قازاق ەلى ەگەمەندىك العان كەزدە سىرتتا جۇرگەن باۋىرلاردىڭ اراسىنان اقىن دۇكەن ءماسىمحان ۇلى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اتاجۇرتقا ات باسىن تىرەپ ەدى...«قازىرگى قازاق ادەبيەتى: دامۋ ۇردىستەرى, ەسىمدەر مەن وقيعالار» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيانىڭ «قازىرگى قازاق ليريكاسى» دەگەن تاراۋىندا اقىننىڭ شىعارماشىلىعى وڭ باعالاندى. ء«وز اسپانىم وزىمدە» اتتى جىر جيناعىنا بەلگىلى اقىن ن.ايت ۇلى «ارىندى جىردىڭ الكۇرەڭى» دەگەن العىسوز جازىپتى. وندا اقىن شىعارماسىنا: «ال جۇيرىكتىڭ جۇيرىگى, ۇشقىردىڭ ۇشقىرى – اقىن قيالى. سەبەبى اقىن قيالى ءۇشىن قاس قاعىم ساتتە كەڭىستىكتى كوكتەي ءوتىپ عارىشقا, مۇنار شوگىپ, مۇك باسقان ۋاقىتتىڭ بەلىنەن ءبىر-اق اتتاپ, ءتۇۋ باعزىداعى وتكەن كۇنگە بارىپ بايىرقالاۋ تۇك تە ەمەس», دەگەن باعا بەرگەن.
اقىننىڭ ء«وز اسپانىم وزىمدە», «ساپ, ساپ, كوڭىلىم» جىر جيناقتارىنا حح عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان بەرى جازىلعان جىرلارى جيناقتالعان. ولەڭدەردى وقىپ وتىرعاندا ليريكالىق كەيىپكەردىڭ سوناۋ بالالىق بالداۋرەنىنەن باستاپ, بۇگىنگى جەتكەن بيىگىنە دەيىنگى ارالىقتاعى ءوسۋ, تولىعۋ جولىن كورۋگە بولادى. ونىڭ «قويىم ءورىپ شىعاتىن...» ولەڭى سوناۋ بالالىق شاعىن ەسكە تۇسىرەدى. ليريكالىق كەيىپكەردىڭ شيلىوزەكتە, سۋاسۋ, باقالىقتا قوي باعىپ جۇرگەنىنە كەز بولامىز:
«قوڭىر تاۋدىڭ قويناۋىن سىرەستىرىپ,
ساۋلىق سايىن قوشاقان ىلەستىرىپ.
تال-قايىڭعا جىرىمدى ۇلەستىرىپ,
ارمانىما ارىمدى كۇنەس قىلىپ –
قوي باقتىم».
اقىننىڭ تۋعان جەر تۋرالى جىرلارىنان كىندىك قانى تامعان كوككەمەر جايلاۋى, ىلە وزەنى, تەكەس وزەنى, شيلىوزەك, سۋاسۋ, باقالىق, سياقتى جەر اتاۋلارى ەرەكشە ورىن الادى. تۋعان جەر تۋرالى ولەڭدەر قاتارىن «تارتادى جانىم التايعا», «مويىلدىمەن قوشتاسۋ», الماتى, سارىارقا, قارقارالى, قاراعايلى جونىندە «قازاقستان ساپارىنان» شوعىرلى ولەڭدەرى تولىقتىرادى. «بار مەندە ەلىم دەگەن جۇرەك قانا» ولەڭىندە:
«ەلىم!» دەپ ەڭىرەيمىن,
مەيلى ءتۇسىن, تۇسىنبە مەنى, مەيلىڭ.
