بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدا ولقىلىق بولماۋعا ءتيىس

وتىرىستى اشقان سەنات تور­اعاسى اباي وبلىسىنداعى الاپات ءورتتىڭ سالدارىنان قازا بولعان ورمانشىلاردىڭ وتباسىلارى مەن جاقىندارىنا كوڭىل ايتتى جانە وڭىردەگى احۋال مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. ماۋلەن اشىمباەۆ اباي وبلىسىنداعى ءورت توتەنشە جاعداي كەزىندە ارەكەت ەتۋ جۇيە­سىنىڭ قانشالىقتى ءتيىمسىز ەكەنىن ايقىن كورسەتىپ بەرگەنىن ايتتى. پالاتا سپيكەرى جاۋاپتى قۇرىلىمدار كۇزدە قوستاناي وبلىسىندا بولعان ورتتەن ساباق الماعانىنا توقتالدى.

«ەگەر وسىنداي الاپات ورتپەن العاش رەت بەتپە-بەت كەلىپ تۇرساق, ماسەلە باسقاشا بولار ەدى. بىراق بىزدە مۇنداي وقيعالار جىل سا­يىن قايتالانىپ وتىر. كۇزدە عانا قوستاناي وبلىسىندا ۇلكەن ءورت بولدى. سونىڭ سالدارىنان 40 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەر ورتەنىپ كەتتى. سوعان بايلانىستى پرەزيدەنتىمىز ءتيىستى ورگاندارعا ناقتى مىن­دەتتەر جۇكتەدى. ونى ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەت اۋقىمدى جۇمىستى قولعا الدىق دەپ ەسەپ تە بەردى. بىراق اباي وبلىسىنداعى وقيعا بۇكىل جۇيەنىڭ ۋاقتىلى ارەكەت ەتپەگەنىن, ءتيىستى قۇرىلىمدار اراسىندا ۇيلەسىم مەن ءتارتىپتىڭ جوق ەكەنىن كورسەتتى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

سوعان بايلانىستى سەنات توراعاسى قازىر وسى باعىتتى تۇبە­گەيلى وزگەرتەتىن ۋاقىت كەل­گەنىن, بۇل باعىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ناقتى تاپسىرمالارى بار ەكەنىن, الداعى ۋاقىت­تا ءتيىستى باعدارلاما مەن باسقا دا قاجەتتى شارالار قابىل­داناتىنىن اتاپ ءوتتى. باستال­عان تەرگەۋ جۇمىستارىنىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا دا بىرقاتار ءىس-شارا ىسكە اسىرىلاتىنى انىق.

ء«بىز وسى ماسەلەنى كەلەسى جىل­دىڭ بيۋدجەتىن قاراۋ كەزىندە دە نازاردا ۇستايمىز. بۇل رەتتە توتەنشە جاعدايلار كەزىندە ارەكەت ەتەتىن قۇرىلىمداردى قار­جىلاندىرۋدىڭ ماڭىزى زور. ەڭ باستىسى, بولىنگەن قاراجاتتىڭ ماقساتقا ساي, دۇرىس جۇمسالۋىن باقىلاۋىمىز كەرەك. ەگەر ءبىز وسى باعدارلامانى قابىلداپ, كۇزدە وعان ميللياردتاعان قارجى بولسەك, بىراق كەلەسى جىلى وسىنداي وقيعا تاعى قايتالانىپ جاتسا, وندا وعان ءبارىمىز جاۋاپتى بولامىز. سوندىقتان سەناتورلار بۇل ماسەلەنى ۇنەمى ءوز باقىلاۋىندا ۇستايدى», دەگەن سەنات سپيكەرى دەپۋتاتتار جاعدايدى جاقسارتۋ­عا ارنالعان بارلىق ۇسىنىستى قولدايتىنىن اتاپ ءوتتى.

جالپى وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلە بو­يىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىن­باسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ پەن جوعارى اۋدي­تورلىق پالاتا تور­اعاسى ناتاليا گودۋنوۆا بايان­داما جاسادى. قارجى ءمينيسترى­نىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 3,3 پايىز­عا وسكەن. بۇعان قىزمەت كور­سەتۋ سالاسىنداعى, ناقتى سەكتور­داعى ءوسىم, ەكسپورتتىڭ تەز قارقىنى ەسەبىنەن ساۋدا بالانسى­نىڭ نى­عايۋى, قۇرىلىس پەن قىزمەت وندىرىسىندەگى جوعارى ينۆەستي­تسيالىق بەلسەندىلىك اسەر ەتىپ وتىر.

«ازىق-ت ۇلىك پەن شيكىزات باعا­سىنىڭ جالپى الەمدىك قىم­­باتتاۋى اياسىندا ەلىمىزدەگى ينفلياتسيا دەڭگەيى دە نىسا­نالى كورسەتكىشتەن اسىپ, 20,3 پايىزدى قۇرادى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەس­تيتسيالار كولەمى 7,9 پايىزعا ۇلعايدى. جۇمىسسىزدىق 4,9 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالدى. وسىنداي ماكروەكونوميكالىق احۋال اياسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى مىناداي كورسەتكىشتەرمەن سيپاتتالادى. تۇسىمدەر 102,1 پايىز اتقارىلىپ, 16,1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. شىعىستار 98,6 پايىزعا يگەرىلدى جانە 18,5 ترلن تەڭگەگە جەتتى. الەۋمەتتىك شىعىستاردىڭ ءوزى 2021 جىلمەن سالىستىرعان­دا 987 ملرد تەڭگەگە ۇلعايىپ, 8,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 46 پايىزى. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 2,3 پايىز بولدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

سالا باسشىسىنىڭ اي­تۋىن­شا, رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى بويىنشا جوسپار 103 پايىز ورىندالعان. كىرىستەر قۇرىلىمىنىڭ نەگىزگى ۇلەسى سالىق تۇسىمدەرىنە تيە­سى­لى. 2021 جىلمەن سالىستىر­عان­دا سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءوسىمى 3 ترلن تەڭگەگە نەمەسە 42 پايىز­­عا جەت­تى. سالىقتىق تەكسەرۋ­لەر­دىڭ تيىمدىلىگى 3,2 ەسە, كەدەن­­دىك تەك­سەرۋلەردىڭ تيىمدىلىگى 7 ەسە ارتتى. كەيىنگى 4 جىل ىشىندە سالىق­تىق-كەدەندىك اكىمشى­لەندىرۋدى جەتىلدىرۋدىڭ ارقاسىن­دا بيۋدجەتكە 3 ترلن تەڭگەدەن استام قوسىمشا قاراجات تۇسكەن.

قارجى ءمينيسترى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ قورى­تىندىسى تۋرالى بايانداپ بەر­دى. ونىڭ ايتۋىنشا, جوعارى اۋديتورلىق پالاتا سالىق جە­ڭىل­­دىكتەرى ەسەبىنەن بيۋدجەتكە تۇس­پەگەن قوماقتى قارا­جات­تى كور­سەتكەن. وسى ورايدا مينيستر سالىق جەڭىلدىكتەرىن اي­قىن­داۋ, وڭتايلاندىرۋ جانە مونيتورينگتەۋ بويىن­شا جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ۇسىنىمدارى ۇكى­مەت­تىڭ جۇمى­سىندا, سونداي-اق جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ شەڭ­بەرىندە ەسكەرىلەتىنىن جەتكىزدى.

«جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ەكسپورتتىق-يمپورتتىق ستا­تيس­تيكاداعى الشاقتىق جانە كولەڭكەلى ەكونوميكا بو­يىن­شا قابىلدانعان شارا­لار­دىڭ جەتكىلىكسىز اسەرىن اتاپ وت­كەن. جالپى, الەمدىك تاجى­ريبە­دە بارلىق ەلدە تاۋار­لار­دىڭ سىرت­قى ساۋداسىنىڭ كەدە­ن­دىك ستاتيس­تيكاسى دەرەك­تەرىن­دە ارىپتەس ەل­دەرمەن سايكەس­سىز­دىكتەر بار. بۇن­داي الشاق­تىق­تىڭ نەگىزگى سەبەبى سىرتقى ساۋدا ستاتيستيكا­سىن قالىپ­تاس­­تىرۋدىڭ ادىستەمەلىك ەرەك­شە­لى­گىنە قاتىستى. دەگەن­مەن ال­شاق­تىقتاردى ازايتۋ ماقسا­تىن­دا بىرقاتار جۇيەلى شارا قابىلدانىپ جاتىر», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

بۇدان كەيىن ءسوز العان جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا ءسوز سويلەپ, بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىستى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن وڭىرلەردەگى باسشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ەنگىزۋ قاجەت.

«رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جانە ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قاراجاتقا توقتالساق, بەلگىلەن­گەن ماقساتتى ۋاقتىلى ورىنداۋ تۇرعى­سىندا باسشىلاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى ءتيىستى دەڭگەي­دە ەمەس دەپ سانايمىز. وڭىر­لەرگە اۋدارىلعان جالپى ترانسفەرت­تەردىڭ كولەمى ءوستى. ەگەر رەسۋرس­تاردى باعىتتاساق, وندا وسى قاراجاتقا قاتىستى ءتيىستى جاۋاپ­كەرشىلىك تە بولۋى كەرەك», دەدى ن.گودۋنوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىك ماقساتتى ترانسفەرتتەردى وڭىر­لەرگە اۋدارا وتىرىپ, قاراجاتتى يگەرۋ باعىتىنداعى ناتيجە بو­يىنشا ءوزىن جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتقان.

«وڭىرلەر بويىنشا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋ تۇرعىسىندا سالالىق مينيستر­لىكتەردىڭ مونيتورينگى ءىس جۇزىن­دە قاراستىرىلماعان. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ جاب­دىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى­نە باعالاۋ جۇرگىزىلمەيدى. اي­ماق­تارعا اقشا بەرىلدى, الايدا ودان كەيىنگى ماسەلە باقىلاۋسىز قالىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان ساپاسىز سالىنعان مەكتەپ جانە باسقا نىساندار جايىندا پروبلەما پايدا بولادى», دەدى پالاتا باسشىسى.

ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, زاڭ­نامالىق دەڭگەيدە بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاتىستى ورتالىق مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى مەن بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرەتىن وڭىرلەردەگى باسشىلاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن ەنگىزۋ قاجەت.

«بىلتىر وقۋ-اعارتۋ مي­نيستر­­لىگى قۇرىلىس سالاسى وزدەرى­نىڭ پروفيلىنە جاتپايدى دەگەن جەلەۋمەن «جايلى مەكتەپ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدان باس تارتتى. ناتيجەسىندە, جوبانى «Samruk-Kazyna Construction» جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. دەگەنمەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ەرەجەلەرى ساقتالماۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىك بار. بۇل باعىتتا قوماقتى قارا­جات, ياعني 2,6 ترلن تەڭگە ءبولىن­دى. اتاپ ايتقاندا, بۇل سالاداعى ءىس-قيمىلدارعا قاتىستى ءتيىستى ماسەلەلەر پايدا بولدى», دەدى ناتاليا گودۋنوۆا.

بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەردى قاراۋ بارىسىندا 2022 جىلعى رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى پارامەتر­لەرى­نىڭ ورىندالعانى ايتىلدى. دەگەنمەن دەپۋتاتتار قۇجاتتىڭ جەكەلەگەن تارماقتارى بويىنشا بيۋدجەتتىك ءتارتىپتىڭ وسال تۇس­تارىنا نازار اۋداردى. سون­داي-اق ولار ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەن ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن بىرقاتار ماڭىز­دى جانە جۇيەلى پروبلەماعا توق­تالدى.

