جاستار ساياساتى: جەڭىسى مەن جەمىسى

قاي ۋاقىتتا بولسىن, قازاق قوعامى جاستارعا يەك ارتىپ, كەلەر ۇرپاقتىڭ الەۋەتىنە سەنەتىنى اتام زاماننان ايان. سودان بولار ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعالى 32 جىلدا «جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭ بىرنەشە رەت قابىلداندى. نەگىزى العاش ەگەمەندىك تۇسىندا 1991 جىلى 28 ماۋسىمدا «قازاق كسر-دەگى مەملەكەتتىك جاستار سايا­ساتى تۋرالى» اتاۋىمەن باستاۋ العان. بۇل قۇجات ەكونوميكانىڭ ءبىر تۇرىنەن ەكىنشى تۇرىنە كوشۋدى كورسەتەتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت بولدى.

كەيىن اراعا 8 جىل سالىپ, جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىم­داماسى بەكىتىلدى. قۇجاتتا كەلەشەك ازاماتتاردىڭ ادامگەرشىلىك رۋحاني دامۋى, الەۋمەتتىك-ەكونو­­ميكالىق قاجەتتىلىكتەرىن جۇزە­گە اسىرۋ, زياتكەرلىك جانە فيزي­كالىق دامۋىنا جاعداي جاساۋ, ەڭبەك, ءبىلىم جانە دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنداعى قۇقىقتاردى قام­تاماسىز ەتۋ, حالىقارالىق مادە­ني, ەكونوميكالىق, عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋ ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەرىلدى.

الايدا جاستارعا تىڭ سەرپىن بەرگەنى 2004 جىلى 7 شىلدەدە قابىلدانعان «قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملە­كەت­تىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭى ەدى. ويتكەنى مۇندا العاش رەت جاستاردىڭ جاس شەگى 14 پەن 29 ارالىعى دەپ بەلگىلەندى. جاڭاشىل باستاما وسى ساناتتاعىلاردى جەكە الەۋمەتتىك دەموگرافيالىق توپقا بولۋگە, بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك قۇقىقتار مەن مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر بەرۋگە جول اشتى. تەك 2015 جىلى قۇجاتقا بىرقاتار وز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.

– سول قۇجات 18 جىل بويى وزگەرىسسىز ساق­تالدى. الايدا زامان تالابىنا ساي­كەس جاڭا زاڭ قاجەت ەكەنى بايقالدى. سەبەبى جاستاردىڭ تالابى, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى, كوزقاراسى ۋاقىت اعىنىمەن وزگەردى. سوعان سايكەس زاڭعا دا جاڭا­شىل­دىقتار كەرەك ەدى. وسى ماقساتتا 2022 جىلى جاستار ساياساتى تۋرالى زاڭ جاڭارتىلدى. وندا جاستاردى دامىتۋ يندەكسىن, جاستارعا ارنالعان الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى ەنگىزۋ, جاستارمەن جۇمىس جونىندەگى مامان, NEET ساناتىنداعى جاستار ۇعىمدارىن جانە ونىڭ سانىن ازايتۋ ءۇشىن ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ قۇزىرەتتەرىن بەكىتۋ, سون­داي-اق جاس­تار ەڭبەك جاساقتارىنىڭ قىزمەتىن جۇيەلەۋدى كوزدەدى. وسىلايشا, بيىل 1 ناۋرىزدان باستاپ «مەملەكەتتىك جاس­تار ساياساتى تۋرالى» زاڭ جاڭارتىلىپ تولىق كۇشىنە ەندى. قۇجاتتىڭ باستى جاڭالىعى 35 جاس­قا دە­يىنگى ازاماتتار جاستار قاتارىنا جاتقىزىلدى. بۇعان قوسا ساراپشىلار مەن جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ, جاستار ءومىرىنىڭ ءتۇرلى سالالارىندا 12 يندي­كاتورعا قول جەتكىزۋدى كوزدەيتىن 2023-2029 جىل­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى قابىل­دان­دى. تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا «جاستار» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىن بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىق رەتىندە دەربەس ۇيىمعا اينالدىرۋ ماسەلەسى پىسىق­تال­دى, – دەدى اقپارات جانە قو­عام­دىق دامۋ مينيسترلىگى جاستار جانە وتباسى ىستە­رى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى روللان قۇسپان.