ەلىم دەپ ەڭىرەۋدى, وت كەشۋدى,
جانىمنىڭ جاراسىنىڭ ەمى دەيمىن», دەپ ەلىن بارىنەن دە جوعارى قويادى. قايتالاۋدىڭ ادەمى ۇلگىسىن ء«ومىردىڭ ءوڭى – وڭكەي جىر» شوعىرلى ولەڭىنەن كورۋگە بولادى. «قارا ولەڭ نەمەسە مەنىڭ سىرىم» ولەڭىندە «قارا», «اق ولەڭ نەمەسە مەنىڭ ارمانىم» ولەڭىنىڭ ءار جولىندا «اق», «سارى ولەڭ نەمەسە مەنىڭ سارىعىم» ولەڭىندە «سارى», «كوك ولەڭ نەمەسە مەنىڭ رۋحىم» ولەڭىندە «كوك», «قىزىل ولەڭ نەمەسە مەنىڭ بالالىق شاعىم» ولەڭىندە «قىزىل», «قوڭىر ولەڭ نەمەسە مەنىڭ جانىم» ولەڭىندە «قوڭىر», «كۇرەڭ ولەڭ نەمەسە مەنىڭ جىرىم» ولەڭىندە «كۇرەڭ», «جاسىل ولەڭ نەمەسە مەنىڭ قۇشتارىم» ولەڭىندە «جاسىل» ءسوزىنىڭ تارماق سايىن, نەمەسە ءبىر تارماقتا بىرنەشە رەت قايتالانۋى ارقىلى وسى سوزدەرگە كوڭىل اۋدارعان. شوعىرلى ولەڭدەگى قارا, اق, سارى, كوك, قىزىل, قوڭىر, كۇرەڭ, جاسىل تۇستەردىڭ وزدەرىنە ءتان استارلى ويلارى مەن بىرگە حالىق ۇعىمىنا ءسىڭىپ قالعان تانىم-تۇسىنىگى دە بار. ماسەلەن, قارا ءسوزى نەگىزىنەن حالىق, ورمان, قازاق, قوس, نار, ولەڭ, نان, تاۋ, جەر ءتارىزدى سوزدەرمەن تىركەسىپ كەلگەندە ۇلكەن قاسيەتتىڭ ەپيتەتى رەتىندە بەرىلسە, اق سوزىنە قاتىستى شاتتىق, توي-دۋمان ەسكە ورالادى. سول سياقتى سارى ءسوزى ساعىنىشتىڭ بەلگىسى بولسا, جاسىل جاستىقتىڭ سيمۆولىنداي اسەر بەرەتىنى بەلگىلى. الايدا اقىننىڭ «قىزىل» ءسوزىن قىزىل يمپەريامەن بايلانىستىرۋى حالىق ۇعىمىنداعى قىزىل ءتۇستى تانىتپايدى. قىزىل تۇسكە مالىنعان قىزىل يمپەريانىڭ قىزىل ۇرانى دا, قىزىل تۋى دا قان تۇسىمەن تۇستەس كەلۋى ونىڭ حالىقتىڭ قانىن سۋداي اعىزعانىمەن ۇشتاستىرىلعان. وسىعان قاراپ وتىرىپ, اقىننىڭ ءار تۇسكە قاتىستى ايتارى ارىدە جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. ونى مىنا جولدار راستايدى:
«قوڭىر دۇنيە.
توسىندە قوڭىر دالانىڭ
ارقالاپ كەلەم قوپ-قوڭىر قومىن
بابانىڭ.
قوڭىر توبەلدەۋ باقىتىم
بولعانىمەنەن,
قوڭىر قىستاۋدىڭ كوڭىندەي
سورىم دا قالىڭ».
وسى شۋماقتاعى «قوڭىر» سوزدەرىنە قاراپ وتىرىپ, قوڭىر ءسوزىنىڭ قوڭىرقاي عانا تىرلىكتى تانىتاتىنىن بايقاساق, اقىننىڭ ءوز سورىن قىستاۋدىڭ نەشە قاتپار كوڭىنە تەڭەۋى جايلاۋ مەن قىستاۋدىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن قازاقتىڭ ۇعىمىنا جاقىن سوزبەن بەينەلەۋى – قازاقتىڭ ءار ءسوزىنىڭ ورايىن تابا قولدانۋ ارقىلى جاڭا تىركەس, جاڭا وبراز جاساۋعا بولاتىنىنىڭ مىسالى.
