مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كۇنى كەشە «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. تالايدان بەرى تالقىلانىپ, قوعام نازارىن اۋدارىپ كەلگەن ماسەلە وسىلايشا زاڭدى تۇردە بەكىتىلدى.
قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ەلىمىزدەگى ۇلتتىق بايلىقتىڭ تەڭ جارتىسى 162 ادامعا تيەسىلى ەكەنىن ايتقان بولاتىن. سودان كەيىنگى وتىرىستاردا شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان قارجى مەن اكتيۆتەردى قايتارۋعا تاپسىرما بەردى. وسى باعىتتا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. بىلتىر 26 قاراشادا پرەزيدەنت زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
بيىل «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى پارلامەنتتە قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ, قابىلدانعان ەدى. وسىدان كەيىن قۇجات مەملەكەت باسشىسىنىڭ قول قويۋىنا جىبەرىلدى.
قابىلدانعان قۇجاتتا شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلعان قارجى مەن اكتيۆتەردى قايتارۋ تەتىكتەرى ءىرى سىبايلاس جەمقورلىق سۋبەكتىلەرىنە جانە اكىمشىلىك-بيلىك رەسۋرستارى (بايلانىستارى, ىقپالى) بار ادامدارمەن سىبايلاس وليگوپوليالىق توپتارعا قولدانىلاتىنى كورسەتىلگەن. بۇدان بولەك, 13 ملن اەك-تەن اساتىن (44 ملرد 850 ملن تەڭگە نەمەسە شامامەن 100 ملن دوللار) اكتيۆتەرى بار تۇلعالاردىڭ دا قارجى اينالىمى ءجىتى قاداعالانباق.
شەتەل اسقان قاراجاتتى تەكسەرۋدى باس پروكۋراتۋراعا قاراستى ارناۋلى ۋاكىلەتتى ورگان جۇزەگە اسىرادى. مەكەمە مونيتورينگ پەن تالداۋ جۇرگىزىپ, زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى انىقتاپ, وعان قاتىسى بار تۇلعالاردى ىزدەستىرەدى. الدا-جالدا شەتەل اسقان قاراجات زاڭسىز شىعارىلعان دەگەن كۇدىك تۋسا, وندا اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميسسياعا ۇسىنىس جولدانادى. ارنايى كوميسسيا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنان, قوعام قايراتكەرلەرىنەن, ۇكىمەت مۇشەلەرىنەن, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنان, وزگە دە تۇلعالاردان قۇرالماق. كوميسسيانى پرەمەر-مينيستر جاساقتايدى.
الەمدىك قارجى ساراپشىلارىنىڭ جاساعان باعالاۋىنا سۇيەنەتىن بولساق, دامۋشى ەلدەر پارا الۋ, قاراجاتتى زاڭسىز يەمدەنۋ سياقتى جولدارمەن جىل سايىن شامامەن 30 ميلليارد دوللارعا دەيىن جوعالتادى ەكەن. سول سەبەپتى قازىرگى تاڭدا زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەرگە توسقاۋىل قويۋ بۇكىل الەمدە باس اۋىرتار ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
اكتيۆتەردى ەلدەن شىعارۋعا قارسى كۇرەس – مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى. ويتكەنى قارجىنىڭ شەتەلگە زاڭسىز شىعارىلۋى ەكونوميكاعا تەرىس اسەر ەتىپ, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەدى, ەلدىڭ پروگرەسسيۆتى دامۋىنا زيان كەلتىرەدى. قىلمىستىق جولمەن تاپقان تابىستىڭ قوماقتى بولىگى الەمدىك قارجى ورتالىقتارىنان ءارتۇرلى جولمەن «قاۋىپسىز», «جايلى» ورىن تاۋىپ جاتادى.
وسىلايشا, قاراجات زاڭسىز تۇردە جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارىنا, باعالى قاعازدارعا, باسقا دا قارجى قۇرالدارىنا سالىنادى. شەتەلدىك بانكتەردەگى شوتتارعا ورنالاستىرىلادى, وففشورلارعا باعىتتالادى. ۇرلانعان, زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى قايتارۋ ۇدەرىسى – مەملەكەتارالىق ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى تالاپ ەتەتىن, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارداعى جۇيەلى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن وتە كۇردەلى جۇمىس.
