشاق ەمەس.
وسىنداي كۇيدەگى نىسانعا كۇردەلى جوندەۋ جاساۋعا بيۋدجەتتەن تاعى دا قوماقتى قارجى بولۋگە تۋرا كەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال ودان كەيىن نىساندى ۇستاپ تۇرۋ, قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمسالاتىن شىعىندار شە؟
2022 جىلعى 16 ماۋسىمدا پرەزيدەنت جەزقازعان قالاسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. وبلىستىڭ ەندى عانا قۇرىلىپ جاتقان كەزى. پرەزيدەنت جاڭا وبلىس ورتالىعىنا كورپوراتسيا تاراپىنان ىشىندە جاقسى باسسەينى بار, دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىن تارتۋ ەتسە, ءجون بولار ەدى دەگەن وي تاستادى. بۇل بىلە بىلگەنگە «قازاقمىستىڭ» قوس باسشىسى ۆ.كيم مەن ە.وگايعا بەرىلگەن ناقتى تاپسىرما ەدى. ولار ۇسىنىستى قۇپ الىپ, ورىنداۋعا ۋادە بەردى. سودان بەرى ءبىرشاما ۋاقىت وتسە دە, جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان جىبەرىلگەن كەيبىر ورالىمسىزدىققا بايلانىستى بۇل جۇمىسقا «قازاقمىس» ەندى-ەندى عانا كىرىسە باستادى. ءساتىن سالسا, نىسان 2024 جىلدىڭ قاراشاسىندا پايدالانۋعا بەرىلمەك. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ەگەر وبلىس ورتالىعىندا پرەزيدەنت تاپسىرماسى ارقىلى باسسەينى دە, باسقاسى دا بار كەشەن سالىنىپ جاتسا, اپاتتى جاعدايدا تۇرعان نىساندى ساتىپ الۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتتىلىگى بار؟ بۇعان قالا باسشىسىنىڭ مىنانداي قارسى ءۋاجى بار.
– «قازاقمىس» سالىپ جاتقان دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىندەگى باسسەين نەبارى 4 جولاقتى, 25 مەترلىك قانا بولادى. ال بىزگە كەرەگى 8 جولاقتى, ۇزىندىعى 50 مەترلىك باسسەين, – دەيدى ول.
وسى ارادا تاعى ءبىر تۇسىنىكسىزدىك تۋىندايدى. جەزقازعان وبلىس ورتالىعىنا اينالماي تۇرعاندا قالادا سپورت كەشەنىن سالۋ جوسپارلانىپ, سونىڭ ىشىندە 4 جولاقتى, 25 مەترلىك باسسەين بولادى دەپ جوبالانعان ەدى. ەندى پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا سالىناتىن جاڭا كەشەندە دە سول ەسكى جوباداعى باسسەين سالىناتىن بولعانى ما؟ قالا اكىمىنىڭ سوزىنە قاراعاندا سولاي سەكىلدى.
ال وبلىسقا تانىمال سپورت جاناشىرى, قوعام بەلسەندىسى سايات بالماعامبەتوۆ بۇلاي بولۋى مۇمكىن ەمەس دەپ سانايدى.
– پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋعا «قازاقمىس» اسقان جاۋاپكەرشىلىك تانىتىپ وتىر. مۇلدە جاڭا جوبا قولعا الىنادى دەپ ويلايمىن. كەشەن قۇرىلىسىنا كورپوراتسيا 8 ملرد تەڭگە قارجى قاراستىرۋدا. مۇنداي قاراجاتقا بەينەلەپ ايتقاندا, ەلدە جوق كەشەن سالىپ شىعۋعا بولادى, – دەگەن ول ءوزىنىڭ كەيبىر ۇسىنىستارىن جەرگىلىكتى باسشىلارعا بىلدىرگەن كورىنەدى.
