ەلدەستىرمەك – ەلشىدەن

تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ديپلوماتتارىمىز جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, حالىقارالىق ارەنادا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ بەتكە ۇستارىنا اينالدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن تسيفرلاردى سويلەتەيىك. بۇگىنگە دەيىن توعىزىنشى تەرريتوريا الەمنىڭ 186 مەملەكەتىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتقان. تورتكۇل دۇنيەدە ۇلى دالانىڭ 67 ەلشىلىگى, 18 باس كونسۋلدىعى, 3 ديپلوماتيالىق ميسسياسى, 9 كونسۋلدىعى جانە حالىقارالىق ۇيىمدارداعى 4 تۇراقتى وكىلدىگى بار. بۇدان بولەك, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن 70 ەلشىلىك «توعىزىنشى تەرريتوريادا» ديپلوماتيالىق قىزمەت ەتەدى. سونداي-اق 38 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ەلىمىزدە وكىلدىگى جۇمىس ىستەيدى.

قازاقستان سىرتقى ساياسات پەن ديپلوماتيادا تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كوتەرگەن جانە ىسكە اسىرعان باستامالارى از ەمەس. سونىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى, ياعني ەلىمىزدىڭ جاھاندىق بەدەلىنە تىكەلەي اسەر ەتكەن تەڭدەسسىز وقيعا – قا­زاق­ستاننىڭ سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى. بۇل باستاما جەر-جاھاندا يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قاتىستى ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋعا ىقپال ەتتى.

توعىزىنشى تەرريتوريا حالىق­ارا­­­لىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى­لىق­تى قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى (اوسشك) قۇرۋ جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن (شىۇ) قۇرۋعا قازاقستاننىڭ بەلسەنە قاتىسقانىن ايتا كەتكەن ءجون. تاتۋلىق پەن ءوزارا كەلىسىم ورناتۋ جولىندا قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن دىنارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديالوگ ءوربىتۋدىڭ ماڭىزدى الاڭىنا اينالدىرا ءبىلدى. ءوز جەرىندە ءتۇرلى ەتنوس پەن ءدىن وكىلدەرى بەيبىت ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستان استانادا ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا مۇسىلمان, حريستيان, بۋدديزم, يۋدايزم جانە باسقا دا دىندەردىڭ كوشباسشىلارىن جيناپ, وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋ جولدارىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك جاسادى.

بۇدان بولەك, قازاقستاننىڭ جاھاندىق ۇيىمدارعا تورەلىك ەتۋى دە ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋىمەن تىعىز بايلانىستى. مىسالى, 2010 جىلعى ەقىۇ ءسامميتىنىڭ ەلوردادا ءوتۋى دە كارى قۇرلىقتاعى بىرقاتار ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ بەردى. قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندە ەنۋى مەن اتالعان ۇيىمعا توراعالىق ەتۋى ەلىمىزدىڭ جەر-جاھاننىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن ايعاقتايدى.

سيرياداعى ازاماتتىق سوعىس ءجۇز مىڭ­داعان ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ, ميل­ليونداعان تۇرعىندى بوسقىنعا اينال­دىرعانى تۋرالى تالاي مارتە جازىلىپ, بيىك مىنبەرلەردەن ايتىلدى. قازاق­ستان تاياۋ شىعىستاعى مەملەكەتتىڭ تىنىش­تىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا كەلىسسوز الاڭىن ۇسىنعانى بەلگىلى. تاياۋدا استانا ۇدەرىسى رەتىندە تانىلعان كەلىسسوزدەر الاڭى ءوز مارەسىنە جەتتى. وسىدان التى جىل بۇ­رىن باستالعان بەيبىتشىلىك جونىندەگى كەلىس­سوزدەر بارىسىندا كوپتەگەن ماڭىزدى شە­شىم قابىلدانىپ, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپ­سىزدىك ورناتۋ جولىندا ۇلكەن شارۋا اتقارىلدى.

استانا ۇدەرىسىنىڭ 20-راۋندىندا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قانات تۇمىش استانا ۇدەرىسى ءوز مىندەتىن اسا ابىرويمەن اتقارعانىنا توقتالدى. وسى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە سيريا ايماقتاعى وقشاۋلانۋدان بىرتىندەپ قۇتىلىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى.