اقىن ولەڭدەرىنەن ۇيقاستىڭ ءارالۋان ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. ماسەلەن, «مەن – قازاقپىن» ولەڭىندەگى جەتى شۋماقتىڭ «مەن – قازاقپىن» دەپ باستالۋىنان ليريكالىق كەيىپكەردىڭ قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ازاتتىعىن ماقتان ەتىپ كۇللى الەمگە جار سالعانىن بايقاساق, «تاڭدانىس» ولەڭىنىڭ ايتارى باسقا. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن سىرتتا جۇرگەن باۋىرلارىمىزدىڭ «وتانىما تۋدى عوي دەپ ازات كۇن» («قازاقستانىم, قايداسىڭ؟») دەپ, اتامەكەنىنە جەتكەنشە اسىق بولعانى بارىمىزگە بەلگىلى. اقىننىڭ ليريكالىق كەيىپكەرى – جىگىت بولىپ اتقا مىنگەن شاعىندا اتامەكەن قايداسىڭ دەپ وتانىنا ورالعانداردىڭ ءبىرى. الايدا كەيىپكەرىمىزدىڭ عۇمىر بويى كوكىرەگىنە شەر-شەرمەن بولىپ قاتقان ارمانى ورىندالعاننان كەيىنگى كۇيى ادام جانىن جابىرقاتارى جاسىرىن ەمەس. «قازاقستانىم, قايداسىڭ؟!» ولەڭىندە «شەكارادان وتپەي تۇرعان كەزدەگى, قيالداعى قازاقستان, عاجاپ-تىن» دەپ جىرلاعانداي, اتا-بابا قونىسىن اڭساپ كەلگەندە كەڭەستىك جۇيە قالىپتاستىرعان قوعام ومىرىنە ۇركە قاراپ, ۇلتتىق سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرپىمىزدى ىزدەگەنى انىق.
«پوەزيا – جاۋىنگەر جانر» دەپ جاتامىز, ونىڭ سەبەبى – نە جاعداي بولعاندا دا الدىمەن اقىنداردىڭ ءۇن قوساتىنى. وسى ويىمىزدى اقىن د.ءماسىمحان ۇلىنىڭ «جاڭاوزەن» ولەڭى راستايدى. جازىقسىز جانداردىڭ قانى سۋداي اققانىن, سۇراقسىز-جاۋاپسىز تار قاپاسقا توعىتىلعانىن, بەيكۇنا جانداردىڭ موينىنا جاساماعان قىلمىستاردىڭ ىلىنگەنىن كورگەن اقىن جۇرەكتىڭ شارق ۇرۋى تەگىن ەمەس. «ماحامبەتتىڭ نامىسى بوپ ويانعان» جاڭاوزەندىكتەردىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, ولاردىڭ ءور رۋحىن قولداعان اقىن جاۋعا جالاڭ قول شاپقان بوزداقتاردىڭ قىناداي قىرىلعانىنا كۇيىنەدى. «جاڭاوزەن» ولەڭىندە:
«قارا تۇمان تورلاماي-اق كوگىمدى,
قايعى جۇتتىم, قابىرعام دا سوگىلدى.
وعلاندارىم باۋىرىنا وق اتتى,
بوزداقتاردىڭ قانى سۋداي توگىلدى», دەپ بوزداپ, ماحامبەتتىڭ نامىسىنان ويانعان «جاڭاوزەنىم – جاڭا رۋح! جاڭا مۇڭ!» دەپ تۇيىندەيدى.
ۇلتتىق پوەزياداعى ماحاببات, تۋعان جەر, تابيعات جىرلارى ءتارىزدى ماڭگىلىك تاقىرىپتار اقىن شىعارمالارىنان دا ورىن العان. ول تابيعات جىرلارىندا جانسىزعا جان بىتىرە كەيىپتەۋگە شەبەر. «قىس» ولەڭىندە:
«اسپان تۇر بوزارىپ, تۇشكىرىپ,
قالباقتاپ ۇشادى كارى قار.
