ورىكتى كول كوتەرىلىسى

جوعارىدا اتالعان ماقالادا ايتىل­عانداي, قاشقىن قالماقتىڭ كەسىرى­نەن كۇل توگىپ, قونىس تەپكەن جۇر­تى­نان ايدال­­عان كوش شامامەن 1912 جىل­دىڭ مامىر ايىنىڭ باسىندا قازىرگى باي-­ولكە ايماعىنىڭ ورتالىعى ولگەي قا­لا­­سى­­نىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنا قاراي جيىرما شا­­قى­رىم­­داي قاشىقتا ورنالاسقان سارى­كول, ومىنعول, قاعىلعاتى ماڭىنا جەتىپ ­توق­تايدى. وسى تۇستا ەل ىشىندە نا­رازى­لىق ەتەك الىپ, قاشقىن قالماق­تىڭ ءىس-ارە­كەتىنە قارسىلىق تانىتۋ ءۇشىن ۇيىمداسا باستايدى.

بىراق قولدارىندا جايلاۋدا ءۇي مور­لاۋعا جارايتىن كەتىك كۇرەك پەن ءجۇزى ما­يىرىلعان تەسەدەن باسقا تۇگى جوق حالىق داعدارىپ تۇرسا:

«ەل ىشىنە استىرتىن جانسىز سالىپ,

قيت ەتكەن ءىس قالماققا حابارلانىپ,

سۇمدار شىعىپ جاندايشاپ

جاعىنۋشى,

اتشابار بولىپ الدى باعى جانىپ», ‒ دەپ اقىن كاپ قۇمار ۇلى جىرلاعان­داي (قۇمار ۇلى.ك. «ىرعايلى جارتاس». استانا: فوليانت, 2013. – 76-ب) جاۋىز جا­­لاماعا قارسى شىعۋدىڭ قامىن ويلا­عان قارا­قاس رۋىنىڭ باسشىسى اقىمبەك توق­قۇل­ ۇلىنىڭ ارەكەتىن «جانداي­شاپ­تار» قالماققا حابارلاپ قويادى.

ءسويتىپ, ەل ىشىندە بولۋى مۇمكىن قار­سىلىق, ياعني ب ۇلىكتىڭ الدىن الىپ, ايدال­عان جۇرتتىڭ جۇرەگىن شايلىقتىرۋ ءۇشىن جاۋىز جالاما اقىمبەكتى ۇستاپ الىپ, تەرىسىن تىرىدەي بىتەۋ سىپىرتادى. بۇل – ادامزات تاريحىندا كوپ كەزدەسە بەر­مەيتىن ز ۇلىمدىق. جازۋشى ەلەۋسىز مۇقامادي ۇلى 1974 جىلى جارىق كورگەن «ورىكتى كول» پوۆەسىنىڭ 38-بەتىندە: «…باي­­لاۋلى جاتقان اقىمبەكتى شال­قاسىنان سال­دى دا, بىرنەشەۋى باسىپ وتىرىپ, باس­قالارى ىرەپ سويا باستادى…», ‒ دەپ سۋرەتتەيدى.

ەسكى كوزدەر اقىمبەك مارقۇم ءدال تەرىسى سىپىرىلعان جەردە جەرلەنگەن دەيدى. زيراتى ايماق ورتالىعىنان وتىز شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان. ول­گەيدەن تۋرا سارىكولدى بەتكە الىپ اتتا­ناسىز, جولاي كۇرت وڭعا بۇرىلىپ, قۇ­لاي اققان ومىنقول وزەنىن قيىپ ءوتىپ, قا­عىلعاتىعا قاراي تۋرا تارتساڭىز, الدى­ڭىزدا جاتاعانداۋ كەلگەن توبەشىك تۇر. بۇنى جەرگىلىكتى جۇرت «قىزىلتوبە» دەپ اتايدى ەكەن. 2017 جىلى اتامىزدىڭ باسىنا ەسكەرتكىش تاس ورناتقان ەكەن. ول تاسقا: «قاراقاسنازار اقىمبەك توققۇل ۇلى (1878-1912). بۇل جەردە 1911-1912 جىلدارى بەيۋاز ەلدى قان قاقساتقان قاراقشى جالامانىڭ (دامبيجانسىن) قارۋلى اسكەرىمەن ەل ءۇشىن سوعىسىپ, اقىرى قولعا ءتۇسىپ, تىرىدەي تەرىسىن سىپىرتسا دا, ار-نامىسىن تاپتاتپاي كەتكەن اقىمبەك باتىر جەرلەنگەن. ۇرپاقتارى. 2017» دەگەن ءسوز تاڭبالانىپتى.