سايىپ كەلگەندە, ەلىمىزدە «جاستارعا ارنالعان ساياساتتان» «جاستارمەن ناقتى جۇمىس ىستەۋگە» تۇبەگەيلى كوشۋ قاجەتتىگى تۋىن­دادى. ياعني مەملەكەتتىك جاستار سايا­ساتى وبەكتىسىنەن جاستار مەملەكەتتىڭ نەگىزگى سۋبەكتىسى مەن سەرىكتەسى ۇستانىم­دارىنا اۋىساتىنىن ءبىلدىردى.

– جاستار – مەملەكەتتىك قۇرىلىمداعى ەڭ ۇلكەن الەۋمەتتىك توپ. باسقاشا ايت­قان­دا, بولاشاق دەموگرافيالىق ديۆيدەند. بۇگىنگى جاستاردىڭ باسىم بولىگى – تاۋەلسىز ەلدە دۇنيەگە كەلگەندەر. ادەتتە, الەۋمەتتانۋشىلار ولاردى Y, Z ۇرپاعى دەپ تە قاراستىرادى. سوڭعى Z ۇرپاق (1996-2012 جىلدار ارالىعى) ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق جىل­دارىندا دۇنيەگە كەلگەندىكتەن قو­عامدىق, ساياسي, الەۋمەتتىك, مەديالىق جانە اقپاراتتىق شىنايىلىققا الەۋ­مە­تتەنگەن. سايكەسىنشە, بۇل ولار­دىڭ قۇندىلىقتارىنا دا اسەر ەتەدى. جالپى, جاس­تار ماسەلەسىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى وزەك­تىلىگى – وسى باعىتتاعى مەم­لەكەت ساياسا­تىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, باعدارىن ايقىن­داپ وتىر. باقىلاپ قارا­سام, بۇگىنگى جاس­تار قوعامداعى ساياسي ۇدەرىستەرگە بەلسەنە ارا­لاسا باستادى, – دەدى الەۋ­مەت­تانۋشى الماگۇل مۋسينا.

بۇگىندە ەلىمىزدەگى جاستار قاۋى­مى­نىڭ ۇلەسى 3,7 ميلليوننان 6 ميل­ليونعا كوبەيدى. دەمەك مەملەكەتتىك باع­دار­لا­ما­لاردىڭ يگى­لى­گىن كورەتىندەر سانى دا ارتتى. قازىر جاستاردىڭ دامۋ يندەكسى, NEET سانا­تىن­دا­عى جاستار, جاستارمەن جۇمىس جونىندەگى مامان, جاستاردىڭ ەڭبەك جاساق­تارى سەكىل­دى ۇعىمدار رەسمي تۇردە قول­دانىلىپ ءجۇر. بۇل مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ باستاماسى­مەن جاسالعان رەفور­ما­لاردىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.

قوعامنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىنە اي­نال­­عان جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىعى وسى زاڭ ايا­سىندا جۇيەلەنىپ كەلەدى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, «جاستار پراكتيكاسى», «ديپ­لوم­مەن – اۋىلعا!», «سەرپىن», «جاس­تار – ەل تىرەگى», «جاسىل ەل» سىندى مەم­­لە­كەتتىك باعدارلاماعا قازىر 35 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار دا قاتىسىپ ءجۇر. اسىرە­سە, نە ەڭبەك ەتۋگە, نە وقۋعا قۇلقى جوق NEET جاستاردىڭ سانىن مەيلىنشە ازايتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارا قابىلداندى.