«وسى رەتتە اتالعان قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى, ونىڭ ىشىندە سيريانىڭ اراب ليگاسىنا قايتا ورالۋىن نازارعا الا وتىرىپ, سيريا بويىنشا بۇگىنگى كەزەكتى 20-وتىرىستى استانا ۇدەرىسى شەڭبەرىندەگى سوڭعى ءىس-شارا دەپ رەسمي جاريالايمىز», دەدى ق.تۇمىش.

ەستەرىڭىزدە بولسا, استانا ۇدەرىسىنىڭ العاشقى راۋندى 2017 جىلدىڭ 23-24 قاڭ­تارىندا وتكەن بولاتىن. ءىس-شارا 2016 جىلعى 30 جەلتوقساندا جەنەۆادا قول قويىلعان اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلى­سىم­دى نىعايتۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلدى. رەسەي, يران, تۇركيانىڭ قولداۋىمەن سيريا ۇكىمەتى مەن قارۋلى وپپوزيتسيا وكىل­دەرى اراسىندا جۇرگىزىلگەن بۇل جاناما كەلىسسوزگە بۇۇ دەلەگاتسياسى دانەكەر رەتىن­دە, اقش دەلەگاتسياسى بايقاۋشى رەتىن­دە قاتىستى. وسى ورايدا بۇعان دەيىن دوڭ­گەلەك ۇستەلگە بىرگە وتىرماعان سيريا ۇكى­مەتى مەن قارۋلى وپپوزيتسيا وكىلدەرى تۇڭعىش رەت قازاق ەلىنىڭ باس قالاسىنا جينالدى.

كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسىندە كەپىلگەر مەملەكەتتەر سيرياداعى اتىستى توقتاتۋدى باقىلاۋدىڭ ۇشجاقتى تەتىگىن قۇرۋعا كەلىستى. سونىمەن قاتار استانا الاڭىندا وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە كەلىسسوز وتكىزۋگە ۋاعدالاستى. سونىمەن قاتار كەپىلگەر مەملەكەتتەر بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساپ, وندا سيريانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ەگەمەندىك پرينتسيپتەرىنىڭ ساقتالاتىنىنا مۇددەلىلىك تانىتتى.

كەلىسسوزدەردىڭ كەلەسى راۋندى 2017 جىلعى 15-16 اقپاندا ۇيىمداستىرىلدى. بۇل جيىننىڭ ناتيجەسىندە كەپىلگەر مەملەكەتتەر بۇۇ-عا ەسەپ بەرەتىن بىرلەسكەن جۇمىس توبىن قۇرۋعا كەلىستى. بىتىمگە قوسىلعان اۋماقتار تۋرالى ەرەجەنىڭ جوباسىن جاساسىپ, تۇتقىن الماسۋ تۋرالى ەرەجەنىڭ جوباسىن تالقىلادى. ءىس-شارا مۇنىمەن توقتاپ قالعان جوق. سول 2017 جىلعى 14-15 ناۋرىز كۇندەرى تاراپتار ەلورداعا تاعى جينالدى. بۇل جولى كەپىل­گەر مەملەكەتتەر سيرياداعى اتىس­تى توقتاتۋدىڭ جاي-كۇيىن جانە بىتىم­گە قوسىلعان اۋماقتارداعى جاعدايدى تال­قىلادى. تۇتقىن الماسۋ جونىندەگى جۇمىس توبى تۋرالى ەرەجەنى, سيريا كونستيتۋتسياسى بويىنشا جۇمىس توبىن قۇرۋدىڭ شارتتارىن پىسىقتادى. يليم/دايش جانە ء«ال-نۋسرا مايدانى» ءتارىزدى تەررورلىق توپتاردىڭ جانە قارۋلى وپپوزيتسيالىق ۇيىمداردىڭ ورنالاسقان جەرلەرىن كورسەتەتىن بىرىڭعاي كارتا قۇرۋعا كەلىستى.