جاۋىز جالاما بىتەۋ كۇيدە ىرەپ سو­يىلعان اتامىزدىڭ تەرىسىنىڭ ىشىنە ءشوپ تىعىپ, بۋددالىق ءدىني ءراسىم ورىنداۋعا پايدالانعانى تۋرالى دەرەك بار. مىسا­لى, رەسەيلىك ساۋداگەر ءارى موڭعولتانۋشى عالىم الەكسەي ۆاسيلەۆيچ بۋردۋكوۆتىڭ (1883-1943) ەستەلىگىندە: «بىتەۋ سويىلعان ادامنىڭ ت ۇلىبى دامبيجانسىننىڭ قويماسىندا تۇرعانىن كوزىم كوردى. جا­لا­مادان: «بۇل ادامنىڭ ت ۇلىبىن نە ىستەيسىڭ؟», دەپ سۇرادىم. ول: ء«دىني را­سىمدەر ورىنداۋعا قاجەت», دەدى. مەن مۇن­داي نارسەنى ازىق-ت ۇلىكپەن بىرگە ساق­تاۋ­عا بولمايتىنى جايىندا ەسكەرت­تىم», دەسە, («ۆ ستاروي ي نوۆوي مون­گو­لي». ۇب, 1987 جىل, 112-بەت), 1914 جىلى جاۋىز جالامانى قولعا ءتۇسىرۋ وپەراتسياسىن باسقارعان وفيتسەر بۋلاتوۆتىڭ ەستەلىگىندە: «وتكەن جىلى (1912) جالاما قازاق جىگىتىنىڭ تەرىسىن تىرىدەي سىپىرعانى تۋرالى ەستىسەم دە, سەنبەگەن ەدىم. الاياق لامانى قولعا تۇسىرگەن سوڭ ءتىرى ت ۇلىپتى ىزدەتتىردىم. ونىڭ قايدا ەكەنىن بەكىنىستەگى ورىس ساۋداگەرلەرى ايتتى. ول ت ۇلىپتى جالاما ءوز ورداسىنا ازىق-ت ۇلىكپەن بىرگە ساقتاعان ەكەن. بۇل ت ۇلىپتى جالامانىڭ قاتىگەز, قانىپەزەر ادام ەكەنىنە دالەل رەتىندە قوبداعا الىپ كەلدىم. ت ۇلىپ ءدال قازىر مەنىڭ قولىمدا تۇر», دەيدى.

قىسقاسى, اتامىزدىڭ ت ۇلىبى 1914 جىلى جالامامەن بىرگە ونىڭ جاۋىز­دى­عىنىڭ كۋاسى رەتىندە يركۋتسك قالاسى­نا بارعان. ونى الىپ بارعان – ورىس وفي­تسەرى بۋلاتوۆ. وسى وقيعانىڭ ىزىنە ءتۇسىپ ىزدەگەن جازۋشى مۇحتار ماعاۋيننىڭ سوزىنە جۇگىنەلىك: «جالاما قاستەرلەگەن ءتىرى ت ۇلىپ باقىتسىز قازاقتىڭ تىرىدەي سى­پىرىلعان تەرىسى قاندىرا يلەنگەن, بار كەيپىن ساقتاعان ت ۇلىپ تاعدىرى ءسال وزگەشە قالىپتاستى. اۋەلدە جالاما­نىڭ قادامىن قىرىققان كاپيتان بۋلاتوۆ­تىڭ قولىنا تۇسكەن ەدى. قانىپەزەر قاراقشىنىڭ قىلمىستى ىستەرىنىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە وزىمەن بىرگە الا كەتەدى. انىعى – 18-ءشى بۇلعاق جىلى يركۋتسكىدە تۇرۋى. جانە چەحوسلوۆاك لەگيونىنىڭ اپەسەرى ۆاتسلاۆ كوپەتسكيمەن ەجەتتەس دوس بولۋى. الاس-كۇلەستەن سوڭ ەلىنە قايت­قان چەح جىگىتى دوسى سىيعا تارتقان ءتىرى ت ۇلىپتى وزىمەن بىرگە اكەتۋى. سول قالپى الدە قويما, الدە ساندىقتا سەكسەن جىل جاتقان. اقىرى بۇل تاراپتاعى قاۋىم دا ورىس وكتەمدىگىنەن ازات بولعان سوڭ, دۇنيە كەڭەيگەن كەزدە, كوپەتسكي­دىڭ الدە نەمەرەسى, الدە شوبەرەسى ءبىزدىڭ ت ۇلىپتى چەح رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى پراگانىڭ قاق تورىندە تۇرعان ۇلتتىق مۋزەيگە تابىس ەتكەن. تاپ-تازا ب ۇلىنبە­گەن, اسەم, ادەمى قالپىندا», دەپ جازادى. بۇعان ەشبىر الىپ-قوسارىمىز جوق. ءبىزدىڭ قولداعى دەرەكتەر دە وسىلاي دەيدى.