– 2023 جىلدىڭ ءى توقسانىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا جاستار جۇمىس­سىز­دى­عىنىڭ دەڭگەيى  4,1 پايىزدى قۇرادى. NEET جاستارىنىڭ ۇلەسى – 7,9 پايىز. وڭىرلىك جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتار قۇرىلىمىندا NEET ساناتىنداعى جاستى اتاۋلى جۇمىس بويىنشا ارنايى بولىمدەر قۇرىلدى. سونىمەن قاتار جىل سايىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە NEET جاستارىن جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتەندىرۋ, كاسىپتىك باعدار بەرۋ جۇمىسى, جاستاردى ەڭبەك نارىعىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى تۋرالى اقپاراتتاندىرۋ بويىنشا جوبالار ىسكە اسىرىلادى. 20 مىڭنان استام جاستاردى, سونىڭ ىشىندە NEET ساناتىن­داعى جاستاردى قامتي وتىرىپ, كاسىبي باعدار بەرۋ جۇمىسى بو­­يىنشا جاستارعا ارنالعان 100-دەن استام ونلاين-سەمي­نار وتكىزىلدى. تۇراقتى تۇردە ونلاين جانە وفلاين رەجىمدە بوس جۇمىس ورىن­دارى جارمەڭكەلەرىن وتكىزىلەدى. جاس­تار­دى جۇمىسپەن قامتۋ جونىندەگى ءىس-شارالار 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندەگى ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندە جۇمىس ىزدەپ جۇرگەندەر, جۇمىسسىزدار جانە ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە ماماندىقتار مەن بىلىكتى­لىكتەر بويىنشا قىسقامەرزىمدى وقىتۋ كۋرستارىنان, جۇمىس ورنىندا وقىتۋدان, «ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسى» بازاسىندا ونلاين وقىتۋدان وتە الادى, بيزنەس يدەيالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وتەۋسىز مەملەكەتتىك گرانتتار مەن ميكرو­كرە­ديتتەر الۋعا, سونداي-اق جاستار قاتا­رىن­داعىلار ءوز ماماندىعى بويىنشا باستاپقى جۇمىس تاجىريبەسىن الۋ ءۇشىن «جاستار پراكتيكاسى», «العاشقى جۇمىس ورنى» جانە «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جوبالارىنا قاتىسا الادى. «جاستار پراكتيكاسى» 6 ايدان 12 ايعا دەيىن, جانە «العاشقى جۇمىس ورنى» 12-دەن 18 اي­عا دەيىن ۇزارتىلدى. بۇعان قوسا اتالعان جوبالاردىڭ جالاقىسى دا ءوستى. جوعارىدا اتالعان شارالار تۇ­راق­تى جۇمىس ورىندارىنا – 107,2 مىڭ ازا­­ماتتارعا ءوز يدەيا­لارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك گرانت­تار بەرۋ ارقى­لى ءوز بيزنەسىن اشۋ ءۇشىن جاعدايلار جا­سال­عان, – دەدى اق­پا­رات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى جاستار جانە وتباسى ىستەرى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى روللان قۇسپان.

جاستاردىڭ تاعى ءبىر ۋايىمى – باس­پانا. ويتكەنى بۇل زاماندا ءۇي الۋ مەن ءۇي سالۋدىڭ ماشاقاتى ولاردىڭ باس اۋرۋى­نا اينالدى. تالاي جاستار قارجى جەتىس­پەي قينالىپ, اششى سۋدى ۇرتتاپ, قىلمىسقا دا سالىنىپ, ايىرىلىسىپ تا جاتىر. ياعني ءبىر پروبلەمانىڭ ىزىنشە تۋىنداپ جاتقان ماسەلەلەر جەتەرلىك. ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى باعدارلاساق, قازاق جاستارىنىڭ تەك 18 پايىزىندا جەكەمەنشىك ءۇي بار. ەلدەگى ءار ءتورتىنشى جاس جالدامالى پاتەرلەردى پانالاپ ءجۇر. ال 52%-ى اتا-اناسىمەن بىرگە تۇرادى. تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن وسى ساناتتاعى ازاماتتارعا ارنالعان «ەلوردا جاستارى» مەن «الماتى جاستارى» سىندى يپوتەكالىق باعدارلامالار 2025 جىلعا دەيىن بارلىق وبلىستا ىسكە قوسىلماقشى.