ءوز سوزىندە سەنات توراعاسى ينفليا­تسيانى تومەندەتۋ جانە وڭىر­لەردى جىلۋ ماۋسىمىنا ساپالى ءارى ۋاقتىلى دايىنداۋ ال­داعى كەزەڭدەگى نەگىزگى مىن­دەت­­تەر ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوعان باي­­لانىستى ماۋلەن اشىمباەۆ مەم­لەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەر­گەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرلەسىپ, ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى.

«پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاما­سىن­دا الداعى جىلدارعا ارنال­عان باعىت-باعداردى ايقىن­داپ, ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى. ءبىز سونىڭ ءبارىن ءساتتى ىسكە اسىرىپ, ەلدىڭ سەنىمىن اقتاۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋ سياقتى ناقتى مىندەتتەر تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. سونداي-اق ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, تۇرعىن ۇيلەر مەن جولدار سالۋ, ەلدى مەكەندەردى 100 پايىز سۋمەن جابدىقتاۋ جانە تاعى باسقا دا ماڭىزدى ماقساتتار بار ەكەنى بەلگىلى. ءۇش جىلدىق بيۋدجەتتە وسى باعىتتارعا قاجەتتى قاراجات قاراستىرىلعان», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

پالاتا سپيكەرى پارلامەنتتىڭ زىڭ شىعارۋ قىزمەتىندە مۇد­دەلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ ارە­كەت ەتۋىنە دە ەرەكشە نازار اۋداردى. ء«بارىمىزدىڭ الدىمىز­دا تۇرعان باستى مىندەت – ازامات­تاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاق­سارتۋ جانە ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دا­مۋىن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل ىستە پار­لامەنت دەپۋتاتتارى ۇكى­مەتكە قاجەتتى قولداۋ كورسەتۋگە قاشاندا دايىن», دەدى سەنات توراعاسى.

سونىمەن قاتار ەسەپتەردى قاراۋ كەزىندە سەناتورلار سا­لىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشى­لەندىرۋدى جەتىلدىرۋدى ءسوز ەتتى. شىعىنداردى جوسپار­لاۋدىڭ تيىمسىزدىگىنە قاتىستى دا سىن ايتىلدى. بۇل رەتتە, 2022 جىلى شىعىننىڭ باسىم بولىگى اعىمداعى ءىس-شارا­لارعا جۇمسالعانىن, شامامەن 10 پايىزى عانا دامۋعا باعىتتالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سەناتورلار ستراتەگيالىق جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ اراسىنداعى بايلانىستىڭ جولعا قويىلماعانىنا دا نازار اۋداردى. سالدارىنان قارجىنىڭ تولىق يگەرىلمەۋىنە جول بەرىلگەن. بۇل ورايدا ۇلتتىق جوبالار بويىنشا ستاتيستيكا مىسالعا الىنىپ وتىر. ناقتى ايتار بولساق, قارجى جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتىلسە دە, توعىزدىڭ جەتەۋىندە تيىمدىلىك كورسەتكىشى تومەن. دەپۋتاتتار شىعىستاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى الەۋمەتتىك ماقساتتارعا جۇمسالعانىن, بۇل بيۋدجەت ساياساتىنىڭ الەۋمەتتىك باعىتقا بەت بۇرعانىن كورسە­تەتىنىن ايتتى.

وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «پروكۋراتۋرا تۋرالى» قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى بو­يىنشا پارلامەنت پا­لا­تالارى­ن­ىڭ بىرلەسكەن كوميس­سياسىنىڭ قۇرامىنا سەنات دەپۋتاتتارىن سايلادى. جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءوز ساۋالدارىن جولدادى.