وي, دۇنيە-اي, حح عاسىردىڭ باسىندا قوبدا ولكەسىندە بولعان وسى ءبىر قىم-قيعاش اپاق-ساپاق ساياساتتىڭ قۇربانى بولعان اقىمبەك اتامىزدىڭ ت ۇلىبى اينالىپ كەلىپ ەۋروپادان ءبىر-اق شىقسا, ونى سويعان جالامانىڭ باسى پەتەربورداعى كۋنستكامەرادا ساقتاۋلى تۇر.

* * *

ماقالانىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي, ايدالىپ كەلگەن ەل الا جازداي ولوننور ويپاتىن شيىرلاپ, الدى ۇلان وقشى تاۋىنا بارىپ جايلايدى. سودان كۇزگە قاراي قوبدا دارياسىنىڭ سۋى تارتىلىپ, وتكەل بوساعان تۇستا جاۋىز جالاما ەلدى ورىك­تى كولگە قاراي ايدايدى. بۇل وقيعا ناجى­كەش تاڭقاي ۇلىنىڭ جىرىندا «ايدادى سۋ تارتىلا ودان ءارى» دەپ سۋرەتتەلىپتى.

وسىلاي كۇندىز-ءتۇنى جوڭكىلگەن كوش كۇزدە تارتىلىپ قالاتىن «شينەسۋ» (شينە ۋس) ارناسىن كەسىپ ءوتىپ, قازىرگى ۋبسى ايماعىنا قاراستى بوكەمورەن سۇ­مىنى تۇسىنا كەلىپ از ايالدايدى. ودان ءارى اقىن ناجىكەش تاڭقاي ۇلى ايتقان­داي, «ەڭ­كەيدىك كۇز باسىندا بوكەمورىن, ايدال­دىق ودان ءارى نارىن دابا, ءار جاعى ورىك­تى كول – جازىق دالا» دەگەنىندەي, كوشتىڭ جۇرگەن جولى ءدال وسىلاي ءوربيدى. جوڭكىلگەن كوش نارىن دابادان اسىپ, الدى ورىكتى كولگە, سوڭى بۇرعىستاي وزە­نىنىڭ ساعاسىنا كەلىپ تۇراقتايدى.

وسىنداعى ەل ايدالعان وقيعاسى تۋرا­­لى ورىس ساۋداگەرى ا.بۋردۋكوۆ «سي­بيرسكايا جيزن» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 16 قاراشا كۇنگى سانىندا «ا.چۋەتس» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن «ۆ نەزاۆيسيموي مونگولي» اتتى ماقالا جازىپتى. بۇل جازبا وتە قۇندى. ويتكەنى بۇل ادام قوبدا بەتىندەگى ورىس ساۋداگەرلەرىنىڭ ساۋدا ءىسىن جۇرگىزۋمەن قاتار, پاتشالىق رەسەيدىڭ بارلاۋشى­سى بولعان ءھام قازاقتار ايدالعان وقي­عانى كوزىمەن كورگەن. وسى جازبادا: «قازاق­تار (تۇپنۇسقادا «قىرعىزدار») قوب­دا وكرۋگىنىڭ شەت ايماقتارىندا قونىس­تانعان بۇقارانى ءجيى شابۋىلداي بەر­گەننەن كەيىن تامىز ايىنىڭ 20-سى شاماسىندا قوبدا ولكەسىنىڭ باس جەتەكشىسى دامبيجانسىن قولباسشى ما­سايد (ماقسىرجاب) وتريادىنىڭ ەلۋ اسكە­رىن قوسىپ الىپ قازاقتاردى ايدادى» دەي وتىرىپ, قازاقتاردىڭ بۇلاي جەر اۋدارىلۋى وزدەرىنىڭ كەسىرىنەن بولعان دەگەن  سىڭايلى تۇجىرىم جاساپتى.