كۇنگەيلەر ەسىنەپ, بۋلانىپ,
مۇز ەمشەك بۇلاقتار قىزارعان.
قولتىعى ءسال تەرشىپ, سۋلانىپ,
تاۋلاردىڭ بويلارى ۇزارعان», دەپ قىس سۋرەتىنە جان ءبىتىرىپ, ونى ادام كەيپىندە بەينەلەيدى.
قولىنا قالام ۇستاعان اقىن-جازۋشىلاردىڭ بارلىعى دەرلىك ءسوز كيەسىنە باس يەدى. سوندىقتان ولاردىڭ كەز كەلگەنى ءسوز قۇدىرەتىن جىرعا ارقاۋ ەتكەن. سول سياقتى دۇكەن اقىن «جىر-قۇدىرەت» ولەڭىندە اباي, قاسىم, مۇقعالي سياقتى اقىنداردى ءسوز ەتە كەلىپ, «بولسا دا قانشا توزاق, ازاپ ولەڭ, نە كورسەم دە ولەڭدى جازا كورەم» دەپ ءسوز ونەرىن جوعارى باعالايدى.
قازاق بالاسىنىڭ جاراتقان يەسىنە دەگەن نانىم-سەنىمى مەن تۇسىنىك-پايىمى دا ولەڭ جولدارىنان ورىن الۋى قۇپتارلىق. ماسەلەن, قازاق حالقى قۇرعاقشىلىق جىلدارى تاساتتىق جاساپ, اللادان جاۋىن-شاشىن سۇرايتىنى, حاق تاعالانىڭ وزىنە يمانداي سەنگەن پەندەلەرىنىڭ سۇراعانىن بەرەتىنى بەلگىلى. ەل ىشىندەگى وسىنداي وقيعا «اۋىل. شىلدە. تاساتتىق» ولەڭىنە نەگىز بولعان. «توراڭعى. جىڭعىل تاربيىپ, قاقتانا جاتىپ قالعىدى», «جالىنداپ, جانىپ تاۋ-تاندىر, قاڭىراپ قالدى وزەنىڭ», «قىرتىسى جەردىڭ قاقىراپ, بالقىپ ءبىر جاتتى تاستار دا» دەگەن جولدار سار دالانى قۋىرىپ بارا جاتقان قۇرعاقشىلىقتى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەدى. اللا تاعالاعا قاراتىلا ايتىلعان ماداق جىرلارى مەن «جاراتقان يەم, جازدىم حات» دەگەن ەكى حاتتان تۇراتىن شەر-تولعاۋىندا زار ەڭىرەپ, حاق تاعالادان مەدەت سۇراعان اقىننىڭ «ازاتتىقپەن ازايمادى ازابىم, كەشە دە وگەي, بۇگىن دە وگەي قازاعىڭ» دەگەن جولدارىنداعى ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە وتىرعان قازاقتاردىڭ كىرمەلەردىڭ تاساسىندا قالىپ وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشۋىن اشىپ ايتادى. ال بارلىق ماداقتىڭ ءبىر اللاعا قاراتىلا ايتىلاتىنى «ماداق جىرى», «قۇرانعا» عانا قۇلاق ءتۇر...» ءتارىزدى ولەڭدەرىنەن كورۋگە بولادى. «جاراتقان يەم, جازدىم حات» ولەڭىندەگى ەكى حاتتان «توزاقتان بەتەر ءومىرىم, تىرلىكتى بۇيتكەن ۇرايىن» دەيتىن ليريكالىق كەيىپكەردىڭ قورشاعان ورتادان ءتۇڭىلىپ, تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەۋىنە كۋا بولامىز.