ال 4-5 مامىردا وتكەن ءتورتىنشى راۋندتا كەپىلگەر مەملەكەتتەر سيريادا قاۋىپ­سىزدىك ايماقتارىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋم جاساستى. زورلىق-زومبىلىقتى تەز ارا­دا توقتاتۋ, گۋمانيتارلىق جاعدايدى جاق­سارتۋ جانە قاقتىعىستاردى ساياسي رەتتەۋگە قولايلى جاعدايلار جاساۋ ءۇشىن يدليب, حومس, شىعىس گۋتا, دەراا جانە كۋنەيترا پروۆينتسيالارىندا قاۋىپسىزدىك ايماقتا­رىن قۇرۋعا كەلىستى. استانا ۇدەرىسىنىڭ 5-ءشى راۋندى 2017 جىلعى 4-5 شىلدەدە بولىپ, ناتيجەسىندە, ۇرىس قيمىلدارىن توقتاتۋ رەجىمىن كۇشەيتۋ باعىتىندا ناقتى وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى.

ءدۇرداراز تاراپتاردىڭ باسىن قوسقان استانا ۇدەرىسىنىڭ ءبىر جىلدا بىرنەشە رەت كەلىسسوز وتكىزۋى ءوز جەمىسىن بەرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. جارتى جىلدىڭ ىشىندە سيرياداعى جانجالدىڭ اۋقىمى باسەڭدەپ, گۋمانيتارلىق كومەك جەتكىزۋگە قولايلى جاعداي جاسالدى. اتالعان ەلدە قۇرىلعان دەەسكالاتسيا ايماقتارى زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيىن ايتارلىقتاي تومەندەتتى. بۇدان بولەك, دەەسكالاتسيا ايماقتارى بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ونىڭ ەرەجەسى بەكىتىلدى.

سونداي-اق استانا كەلىسسوزدەرىنىڭ 6-7 راۋندتارىندا دا ماڭىزدى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. سوعان سايكەس كەپىلگەر مەملەكەتتەر دەەسكالاتسيا ايماقتارىن قۇرۋ جونىندەگى مەموراندۋم ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا مۇددەلى ەكەنىن تاعى راستادى. تۇتقىنداردى بوساتۋ, قازا تاپقاندار­دىڭ دەنەلەرىن بەرۋ جانە ءىز-ءتۇزسىز جوعال­عانداردى ىزدەستىرۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق. 2017 جىلدىڭ اياعىندا مۇددەلى تاراپتار ەلورداعا سەگىزىنشى مارتە جينالدى. وندا لاڭكەستىك ۇيىمدارمەن كۇرەس توقتامايتىنىنا كەپىلگەر مەملەكەتتەر ەكپىن بەردى.

2018 جىلى استانا ۇدەرىسىنىڭ ءۇش راۋندى ءوتتى. بۇل جولعى جيىندار كەزىندە دە اۋقىمدى كەلىسىمدەر جاسالدى. كەلەر جىلى كەپىلگەر مەملەكەتتەر مەن سيرياداعى تاراپتار باس قالامىزعا تاعى دا ءۇش رەت جينالدى. وندا اتالعان ەلدەگى باستى تەرروريستىك ۇيىمدار اتاپ كورسەتىلىپ, قارۋلى توپتارعا ولاردان اۋلاق بولۋعا كەڭەس بەرىلدى. گۋمانيتارلىق كومەكتى ارتتىرۋعا ۋاعدالاستى.

وكىنىشكە قاراي, 2020 جىلى شارتاراپتى جالماعان كوروناۆيرۋس پاندەميا­سىنا بايلانىستى استانا كەلىسسوزدەرى وتكىزىلگەن جوق. الايدا 2021 جىلى تاراپتار بەيبىتشىلىك ورناتۋ جولىنداعى جۇمىسىن قايتا جالعاستىردى. سول جىلى ەلوردادا ءۇش رەت استانا ۇدەرىسى ءوتىپ, سيرياداعى گۋمانيتارلىق احۋالدى جاق­سارتۋعا ەرەكشە ەكپىن بەرىلدى. حالىق­ارا­لىق قوعامداستىقتى, بۇۇ مەن ونىڭ گۋ­مانيتارلىق اگەنتتىكتەرىن سيرياعا كومەك­تى ارتتىرۋعا شاقىردى. بىلتىر استانا ۇدەرىسىنىڭ 18-19 راۋندتارى وتكەنى بەلگىلى.