* * *

ەرىكسىز ايدالعان جۇرت ورىكتى كول مەن سوعان قۇياتىن بۇرعىستاي وزەنى ساعا­سىنا كەلگەندە كوتەرىلىس جاسايدى. بۇل وقيعاعا ۇلكەن ويشىل-جىرشى اقىت قاجى ء ۇلىمجى ۇلى:

«جالاماعا بودان بولماي كەتەيىك دەپ,

جالامادان وكتەمدىكتى كوردىك قانشا,

ەلدىكتەن ازىپ ابدەن قور بولعانشا,

دۇنيەدەن شەيىت بولىپ وتەيىك دەپ.

تاۋەكەل باسىمىزعا قويدىق بايلاپ,

بالتا, كۇرەك, باقاندى الدىق سايلاپ,

ءبىر-ءبىر مال كەشكە تامان تىلەۋ تىلەپ,

جىلادىق قور قىلما دەپ, ءيا, قۇدايلاپ,

ءتۇن جاستاپ, جاۋمەن كەلىپ ارالاستىق

ولىمگە تاۋەكەل دەپ باستى بايلاپ,

شەرىكتى قاماپ جاتقان ءبارىن

جايلاپ»,

– دەپ جىرلاسا, كەلەسى ءبىر دەرەكتە: «ورىك­تى كول جاعاسى. ايلى ءتۇن, جۇرت شىرت ۇيقىدا. شىڭعىرىپ, شىرىلداعان وتە جايسىز داۋىستان ەل شوشىپ وياندى. جۇرت ۇدەرە شىعىپ قاراسا, بوتاقارا شونجاي باتىر ءبىر شەرىكتى نايزامەن شانشىپ العان, ات ۇستىندە تىك كوتەرىپ تۇر. شىڭعىرعان سونىڭ داۋىسى ەكەن. وسىلاي كوتەرىلىس باستالدى», دەيدى («موڭ­عولياداعى قازاق حالقى». ۇب, 2007 جىل, 152-بەت).

كوتەرىلىسكە نە تۇرتكى بولدى؟ كىم­دەر ۇيىمداستىردى؟ بۇل سۇراقتارعا حال-قادەرىمىزشە جاۋاپ ىزدەگەن بولدىق. وسى جەردە بۇرىن-سوڭدى زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنا ىلىنبەي كەلگەن ءبىر وقيعا بار. ورىكتى كول ماڭىندا قىرىلعان شەرىك­تەر, بىرىنشىدەن, جەرگىلىكتى جەردىڭ ادام­دارى ەمەس, بۇلار ىشكى ولكەدەن ماقىر­جابقا ەرىپ كەلگەن بوعدا حاندىق موڭعول مەملەكەتىنىڭ اسكەرلەرى. ەكىنشىدەن, كوتەرىلىستىڭ بۇرق ەتۋىنە باستى سەبەپ: جالامانىڭ بۇيرىعىمەن قازاقتاردان بۋددا ءدىنىن وقىتۋ ءۇشىن ءشابى (شاكىرت – ءمۇريت) جيناپ الۋعا ادامداردىڭ كەلۋى.

بۇعان دەيىن تىنىش كوشىپ كەلە جاتقان قازاقتاردى ء«شابى الۋ», ياعني «بالالارىنا كاپىردىڭ ءدىنىن وقىتۋ» قاتتى اسەر ەتكەن سىڭايلى. بۇل وقيعا ءوزى ايدالىپ, قينالىپ كەلە جاتقان جۇرتتىڭ اشۋىنا ماي قۇيعانداي اسەر ەتتى. تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلىنىڭ پايىم­دا­ۋىن­شا, بۇرعىستايدا ايالداعان كوشكە ءبىر توپ شەرىك كەلەدى دە: «وتىز بالا ءشابى الامىز», دەيدى. قازاقشا ايتقاندا, وتىز قازاقتىڭ بالاسىن جالامانىڭ سارى­سەكەدەگى ورداسىنا اپارىپ, بۋددا ءدىنىن وقىتادى دەگەن ءسوز. راسىندا, حالىقتى ۇرەيلەندىرگەن – وسى وقيعا.