الايدا اقىن جىرلارىنىڭ بارىندە مۇڭ-شەر ورىن الماۋى قۋانتادى. «تۇرىكتەر جانە ۇلى دالانىڭ كونە تاريحى» كىتابىنداعى جازبالار «قىتاي قورعانى» شىعارماسىنا نەگىز بولعان. اقىننىڭ «قىتاي قورعانى» ولەڭىن وقىپ وتىرعاندا كوك تۇرىكتىڭ ءور ۇلاندارىنىڭ وتكەن تاريحىنان ءبىراز ماعلۇمات الۋعا بولادى. ماسەلەن, بۇگىندە قورعانىمەن الەمگە تانىلعان ەلدىڭ سول قورعاندى كوك تۇرىكتەن قورعانۋ ءۇشىن سالعانىن اقىن تاريحي دەرەكتەر ارقىلى ادەمى سۋرەتتەگەن.
ول بىردە «مەن, مەن ەدىم, مەن ەدىم, التىننىڭ بۋى – ەم ەدىم» دەپ ءدۇر سىلكىنىپ شىعا كەلەدى دە, 7-8 بۋىندى جىر ۇلگىسىمەن توپەپ-توپەپ جىبەرەدى. ماحامبەتشە «مەن دۇكەن دەگەن دۋ ەدىم, ساف التىننىڭ بۋى ەدىم» دەي كەلىپ, «مەن, مەن ەدىم, مەن ەدىم» دەگەن ۇلگىمەن جىرلاي جونەلسە, ەندى بىردە ابايشا «ساپ, ساپ, كوڭىلىم, ساپ, كوڭىلىم» دەپ باسۋ ايتىپ, ورەكپىگەن كوڭىلدى «اۋلەكىلەندە, ءاز-دۇكەن, بۇل قازاق ەرسىز دەيسىڭ بە؟!» دەپ ساباسىنا تۇسىرەدى. ەندى بىردە جۇبانشا «مەن – قازاقپىن!» دەپ, قازاق بولىپ بولىپ تۋعانىن, ماعجانشا كوك بورىدەن جارالعانىن ماقتان ەتەدى.
پوەزياسىنان ۇلكەن ورىن الاتىن كەلەسى تۋىندىلار – ءان-ولەڭدەر. اقىننىڭ ءبىراز ولەڭدەرىنە ءان جازىلىپ, بەلگىلى انشىلەردىڭ ورىنداۋىمەن كوپشىلىك تىڭدارمانعا ۇسىنىلىپ ءجۇر. ونىڭ «كول بويىندا», «اۋىل كەشى كوڭىلدى», «ارايلىم», «ناۋرىزىم – مەرەكەم», «سونبەيتىن الاۋ», «جەتكىزبەگەن ارمانىڭدى ارماندا», «تۇلپار تۋرالى تولعاۋ» سىندى تاعى باسقا دا كوپتەگەن ولەڭىنە ءان جازىلدى. ولار كوپشىلىكتىڭ ءسۇيىپ تىڭدايتىن اندەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. سونىمەن بىرگە ول كوركەم اۋدارماعا دا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بەرنارد لوررەين, لي باي, اي چيڭ, يۋي گۋاڭچجۇڭ, چجاۋ ليحۋا, چىن دۇڭدۇڭ, گۋ چىڭ ءتارىزدى اقىنداردىڭ جىرلارىن قازاقشا سويلەتۋ ارقىلى ۇلتتىق ادەبيەتتى الەم ادەبيەتىنىڭ جىر جاۋھارلارىمەن بايىتتى.
قورىتا ايتقاندا, «مەن – ءتاڭىرتاۋ مۇزبالاعى دۇكەنمىن!» دەپ كوك بورىدەن جارالىپ, كوكتەگى كۇننەن ءنار العان اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى تالانتتى ءتارجىماشى د.ءماسىمحان ۇلى پوەزيا كوگىندە بىردە تۇلپار بولىپ شاپسا, ەندى بىردە سۇڭقار ءتارىزدى كوككە سامعايدى. ۇلت رۋحانياتىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەن اقىنعا پوەزيا كوگىندە قاناتىڭىز تالماي سامعاي بەرىڭىز دەگەن تىلەك ايتامىز.
گۇلجاھان وردا,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى