كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتتى. كۇن تارتىبىندەگى ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا دەپۋتاتتار كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى» جولداۋىن تىڭدادى.
كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلىپ, ازاماتتارعا وسى ورگانعا قورعاۋ ءۇشىن جۇگىنۋ قۇقىعى بەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
«بەس اي ىشىندە ءۇش مىڭنان استام ازامات ءوز قۇقىقتارىن كونستيتۋتسيالىق قورعاۋعا جۇگىندى. بۇل تسيفرلار ازاماتتاردىڭ جاڭا ورگانعا دەگەن جاي عانا قىزىعۋشىلىعىنىڭ دالەلى ەمەس, ءوتىنىش بەرۋشىلەردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋ نيەتىن راستايدى. بۇل رەتتە قازاقستان زاڭناماسىندا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنگەنگە دەيىن قۇقىقتىق قورعاۋدىڭ بارلىق باسقا قۇرالىن قولدانۋ تۋرالى تالاپ جوق», دەدى ە.ءازىموۆا.
ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق جۇگىنۋ ينستيتۋتى قوعامنىڭ, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىق سانا مەن قۇقىقتىق مادەنيەت دەڭگەيىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى. جولداۋ قورىتىنسى بويىنشا پارلامەنت كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جولداۋىن نازارعا الۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
ەكونوميكا جاندانىپ كەلەدى
بۇدان كەيىن ۇكىمەتتىڭ جانە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ 2022 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن بەكىتۋ جونىندەگى ماسەلە قارالدى. ءبىرىنشى بولىپ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ بايانداما جاسادى. ۆەدومستۆو باسشىسى ەلدەگى احۋال تۋرالى بايانداي كەلە, بىلتىر پاندەميادان كەيىن ەكونوميكانىڭ جاندانا باستاعانىن جەتكىزدى. ماسەلەن, ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 3,3 پايىزعا وسكەن. سونداي-اق جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ۇكىمەت ەسەبىنە بەرگەن نەگىزگى ەسكەرتۋلەرىن ءتۇسىندىردى.
«جوعارى اۋديتورلىق پالاتا سالىق جەڭىلدىكتەرى ەسەبىنەن بيۋدجەتكە تۇسپەگەن قوماقتى قاراجاتتى كورسەتكەن. بۇل رەتتە, وسى سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ كوبىسى ستاندارتتى بولىپ تابىلادى جانە جالپى الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس كەلەتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. دەگەنمەن سالىق جەڭىلدىكتەرىن ايقىنداۋ, وڭتايلاندىرۋ جانە مونيتورينگتەۋ بويىنشا جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ۇسىنىمدارى ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىندا, سونداي-اق جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ شەڭبەرىندە ەسكەرىلەدى. قورىتىندىسىندا ەكسپورتتىق-يمپورتتىق ستاتيستيكاداعى الشاقتىق جانە كولەڭكەلى ەكونوميكا بويىنشا قابىلدانعان شارالاردىڭ جەتكىلىكسىز اسەرى تۋرالى كورسەتىلگەن. جالپى, الەمدىك تاجىريبەدە بارلىق ەلدەردە تاۋارلاردىڭ سىرتقى ساۋداسىنىڭ كەدەندىك ستاتيستيكاسى دەرەكتەرىندە ارىپتەس ەلدەرمەن سايكەسسىزدىكتەر بار. بۇنداي الشاقتىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى سىرتقى ساۋدا ستاتيستيكاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ادىستەمەلىك ەرەكشەلىگىندە. دەگەنمەن الشاقتىقتاردى ازايتۋ ماقساتىندا بىرقاتار جۇيەلى شارا قابىلدانىپ جاتىر. تاۋارلارعا ارنالعان دەكلاراتسيالاردى باقىلاۋ جانە شىعارۋ ءۇشىن كەدەندىك فۋنكتسيالاردى ورتالىقتاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
سونداي-اق مينيستر كەدەن سالاسىن تارتىپكە كەلتىرۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىسقا توقتالدى. ماسەلەن, بىلتىر تەك قىتايدان كەلەتىن تاۋارلار بويىنشا بيۋدجەتكە 465 ملرد تەڭگەگە كەدەندىك تولەم مەن سالىق تۇسكەن. بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 60 پايىزعا ارتىق. كولەڭكەلى ەكونوميكا دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن كەشەندى جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن دا جەتكىزدى. سونىڭ اياسىندا كەيىنگى 4 جىلدا بيۋدجەتكە قوسىمشا 3 ترلن تەڭگەدەن اسا قاراجات تۇسكەن.
«ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن ۇنەمدەۋ ساياساتىن جالعاستىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەرىلەتىن ترانسفەرتتەر قاراجاتىن بىرتىندەپ ازايتۋ جالعاسادى. سونداي-اق ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ, ونىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىستەرىن ارتتىرۋعا قاتىستى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن 2030 جىلعا قاراي 100 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى 10 ۇلتتىق جوبانىڭ ءىس-شارالارىن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىنە جانە وزگە دە قۇجاتتارعا ينتەگراتسيالاۋ بويىنشا جۇمىس اياقتالىپ قالدى. ناقتى سالالاردى دامىتۋعا باعىتتالعان 2029 جىلعا دەيىنگى 15 تۇجىرىمداما بەكىتىلدى. ولار پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جوسپارىمەن ۇيلەستىرىلگەن. سونداي-اق جاڭا فورماتتاعى «جايلى مەكتەپ», «اۋىلداعى دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوبالارى بەكىتىلدى. «قولجەتىمدى ينتەرنەت» جوباسى ازىرلەندى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ۇسىنىمىنا سايكەس بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋ مونيتورينگى رەتتەلەتىنىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا باقىلاۋ كۇشەيتىلمەك. سونداي-اق ۇكىمەت دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرلەسىپ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى رەفورمالاۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل رەتتە ديۆيدەندتىك ساياسات تا قايتا قاراستىرىلادى. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرى قاراجاتىنىڭ يگەرىلۋىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە ولاردىڭ ەسەپتىلىگىنە قاتىستى ماسەلە جاڭا بيۋدجەت كودەكسىندە ەسكەرىلەدى.
جوبالاردىڭ قۇنى اسىرا باعالانادى
بۇدان كەيىن جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ورىنداۋ تۋرالى ەسەپتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 33 ۇسىنىم بەرىلگەن. بايانداماشى ءوز سوزىندە مەملەكەتتىك ورگاندارعا سىرتتان ءتيىمسىز قارىز تارتقانى ءۇشىن سالىناتىن ايىپپۇل مولشەرىن ارتتىرۋدى ۇسىندى.
«ۇكىمەت بيۋدجەت تاۋەكەلدەرىن ايقىنداپ, 2050 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك قارجىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعىنا تالداۋ جاسادى. قارىز ساياساتىندا بىرتىندەپ ءتارتىپ پايدا بولىپ كەلە جاتىر. سىرتقى قارىزداردى ءتيىمسىز تارتقانى جانە ولاردى ۋاقىتىلى يگەرمەگەنى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ دەربەس اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىگى ەنگىزىلدى. مۇنداعى 100 اەك مولشەرىندەگى ايىپپۇل سوماسىن كوبەيتۋ كەرەك دەپ سانايمىز. سالىق تۇسىمدەرىنىڭ بولجاۋ تاسىلدەرى وزگەردى. وسى تاسىلدەر 2024-2026 جىلعى بيۋدجەت كەزەڭىندە قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن كورسەتەدى. وسى كەزگە دەيىن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ قولما-قول اقشانى باقىلاۋ شوتتارىنداعى پايدالانىلمايتىن قاراجات ماسەلەسى شەشىلگەن جوق. مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ەسكروۋ-شوتتاردى جۇمىستاردى ناقتى ورىنداماستان پايدالانۋىن قويماي كەلەدى. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى سالاسىندا اشىقتىق جوق. بۇل سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن, سايكەسىنشە ينۆەستورلاردى تارتۋدا قيىندىق تۋىنداتادى. ال مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىنداعى كونكۋرستىق راسىمدەردىڭ ۆەب-پورتالىن پيلوتتىق رەجىمدە ىسكە قوسۋ ەندى عانا جوسپارعا ەنىپ وتىر», ن.گودۋنوۆا.
جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بيۋدجەت ەسەبىنەن ىسكە اساتىن جوبالاردىڭ قۇنىن اسىرىپ باعالاۋ بەلەڭ الىپ تۇر. ونىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىكتەر جەڭىلدەتىلگەن نەسيە مەن پرەفەرەنتسيالاردى, كەپىل بەرىلگەن بورىشتى ۇسىنۋ كەزىندە اتالعان مەملەكەتتىك قولداۋ وندىرىستەردى كەڭەيتىپ, جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىن كوبەيتەتىنىن نەگىز ەتىپ كورسەتەدى.
«ال كورسەتكىشتەر كوپ سۇراق تۋىنداتادى. قاراجات بولىنگەن جىلى ناتيجە بولا قويمايتىنى تۇسىنىكتى. بىراق ورتا مەرزىممەن 3-5 جىل ىشىندە ناتيجەسى كورىنۋى كەرەك قوي. سونداي-اق بيۋدجەتتى ءتيىمسىز قولدانۋ تەندەنتسياسىن اۋىزدىقتاۋ دا قوسىمشا كىرىس كوزى بولا الادى. ءتورت جىل بۇرىن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامادا جوبا قۇنىن اسىرىپ كورسەتۋ دەڭگەيى – 30 پايىز, ال ونىڭ جالپى سوماسى 1 ترلن تەڭگە بولادى دەپ ەسەپتەگەن بولاتىنبىز. قازىر جوبالاردىڭ قىمباتتاۋى جالپى سيپات الىپ وتىر. ونىڭ جالپى سوماسى تىپتەن قوماقتى. وسىعان بايلانىستى اسىرەسە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى تاراپىنان اقىلعا قونىمدى شارالار, ال مەملەكەتتىك ساراپتاما تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋ كەرەك», دەدى ن.گودۋنوۆا.
بىرلەسكەن وتىرىس كەزىندە دەپۋتات ۇلاسبەك سادىبەكوۆ تە بايانداما جاساپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىنىڭ نەگىزگى تۇستارى مەن وزەكتى ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت تاراپىنان شەشىمىن تاپپاي وتىرعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – سالىقتىق جەڭىلدىكتەردىڭ كوپتىگى.
«جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ باعالاۋى بويىنشا 2018-2021 جىلدار ارالىعىندا بيۋدجەتكە تولىق تۇسپەگەن قاراجات كولەمى 30 ترلن تەڭگەدەن اسادى. رەتتەۋشى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا ءالسىز بولعاندىقتان, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ قابىلداناتىن شارالارى دا ءتيىمسىز بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. باسقاشا ايتقاندا, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بار, بىراق ولار دۇرىس باعالانبايدى. ولاردىڭ قاجەتتىگى مەن تيىمدىلىگىن ەشكىم نەگىزدەپ ايتا المايدى, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بويىنشا مونيتورينگ پەن تالداۋ جۇرگىزىلمەيدى, ءتىپتى ولاردىڭ قولدانىلۋى دا باقىلانبايدى. ۇسىنىلاتىن جەڭىلدىكتەر كولەمى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى, وسى بۇرىن ەنگىزىلگەن جەڭىلدىكتەردەن ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز قانداي پايدا كوردى؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى جوق», دەدى ۇ.سادىبەكوۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, جوسپارلاۋ ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى مەن بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋ ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. وسى ورايدا ۇ.سادىبەكوۆ بيۋدجەتتى 8 قايتارا تۇزەتۋ ونىڭ ساپاسى تومەن ەكەنىن العا تارتتى. بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اكىمشىلەرى بيۋدجەتتى فورمالدى تۇردە اتقارادى.
ەكى فراكتسيا قارسى شىعىپ, قالعانى قولدادى
بىرلەسكەن وتىرىستا دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك قارىزدى ازايتۋ ءۇشىن قانداي قادامدار جاسالىپ جاتقانىن سۇراعان. پرەمەر-مينيستر مەملەكەتتىك بورىشتى ازايتۋ ماسەلەسى ۇكىمەتتىڭ تۇراقتى نازارىندا تۇرعانىن ايتتى.
«قارىز سوماسى قاۋىپسىز دەڭگەيدە تۇر. ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 24,7 پايىزدى قۇرايدى. مەملەكەتتىك قارىزدى ازايتۋ جانە سوعان قاتىستى بيۋدجەت شىعىندارىن تومەندەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت بىرقاتار شارا قابىلدادى. بىرىنشىدەن, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىقتى كەزەڭ-كەزەڭ تومەندەتۋى ەسكەرىلگەن. بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا قارىزداردى الۋدى شەكتەيدى. ەكىنشىدەن, بيۋدجەت كىرىسىن ۇلعايتۋعا ەكپىن قويىلعان. بۇل تۇرعىدا سالىق ءارى كەدەن سالاسىنداعى اكىمشىلەندىرۋ ارى قاراي جەتىلدىرىلمەك, ياعني تسيفرلاندىرۋ جالعاسادى. ماسەلەن, بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 42 پايىزعا ءوستى. ال بيىل دا ءوسىم 40 پايىز شاماسىندا بولادى دەپ جوسپارلانعان», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قارىزدى ىشكى نارىقتان تەڭگە ۆاليۋتاسىندا الۋعا ەكپىن قويىلىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە ۆاليۋتا سالاسىنداعى تاۋەكەلدەردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا ۇكىمەت باسشىسى الداعى 5 جىلدا مەملەكەتتىڭ قارىزى قاۋىپسىز دەڭگەيدە بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
تالقىلاۋ بارىسىندا «رەسپۋبليكا» فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ايداربەك قوجانازاروۆ ءماجىلىستىڭ بۇعان دەيىنگى جالپى وتىرىسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىنا قاتىستى بىرقاتار ۇسىنىم بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.
جسدپ فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى اسحات راحىمجانوۆ تاياۋدا وتكەن ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا 2022 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەردى قابىلداۋعا قارسى ەكەنىن مالىمدەگەنىن ەسكە سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, پارتيانىڭ كوزقاراسى وزگەرمەگەن. دەپۋتاتتار مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ازاماتتاردى كوبىرەك تارتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
«اق جول» پارتياسى ۇكىمەتتىڭ ەسەبىن قولدامايتىنىن جانە وعان قارسى داۋىس بەرەتىنىن ايتتى. فراكتسيا جەتەكشىسى ازات پەرۋاشەۆ قارسى داۋىس بەرۋگە كىرىستەردەگى كۇماندى جەتىستىكتەر, بيۋدجەتتى جوسپارلاۋداعى جاۋاپسىزدىق, مۇنايدان تىس بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ارتۋى, ۇلتتىق قوردى تالان-تاراجعا سالۋ سىندى سەبەپتەر نەگىز بولعانىن مالىمدەدى.
«Amanat» پارتياسى فراكتسياسى ۇكىمەتتىڭ 2022 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەبىن اتالعان ەسكەرتۋلەرمەن بەكىتۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى. فراكتسيا جەتەكشىسى ەلنۇر بەيسەنباەۆ بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرۋدى ەمەس, ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋدى باستى ينديكاتور رەتىندە قاراستىرۋ كەرەگىنە توقتالدى.
پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورنىقتى دامۋى سالاسىنداعى ۇلتتىق ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن مونيتورينگىلەۋ جونىندەگى پارلامەنتتىك كوميسسيا قۇرامى بەكىتىلدى. بىرلەسكەن كوميسسيا قۇرامىنا سەناتتان – ماۋلەن اشىمباەۆ, ولگا پەرەپەچينا, اسقار شاكىروۆ, سۇيىندىك الداشەۆ, نۇرتورە ءجۇسىپ, ءالي بەكتاەۆ, نۇرلان بەكنازاروۆ, سەرگەي كارپليۋك, اقمارال ءالنازاروۆا; ماجىلىستەن – البەرت راۋ, نۇرتاي سابيليانوۆ, ايان زەينۋللين, پاۆەل كازانتسەۆ, اسحات راقىمجانوۆ, اسقار سادىقوۆ, ەرلان ستامبەكوۆ, گاۋھار تاناشەۆا, دينارا شۇكىجانوۆا ەندى.
سونداي-اق بىرلەسكەن وتىرىستا پارلامەنت «پروكۋراتۋرا تۋرالى» قر كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسىن ەكى وقىلىمدا قاراپ, قابىلدادى. زاڭ جوباسىنىڭ باستى ماقساتى – زاڭسىز يەمدەنىلگەن جانە شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ تەتىگىن قۇرۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى شەشۋ. سوندىقتان ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان اتالعان كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسىن قابىلداۋ ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ اكتيۆتەردى قايتارۋداعى قىزمەتىنىڭ بەلسەندىلىگىنە ىقپال ەتەتىنىن ايتتى.