زەرتتەۋشى زارىققان باعىلات ۇلى: «ورىكتى كولدى جاعالاي قونىپ, يتارقا, قوس, جاپپا, كۇركە تىككەن ەل. كەشكىسىن مال شۋلاپ, يت ءۇرىپ, ايعاي-شۋ ارالاسىپ, اس قامدالىپ ءتۇتىن بۋداقتايدى... بۇگىن جالاما جاعىنان اسكەر, جاي ادامى ارالاس ءبىر توپ كەلىپ, ەلدى ارالاپ, بالالاردى تىزىمدەي باستادى. ەل: «قازاقتاردان بۇتحاناعا ءشابى الىپ, بالالاردى بۋددا ءدىنىنىڭ سالتىمەن تاربيەلەمەك», دەگەندى ەستىگەندە: «جەتكەن جەرىمىز وسى بولسا, ەندى نە تۇرىس؟» دەپ كوتەرىلىسكە دايىندالدى», دەپ جازىپتى (ز.باعىلات ۇلى. «تۇعىرلى تۇلعا تۇردى تولەكە ۇلى», استانا: 2022 جىل. 39-ب). ەل اعالارى ءشابى الۋعا كەلگەن اسكەرگە: «جاقسىلاپ دەم­الىڭدار, ءبىز شابىگە باراتىن بالالاردى جيناپ, ولاردىڭ ات-كولىگى مەن جول ازى­عىن دايىنداپ, ەرتەڭ اتتاندىرامىز», دەپ الداۋسىراتىپ كوتەرىلىسكە دايىندالادى.

راسىن ايتقاندا, ايدالىپ بارا جاتقان بۇقارا كوپ جاعدايدا بولىپ جاتقان وقيعانىڭ اڭدىسىن بايقاعان سياقتى. قاجەت بولسا, سارىكولدە دە كوتەرىلىس جاساۋعا بولار ەدى عوي. ويتپەدى. نەگە؟ ول كەزدە ابدەن ەسىرگەن حالقا اسكەرى قازاقتىڭ ءبىرىن قويماي قىرىپ تاستاۋعا بەيىل بولاتىن. بۇلارعا بەرىلگەن «قاجەت بولسا قىرىپ تاستاۋ تۋرالى» قۇپيا تاپسىر­ما دا بار ەدى. ەگەر قازاقتى قىرىپ تاستا­عان جاعدايدا: «نەگە ءولتىردىڭ؟» دەپ قۇن سۇرايتىن جان بالاسى جوق ەكەنىن اتالارىمىز ءبىلدى. ونىڭ سىرتىندا, حالىقتىڭ قولىندا كەتىك كۇرەك, مايىرىلعان شوتتان باسقا ىلىككە الار قارۋ جوق. ەكىنشىدەن, حالقا اسكەرى كۇدىكتەنبەسىن دەپ, كوش بويى ء«لاپبايلاپ» ولاردىڭ سەنىمىنە كىرەدى. ونداعى ماقسات – قارۋلى شەرىكتى بەيعامداندىرۋ.

كوش ورىكتى كولگە جەتكەندە ايداپ كەلە جاتقان حالقا اسكەرى بىرنەشە كۇن ەرۋ­لەۋگە رۇقسات بەرەدى. وسى ءساتتى پاي­دالا­نىپ قالۋدى ويلاعان ەل اعالارى: «جاڭا قونىسقا كەلىپ قالدىق, جالامانىڭ قۇر­مەتىنە توي جاساپ جىبەرسەك قالاي؟» دەيدى. قازاقتاردىڭ بۇل نيەتىن موڭعولدار قا­بىل كورەدى.

سونىمەن توي وتەدى. شەرىكتەر ماسايراپ جاتادى. ونىمەن قويماي ولار قىز-كەلىنشەكتەرگە ءان سالدىرادى. كوتەرىلىس بولاتىننان حاباردار قىز-كەلىنشەكتەر ولەڭ ايتقان بولىپ, سىرتتا دايىندالىپ جاتقان ازاماتتارعا بىلاي دەپ حابار بەرەدى:

«قوس جاقتا مىلتىق ۇستاپ

شەرىك وتىر,

تەسىلىپ اينالانى كورىپ وتىر,

ۇيدە دە شەرىك بىتكەن ۇيىقتاعان جوق,

جاۋ كۇتىپ سىرتتان كەلەر

بەرىك وتىر.

        

الدىمەن شاماڭ كەلسە, قوس جاققا بار,

دىبىسسىز سول شىركىندى جايعا دا سال.

مۇنداعى جاۋ ماۋجىراپ

ۇيىقتاعان سوڭ,

قاپىسىن تاۋىپ جاۋدى ىڭعايلاي سال.

 

سالعانىم قاراكەرگە شىدەر مە ەدى,

كەمپىردى بۇلار سىرتقا جىبەرمەدى.

بار بولسا بويدا جانىڭ

ايتقاندى ىستە,

نامىسىن ەل جۇرتىڭنىڭ

جىبەرمەشى».