وسى ورايدا بىرتىندەپ سيرياداعى احۋال رەتتەلە باستاعاندىقتان, ەلوردانى كەلىسسوزدەر الاڭى رەتىندە ۇسىنۋعا قا­جەت­تىلىك ازايعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ويت­كەنى ونداعان جىلعا سوزىلعان قانتوگىس تو­لىق­تاي اياقتالماسا دا, اتالعان ەلدەگى احۋال ءبىر­شاما جاقساردى. قۇرىلعان دەەسكا­لا­تسيا ايماقتارى زورلىق-زومبىلىق پەن قان­توگىستى بارىنشا ازايتۋعا مول ۇلەس قوستى.

قىسقاسى, استانا ۇدەرىسى بۇكىل مۇمكىن­دىكتى ابىرويلى اتقارا ءبىلدى. مۇنىڭ سوڭعى نۇكتەسى سيريانىڭ اراب ليگاسىنا ورالۋى بولعانىن اتاپ وتكەن ارتىق ەمەس. وسىلايشا, 2023 جىلعى مامىردا سيريا ۇكىمەتى 11 جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن اراب ليگاسىنىڭ سامميتىنە قاتىستى. البەتتە, بۇل ۇيىمعا ورالۋ ەلدەگى احۋال­دى بىردەن جاقسارتپايتىنى تۇسىنىكتى. سا­راپ­شىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, اراب ەلدەرىنىڭ رەسمي داماسكتى قاتارىنا قوسۋى سيمۆولدىق تۇرعىدا ماڭىزدى. ونىڭ ۇستىنە, قازبا-بايلىعى مول پارسى شىعاناعىنداعى مەملەكەتتەر قيراعان ينفراقۇرىلىم مەن ۇيىندىگە اينالعان قالالاردى قالپىنا كەلتىرۋگە ۇلەس قوسا الادى دەپ ەسەپتەيدى.

استانا ۇدەرىسىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مۇنداي شەشىمنىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىردى. بۇل فورمات جەنەۆا ۇدەرىسىنە قوسىمشا كەلىسسوزدەر الاڭى رەتىندە قۇرىلىپ, قاقتىعىستى توقتاتۋ ءۇشىن ناقتى پراكتيكالىق مىندەت­تەردى شەشۋگە ارنالعانى ءمالىم.

«وسى تۇرعىدا قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ دەەسكالاتسيا ايماقتارىن قۇرۋ, جانجالداسۋشى تاراپتار اراسىنداعى قانتوگىستى توقتاتۋ جانە اۋقىمدى گۋمانيتارلىق داع­دا­رىستىڭ الدىن الۋى ءتارىزدى باستاپقى ماق­سات­تارى ورىندالدى. بۇگىنگى تاڭدا تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى ساياسي احۋال تۇبە­گەيلى وزگەردى. اراب مەملەكەتتەرى­نىڭ داماس­كىمەن قارىم-قاتىناستاردى قال­پىنا كەلتى­رۋگە ۇمتىلىسى بايقالادى. سيريا­نىڭ اراب مەملەكەتتەرىنىڭ ليگاسىنداعى مۇشە­لىگى قايتارىلدى. باۋىرلاس تۇركيا رەسپۋب­ليكاسى دوستاس سيريامەن ءوز قارىم-قاتى­ناس­­ت­ارىن وڭالتۋعا نيەتتى», دەلىنگەن سىرت­­­قى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان مالىم­دەمەدە.

ديپلوماتيالىق ۆەدومستۆو سيريانىڭ ايماقتاعى وقشاۋلاۋدان بىرتىندەپ شىعۋىن سيريا بويىنشا استانا ۇدەرىسى اياسىندا جۇمسالعان كۇش-جىگەردىڭ زور ناتيجە­سىنە بالاپ وتىر. دەگەنمەن سىرتقى ىستەر مي­نيسترلىگى استانا ۇدەرىسىنە قاتىسۋ­شىلار كەلىسسوزدەردى جالعاستىرۋعا ءوتىنىش بەرسە, قازاقستان ونى قايتا باستاۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋعا دايىن ەكەنىن حابارلادى.