ول «دەلفيندى» بيۋدجەت قارجىسىنا ساتىپ الۋ ءوزىن-ءوزى اقتايتىن قادام ەكەنىنە سەنە قويمايدى. ارينە, اركىمنىڭ ءارتۇرلى پىكىرى بولاتىنى بەلگىلى. اپاتتى جاعدايداعى نىساندى قازىنانىڭ قارجىسىن جۇمساپ, ساتىپ الۋدىڭ قانشالىقتى ماجبۇرلىكتەن تۋىنداپ وتىرعانى شىن مانىندە تۇسىنىكسىز. جاڭادان دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ جاتقانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. دەمەك كوپ كەشىكپەي حالىقتىڭ سۇرانىسى وتەلەدى. نەگىزى كوپشىلىككە كەرەگى وقۋ-جاتتىعۋعا ارنالعان باسسەين ەمەس, جاز مەزگىلىندە سۋعا شومىلىپ, دەمالۋعا قولايلى اشىق باسسەين دەسەك, قاتەلەسە قويمايمىز. جەلىدەگى حالىقتىڭ وي-پىكىر, ۇسىنىستارىن ءبىر سارالاپ وتكەندە ۇققانىمىز – وسى.
جەزقازعاننىڭ ىرگەسىندەگى ساتباەۆ قالاسىندا ستاندارتقا ساي قىسى-جازى جۇمىس ىستەيتىن جابىق جانە جەكە كاسىپكەردىڭ يەلىگىندەگى 300 ورىندىق اشىق باسسەين دە جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇلاردىڭ ءبىر-بىرىنە ەش كەدەرگىسى جوق. اشىق باسسەين ەكى اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيدى. ادام قاراسى ەشقاشان ۇزىلمەيدى. كەلۋشىلەر دە, باسسەين يەسى دە ءدان ريزا. جەزقازعاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە كەرەگى دە وسىنداي باسسەين بولسا كەرەك. ماسەلەنى بيۋدجەت ارقىلى شەشۋ – وڭاي. ال كاسىپكەرلەردى وسىنداي بيزنەسكە تارتا ءبىلۋ, ونىڭ تيىمدىلىگىن ءتۇسىندىرىپ, قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ – قيىن.
جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمى ق.شايجانوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە «دەلفين» توڭىرەگىندەگى ماسەلەنى «ساتىپ الۋ كەرەك پە, جوق پا؟» دەگەن سۇراقتى الەۋمەتتىك پاراقشاعا شىعارىپ, داۋىس بەرۋ ناتيجەسىنە قاراي شەشكىسى كەلەتىنىن ءبىلدىردى. ءبىر قاراعاندا, حالىقتىڭ ءوزى شەشسىن دەگەن دۇرىس سەكىلدى. دەگەنمەن ءتۇيىن بۇلاي تارقاتىلماۋى كەرەك. ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاڭداۋدى حالىققا ۇسىناتىن دا, ۇسىنبايتىن دا ساتتەر بولادى. بار ماسەلەنى حالىقتىڭ تاڭداۋىمەن عانا شەشەتىن بولساق, بيلىك ورگاندارى نە ءۇشىن كەرەك؟ قالا باسشىسىنىڭ مۇنداي قادامعا «قۇلاعالى تۇرعان نىساندى ءوزىنىڭ الدەبىر مۇددەسى ءۇشىن ساتىپ الدى» دەگەن اڭگىمەگە, سوزگە قالماۋ ءۇشىن بارعىسى كەلەتىنىن تۇسىنۋگە ابدەن-اق بولادى. بىراق داۋىس بەرۋدىڭ قالاي جۇرگىزىلەتىنىن, ءاربىر داۋىستىڭ ار جاعىندا كىمدەر تۇراتىنىن قالاي انىقتاۋعا بولادى؟ سوندىقتان ماسەلەنى شەشۋگە سونشالىقتى جەڭىل قاراۋعا بولمايدى. ناقتى ەسەپ-قيساپقا نەگىزدەلگەن, تەرەڭ سۇزگىدەن وتكىزىلگەن ساراپتاماعا سۇيەنە وتىرىپ, كابينەتتە قابىلدانۋعا ءتيىس شەشىمدى حالىققا قاراي «وزدەرىڭىز شەشىڭىزدەر» دەپ سىرعىتا سالۋ, جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشقاقتاۋ سەكىلدى.
دەمىككەن «دەلفيننىڭ» جاي-كۇيى قازىنانىڭ قارجىسىن قۇيعاننان جاقسارىپ شىعا كەلە مە؟ ەڭ باستى سۇراق – وسى. ءتيىمدى مە, جوق پا؟
جەزقازعان قالاسى