«وسىلاي ىشتەگى ءانشى ايەلدەر ارقىلى حابار العان جۇرت «قۇدايعا تاۋەكەل!» دەسىپ جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, شەرىكتەرگە كورسەتپەي قايراپ دايىنداپ قويعان بالتا, تەسە, كۇرەكتەردى ساپتاپ دايىندىق جاسايدى. قانشا بىلدىرمەيىن دەسە دە, كۇبىر-سىبىر, قاس پەن كوزدىڭ ىڭعايىن بايقاپ سەزىپ قالعاندارعا: ء«ىش پىكىرىڭ ىشىڭدە بولسىن» دەپ ەسكەرتەدى. قۇدايى جاساپ, جاي-كۇيلەرى كەلىسىپ, ەتكە تويىپ, قول تارتقان اراققا ماساڭداعان شەرىكتەر­دىڭ كوزى ۇيقىعا بارا بەرگەندە اپىر-توپىر باستالادى. اۋەلى كۇزەتتە وتىرعان ماس شەرىكتىڭ كوزىن قۇرتقان سوڭ كەلىسىم بويىنشا اۋباكىر بالۋان باستاعان ءبىرىنشى توپ شەرىكتەر جاتقان كيىز ءۇيدى كوتەرىپ لاقتىرعاندا كورىمباي, شونجاي, توقتاۋباي, تىشابايلار باستاعان قارۋ­لى توپ شەرىكتەرگە ەس جيعىزباي كەسكى­لەپ, ۇرىپ-سوعىپ جانىشتاعاندا ءاپ-ساتتە قىرىقتاي شەرىكتىڭ قانى تارام-تارام بولىپ اقتى. «انە بىرەۋى قۇتىلىپ كەتتى!» دەگەن شونجاي باتىردىڭ قات­تى داۋىسى شىعىپ, جارقاباقتىڭ استىنا بارىپ تىعىلعان شەرىكتى قۋا جو­نەلدى. قاشقان شەرىكتى ادىمىن اشتىرماي باقىرتىپ ءولتىرىپ جاتتى. ءبىر ءسات تىنىشتىقتان كەيىن قايىڭتوزدىڭ قابىعىنا ماي ارالاستىرىپ دايىنداعان شىراعداندى جاقتى. شەرىكتەردىڭ ولىگىن تەكسەرىپ, تۇگەندەپ كورگەندە سانىنان ءبىر كىسى جوق بولىپ شىقتى. انىقتاپ تەكسەرسە, شەرىكتەردىڭ اسپازى جوق ەكەن. جاڭا عانا ءۇيدى قۇلاتقاندا ىشىندە وتىرعان بولاتىن. ءوزى اياعى اقساق كىسى ەدى. اتى ۋنشاا بولاتىن. جالاما وزىنە قارسى شىققاندىقتان نوقتالاپ الىپ جۇرگەن ارسالاڭ بەلدەمشە ۇلىنا تاماق اپارىپ بەرىپ, سىرتتا بولىپ جاتقان جاعداي­دان حاباردار ەتىپ وتىرعان», دەپ جازادى ولكەتانۋشى شەرحان ورايحان ۇلى.

وسى ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەي زەرت­تەي كەلە, كوتەرىلىستى نەگىزى ۇيىمداس­تى­رۋ­شىلار بۇل ادامدى (ۋنشاانى) ادەيى ءتىرى قالدىرعان. ويتكەنى بۇل ادام جەر­گىلىكتى جەردىڭ تۋماسى بولعاندىقتان, قازاق­تارعا ىشتەي بولىسىپ جۇرگەن ەكەن. سول سەبەپتى ونى امان الىپ قالىپ, جالاماعا ءتىل جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقتار وتى­رىك ايلا ويلاپ تاۋىپ, ەل بەيقام جات­قاندا التايدان اسكەر باستاپ كەلگەن سۇكىرباي بي شەرىكتەردى قىرىپ تاس­تاعان بولدىرادى. سول ءۇشىن رۋى ساڭى­راۋ كەڭەتەك دەگەن پىسىق جىگىتتى سۇكىر­باي قىلىپ كيىندىرىپ, اتقا مىنگىزىپ قو­يىپ, بار داۋىسىمەن ۇكىم ايتتىرادى. سونداعى كەڭەتەك-سۇكىربايدىڭ ءسوزى: «مەن سۇكىربايمىن, التايدان اسكەر ­باستاپ كەلىپ, ەلىمدى قۇتقاردىم. مىنا ولگەن شەرىكتەردىڭ وبال-ساۋابى جالامدا. ول مەنىمەن سوعىسقىسى كەلسە, دايىنمىن. وسى ءسوزىمدى, ۋنشاا, سەن قوجايىنىڭا ايتىپ بار!» دەپ ايعاي سالادى.