– 2019 جىلدان 2022 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە «جۇمىس ىستەيتىن جاستار ءۇشىن ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرى­لە­تىن تۇرعىن ءۇي» باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە 2019 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن استانا, الماتى, شىمكەنت قالا­لارى بويىنشا 7 مىڭنان استام پاتەر بەرىلدى. باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – جاستارعا 5 جىل ىشىندە جەكە تۇر­عىن ءۇي ساتىپ الۋعا باستاپقى جارنا جي­ناۋعا جاعداي جاساۋ. ءوز كەزەگىندە, جالعا بە­رى­لەتىن تۇرعىن ءۇي تەتىگى ءوز قۇقىق­تا­رىنا تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ بويىنشا جە­ڭىل­دىكتى باعدارلامالارعا قاتىسۋ ءۇشىن ءوز تۇرعىن ءۇيىن ساتىپ الۋعا باستاپقى جارنانى جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, «وتباسى بانكى» دەپوزيتىندە بەس جىلعا دەيىن جيناقتاۋدى كوزدەيدى. سونىمەن بىرگە «وتباسى بانك» ءارتۇرلى ساناتتاعى ازاماتتارعا ارنالعان «باقىتتى وتباسى», ء«وز ءۇيىم», «شاڭىراق», «اسكەري باس­پانا», «جاس وتباسى» يپوتەكالىق باع­دار­لامالارىن ىسكە اسىرادى. بۇعان قوسا قازىرگى كەزەڭدە جاستارعا قولجەتىمدى تۇر­عىن ءۇي يپوتەكالىق كرەديت بويىنشا ءبىر جىلدىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسى 5 پا­يىز, باستاپقى جارنا – 10-نان 20 پايىزعا دەيىن, مەرزىمى 20-25 جىلعا دەيىنگى وڭىرلىك تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى 14 وڭىردە (الماتى, استانا, شىمكەنت قالالارىندا جانە جامبىل, قاراعاندى, قىزىلوردا, قوستاناي, الماتى, اتىراۋ, اقتوبە, اباي, پاۆلودار, ۇلىتاۋ – وبلىستارىندا) ىسكە اسىرىپ كەلەدى. جالپى جاستار اراسىنداعى سۋيتسيد, قىلمىس, باسپانامەن, جۇمىسپەن قامتۋ, ءبىلىم ماسەلەلەرى جانە تاعى دا باسقا 30-دان استام تارماق بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردىڭ دامۋ كارتاسىنا ەنگىزىلدى. بۇعان قوسا «مەم­لەكەتتىك جاستار سايا­ساتى تۋرالى» زاڭنىڭ 5-بابى­نىڭ 2-تارما­عى­نا سايكەس ۇكىمەت «قازاق­س­تان جاس­تارى تۋرالى» جىل سا­يىن رەس­پۋب­لي­كالىق دەڭگەيدە ۇلتتىق بايانداما ازىر­لەيدى. ۇلتتىق باياندامانىڭ قۇرى­لى­­مى جاستاردىڭ دەموگرافيالىق سيپاتتامالارى مەن الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق جاعدايىن, ونىڭ ىشىندە ونىڭ دەنساۋلىعىن, ءبىلىمىن, قۇندىلىق باعدار­لارىن, قىزىعۋشىلىقتارى مەن بوس ۋا­قىتىن قامتيدى, – دەدى روللان قۇسپان.

ايگىلى اعىلشىن پرەمەر-ءمينيسترى مارگارەت تەتچەردىڭ «مەملەكەتتىڭ ءبىرىن­شى بايلىعى – حالىق. ۇكىمەت تەك ونىڭ الەۋەتىن اشۋعا كومەك بەرۋى كەرەك», دەگەن پاراساتتى ءسوزى بار. مۇنىمەن ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ ويلارى دا ۇشتاسادى. بىراق وسى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەي, مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا ەلىرىپ جۇرگەن ءينفانتيلدى جاس­تاردا بار.

– جالپى, جاستاردى قولداعانىمىز جاقسى, دەسەك تە, مەن ۇيرەنۋ, باۋلۋ دۇرىسىراق دەر ەدىم. ويتكەنى قولداۋ ءينفان­تيليزمنىڭ, ماسىلدىقتىڭ پايدا بولۋىنا تۇرتكى بولۋى مۇمكىن. ال جاستارعا بەلگىلى ءبىر داعدىلاردى بەرۋ, ەڭبەككە باۋ­لۋ ولاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن, جاۋاپكەرشىلىگىن وياتادى. ال مەملەكەت ساياساتى تۋرالى اقپاراتتى دۇرىس تاراتۋ جەرگىلىكتى جاستار ۇيىمدارى, بيلىك ور­گان­دارىنىڭ قۇزىرەتىندە. ياعني ايماقتىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى اياسىندا جۇزەگە اساتىن جوبالار مەن باعدارلامالار تۋرالى بەلسەندى جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك. ەگەر جەرگى­لىكتى جەرلەردە, ايماقتاردا مۇنداي جۇمىس جۇرگىزىلمەسە, جاستاردىڭ ناقتى قا­جەت­تىلىكتەرى مەن ساۋالدارى جاۋاپسىز قالا بەرەدى. بۇل تۇيىق شەڭبەر ىسپەتتەس, نارا­زىلىق پەن قاناعاتسىزدىقتى ورشىتە بەرەدى, – دەيدى الەۋمەتتانۋشى رامازان سالىقجانوۆ.

قورىتا ايتساق, ۇلتتىڭ كەمەل كەلەشەگى ءۇشىن بۇگىنگى جاس ۇرپاققا ارتىلار ءۇمىت پەن جاۋاپكەرشىلىك جوعارى. سوندىقتان جاستاردان شىنايى پاتريوتتىققا نەگىز­دەلگەن ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك, كرەا­تيۆ­تىلىك تالاپ ەتىلەدى. ال مەملەكەت وسى ساناتتاعى ازاماتتاردى قولداپ, جاستار ساياساتىن جۇيەلى جۇزەگە اسىرسا, ەلىمىزدىڭ ىرگەتاسى مىقتى قالاناتىنىنا سەنىم بار.