«زاڭدا اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ ەرىكتى نەمەسە ءماجبۇرلى ءتارتىبى كوزدەلگەن. ءبىرىنشى – ەرىكتى تۇردە قايتارۋ وزدەرىنە تيەسىلى م ۇلىكتى مەملەكەتكە وتەۋسىز بەرۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ەكىنشى – سوتتاردىڭ شەشىمدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, قىلمىستىق ۇدەرىس شەڭبەرىندە زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەرى تاركىلەنەدى. ءۇشىنشى – م ۇلىكتىك قىلمىستىق شىعۋ تەگى بەلگىلى بولعان كەزدە زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردى ماجبۇرلەپ قايتارتقىزادى. ءتورتىنشى – سوتتاردىڭ نەمەسە شەت مەملەكەتتەردىڭ وزگە دە ۋاكىلەتتى ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى نەگىزىندە تاركىلەۋ ىسكە اسىرىلادى», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرمۇرات باپي قابىلدانعان زاڭدى جان-جاقتى ويلاستىرىلعان قۇجات دەۋگە كەلمەيتىنىن العا تارتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, اسىعىس قابىلدانعاندىقتان قۇجاتتا شيكىلىكتەر بار. الايدا ۋاقىتتى سوزباي, زاڭدى جەدەل ارادا قولدانىسقا ەنگىزۋ قاجەت.
«كلەپتوكراتتار حالىقتىڭ قازىناسىنان ۇرلاعان-جىرلاعان قاراجاتتى ءارتۇرلى قيتۇرقى سحەمامەن الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تىعىپ جاتقاندا, ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. زاڭدى پايدالانۋ بارىسىندا وعان تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋادى. اسىرەسە شەتەلدىك يۋريديكتسيالار الدىنداعى قولدانىس پراكتيكاسى مۇنداي قاجەتتىلىككە مۇقتاج. سوندىقتان كوپ ۇزاتپاي, ۇكىمەتتىڭ ءوزى پارلامەنتتىڭ الدىنا زاڭعا تولىقتىرۋلار جوباسىن ۇسىنادى. ەڭ باستىسى – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋعا تاعى ءبىر العىشارت بولاتىن العاشقى زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ ازىرگە وسى تۇرعىدا قۇندى», دەيدى ە.باپي.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, اكتيۆتەردى قايتارۋعا باعىتتالعان شارالار وسى جەكە تۇلعالارمەن تىعىز بايلانىستا بولعان, زاڭسىز سىبايلاستىق ورناتقان وزگە تۇلعالارعا دا قولدانىلادى. ماسەلەن, جاقىن تۋىستارى, تانىستارى, كولىك جۇرگىزۋشىسى, قىزمەتشىسى جانە ولاردىڭ مۇلكىنە نومينالدى يەلىك ەتەتىن ادامدار. وسىلايشا, اتالعان زاڭ ءىرى سىبايلاس جەمقورلىققا جانە رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى اكىمشىلىك-بيلىكپەن بىتە قايناسقان وليگوپوليالىق توپتارعا قارسى پارمەندى شارالار ەنگىزەدى.
دەپۋتات سامات نۇرتازا زاڭنىڭ باستى ەكى ەرەكشەلىگى بار ەكەنىن ايتادى. ءبىرىنشىسى, جاسالعان قىلمىستار مەن جەمقورلىق ۋاقىتىنىڭ ءوتۋ مەرزىمىنىڭ جوقتىعى.
«ياعني ورىسشا ايتساق, «سروكا داۆنوستي نەت». مىسالى, ادام 1992 جىلى جاساعان قىلمىسى ءۇشىن 2042 جىلى جاۋاپقا تارتىلۋى مۇمكىن. ەكىنشىسى, بۇل زاڭ كەيبىر ادامدار ويلاعانداي «لەگاليزاتسيا» ەمەس. ۇرلانعان قاراجاتتىڭ 20-30 پايىزىن بەرىپ, قالعانىن وزىندە قالدىرۋعا مۇلدەم بولمايدى. ۇرلانعان م ۇلىك تولىقتاي مەملەكەت بيۋدجەتىنە قايتارىلادى. باستى جەڭىلدىك, ەگەر ادام ءوز ەركىمەن ۇرلانعان م ۇلىكتى, قاراجاتتى, اكتيۆتەردى قايتارسا, وندا قىلمىستىق قۋدالاۋدان بوساتىلادى. ال ەگەر كۇدىكتىنىڭ ءسوزى مەن كوميسسيانىڭ ناتيجەسى سايكەس كەلمەسە, ول ادام تولىقتاي جازاعا تارتىلادى», دەيدى س.نۇرتازا.
جالپى, وسى باعىتتا جۇمىس باستالعالى اۋقىمدى قاراجات ەلگە قايتارىلدى. شامامەن 670 ميلليارد تەڭگە ەلىمىزگە قايتارىلعان. باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى ۇلان بايجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردىڭ كوپ بولىگى اقش, شۆەيتساريا, انگليا, فرانتسيا, يسپانيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, سينگاپۋر جانە گونكونگ سياقتى ەلدەردە شوعىرلانعان. سونداي-اق سەيشەل ارالدارى مەن پاناما سياقتى وففشور ايماقتار دا بار. ادىلەت ءمينيسترى ازامات ەسقاراەۆتىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلدەن شامامەن 160 ميلليارد دوللار شىعارىلعان.