جالعىز ءوزى ءتىرى قالعان ۋنشاا بۇعان را­سىندا سەنگەن ءتارىزدى. ناتيجەسىندە, قو­س­­اعاشقا اۋعان ەلدى ىندەتە قۋماي قا­لۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى بولسا كەرەك. بەر­تىندە وسى ۋنشاانىڭ اڭعا (انگاا) دە­گەن بالاسى قوبدا وزەنىنىڭ اششىكولگە جالعاسىپ جاتقان قۇيعانىن مەكەن ەتتى. سول جەردى تۇرعىلىقتى حالىق بەرتىنگە دەيىن «اڭعانىڭ ارالى» دەپ اتاپ ءجۇردى. ءدال وسى جەر مەنىڭ (بەكەن قايرات ۇلىنىڭ) تۋعان توپىراعىم بولعاندىقتان, بارىنەن حاباردارمىن. كەيىن وسى اڭعانىڭ بالاسى ەردەنەگە شەرحان اعامىز جولىعىپ, اتاسى ۋنشاانىڭ اۋزىنان ەستىگەن اڭگىمەنى جازىپ العان. وسى جازبادا: «قازاقتار جالامانىڭ شەرىگىن قىرعاندا مەنىڭ اتام امان قالىپتى. ويتكەنى ءبىر سويقاننىڭ بولارىن ءبىلىپ تاس-ءتۇيىن ۇيىقتاماي دا­يىن وتىرعان ەكەن. كوتەرىلىسشىلەر ءۇيدى لاقتىرعاندا بىرگە لاقتىرىلىپ, ودان شيگە ورانىپ الىپ دومالاي قاشىپ­تى. وسىلاي امان قالىپتى. بيىك قاباق­تىڭ استىنا تىعىلىپ جاتىپ, قازاقتار شەرىكتەردى باقىرتىپ ءولتىرىپ جاتقانىن ەستىپتى. بۇل كۇزدىڭ سوڭعى ايى بولسا كەرەك, كۇن سۋىق بولىپتى. اتام ءشىبىر وزەنىندە وتىرعان ەلگە زورعا جەتىپ امان قالىپ­تى», دەگەن جولدار بار.

«كەڭەتەكتىڭ ايقايىنان كەيىن ادامدار ءۇي-ۇيلەرىنە تاراپ, تاڭ شەتى سوگىلە ۇيلەرىن جىعىپ كوشۋگە قامداندى. ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىنى ايداپ كەلىپ قولدارىنا ىلىنگەن اتتى ۇستاپ ءمىندى. اۋباكىر بالۋان جۋان اتتاردى شوقتىعىنان ءبۇرىپ ۇستاپ تىرپ ەتكىزبەي ادامدارعا ۇستاپ بەرىپ تۇرادى», دەسە ەسكى كوزدەر ەستەلىگىن­دە, ال جالامانىڭ ءومىر-تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن ادامنىڭ ءبىرى ورىس عالىمى ينەسسا لوماكينا حانىم 2005 جىلى ۇلانباتىردا موڭعول تىلىندە جارىق كور­گەن «جالامانىڭ باسى» اتتى ەڭبەگىندە: «...ايداۋدا كەلە جاتقان 300-گە تارتا قازاق وتباسى بۇرعىستاي وزەنى جاعاسىندا ءبىر تۇندە كوتەرىلىس جاساپ, 26 شەرىكتى قىرىپ سالىپ, رەسەيدىڭ جەرى قوساعاشقا ءوتىپ كەتتى. بۇل اسكەرلەر استانادان (كۇرەنى ايتادى) ارنايى جىبەرىلگەن ۇكىمەت جا­ساعى ەدى», دەيدى (ينەسسا لوماكينا. جالا­ماىن تولگوي. ۇلانباتىر. 2005 ج. 92-ب).

بۇل جەردە نازار اۋداراتىن ماسەلە: قازاقتار قولىنان ولگەن شەرىكتەر سانى. جوعارىدا ي.لوماكينا «26 شەرىك ءولدى» دەسە, وقيعانى باستان-اياق باقىلاپ جۇرگەن ورىس ساۋداگەرى ا.بۋردۋكوۆ: «دالاي حان ۋالاياتى ورىكتى كول ماڭىندا كيرگيزدار (قازاقتار) كوتەرىلىس جاسادى. ولار ءبىر تۇندە بۇرعىستاي وزەنى جاعاسىندا جاتقان 33 شەرىكتى نويانىمەن قوسا قىرىپ تاستاپ, 300 شاڭىراق رەسەي شەبىندەگى قوساعاشقا ءوتىپ كەتتى» دەپ جازىپتى (ا.ۆ.بۋردۋكوۆ. ۆ ستاروي ي نوۆوي مونگولي. ۇلانباتور, 1987 گ. ستر.-98). سوڭعى سان (33 شەرىك) ساراي اسقانباي ۇلىنىڭ جازبالارىندا دا كەزدەسەدى. دەمەك ولگەن شەرىكتەر سانى – 33.

وسى قىرعىننىڭ ىشىندە بولعان اقىن ناجىكەش تاڭقاي ۇلى «ەل ايدالعان» اتتى داستانىندا:

ء«ولىم مەن ءومىر ءۇشىن باستى بايلاپ,

سايماندى كۇننەن بۇرىن

الدىق سايلاپ,

قولعا الىپ, لاشكەرمەن ارالاسىپ,

ءاپ-ساتتە شىعا كەلدىك ءبارىن جايعاپ,

ءبىر كۇنى كەرەك بولىپ قالا ما دەپ,

بىرەۋىن ەرتىپ الدىق كوزىن بايلاپ,

تىككەن ءۇي مۇكامالدىڭ ءبارىن تاستاپ,

جونەلدىك وتارشىداي مالدى ايداپ,

بەس كۇن, بەس ءتۇن سۋىتپاي كولىك بەلىن,

تاعدىر-اي ءشۇي قالاعا كەلدىك

جايلاپ...» –

دەپ جىرلاعانىنداي, حالقا اسكەرىن قى­رىپ تاستاعان ەل كوشتىڭ ارتىنا قاراۋىل قويىپ, ورىس جەرى قوساعاشتى بەتكە الىپ تارتادى.

ءدال وسى كەزدە قوساعاشقا بەت تۇزەگەن قازاق كوشىمەن جولاي كەزدەسكەن نەمىس سايا­حاتشىسى حەرمان كونستەن (1878-1957) ولارمەن ساپارلاس بولعانى تۋرالى ەستەلىك جازىپ قالدىرعان. ول جازباسى Hermann Consten: «Weiderlatze der Mongolen im Reiche der Chalchا» دەگەن اتپەن 1919 جىلى بەرليندە جارىق كورگەن كىتابىندا: «...قوبدا وزەنىنەن ءوتىپ, ورىس جەرىنە قاراي بەت الدىق. جولاي قا­زاقتاردىڭ ۇركىن كوشىنە جولىقتىم. ماڭ دالا استان-كەستەن. ماڭىراعان مال, شۋلاعان ادام. جول بويى كوشكە ەرە الماي اداسىپ قالعان قوزى-لاق, بوتا-ق ۇلىن. بەيباقتار كوزدەرى جاۋدىرەپ دالادا قالىپ جاتىر... قاسىمداعى اتقوسشى موڭعول جىگىتتى وسى جەردەن قايتارىپ جىبەرىپ, ءوزىم قازاقتاردىڭ ۇركىن كوشىنە ىلەستىم. قازاقتاردىڭ ءۇش توپقا بولىنگەن ۇلكەن كوشى ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالماي تۇيەلى كوشتىڭ ىرعاعىمەن ىلگەرىلەپ بارادى. دەسە دە بويلارىنداعى ۇرەي كۇشتى. وعان سەبەپ بۇلار اتىشۋلى جالامانىڭ ايداۋىنان باس ساۋعالاپ بارا جاتقاندىقتان وتە ساق. قازاق ايەلدەرى موڭعول ايەلدەرىنە قاراعاندا كەرەمەت پىسىق. كۇيەۋلەرى جوقتا كيىز ۇيلەرىن وزدەرى تۇيەگە ارتىپ الىپ, جاس بالالارىن تەڭگە وتىرعى­زىپ, ات ۇستىندە الدىندا بەسىك تارتىپ بارادى... بۇلار وزدەرىن «قازاق» دەپ اتايتىن قىرعىزدار. ناقتىراق ايتقاندا, 1757 جىلدارى شۇرشىتتەر تاراپىنان ءامىرسانا, داباشى باستاتقان جوڭعارلار جويىلعان سوڭ, ولاردان قالعان قوبدا ولكەسىنە كەلىپ تۇراقتاعان جۇرت. ەندى كەلىپ ءوزىن ءامىرسانانىڭ ۇرپاعىمىن دەپ جاريالاعان جالامانىڭ قۋعىنىنا ءتۇسىپ قيىندىق كورۋدە. وسىلاي 1 200 ادام ورىس جەرىنە جان ساۋعالاپ بارا جاتىر...» دەپ جازىپتى.