باسقا باسىلىمداردان: سانكتسيالار جانە ساۋدا سوعىسى

AIF – 2008 جىلدان بەرى جىل سا­يىن وتكىزىلەتىن استانا ەكونوميكالىق فورۋ­مىنىڭ جاڭارتىلعان ءتۇرى. اتاۋدىڭ وز­گەرۋى جاڭا فورۋمدا تالقىلاناتىن كليمات, ازىق-ت ۇلىك جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك سەكىلدى اۋقىمدى تاقىرىپ­تاردى تالقىلاۋعا, شارتاراپتان كوپتەگەن ساراپشى تارتۋعا مۇمكىندىك بەردى.

ەڭ ماڭىزدىسى, استانا حالىق­ارالىق فورۋمى رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى اگرەسسياسى جالعاسىپ جاتقان كەزەڭدە ءوتىپ وتىر. وسى ورايدا ماس­كەۋمەن تىعىز بايلانىسى بار قازاقستان بەيتاراپتىق ساياساتىن ۇستا­ناتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.

قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پلەنارلىق وتىرىس­تا سويلەگەن سوزىندە قازىرگى ءداۋىردى «بۇ­رىن-سوڭدى بولماعان گەوساياسي شيە­لەنىس كەزەڭى» دەپ سيپاتتادى. سونداي-اق بۇۇ قۇرىلعاننان بەرگى نەگىزى قالانعان الەمدىك ءتارتىپتىڭ بۇزىلا باستاعانىن اتاپ ءوتتى. پرە­زي­دەنتتىڭ ايتۋىنشا, جاھاندىق جۇيە بارشاعا جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بەي­بىتشىلىك پەن وركەندەۋ ساناۋلى مەملەكەتتىڭ ەمەس, بۇكىل الەمگە پايداسىن تيگىزۋى قاجەت.

بۇۇ ۇيىمدارى جەتەكشىلەرىمەن جانە ايماقتاعى مەملەكەت باسشى­لارى­مەن بىرگە جوعارى دەڭگەيدەگى سپيكەر­لەردىڭ قاتارىندا ءسوز سوي­لەگەن حالىق­ارا­لىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسشىسى كريستالينا گەورگيەۆا الەمدىك ساۋدانىڭ «بولشەكتەنۋىنە» نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك ەكونوميكانىڭ كەلەڭسىز جاعدايىنا جاۋاپتى ماسەلە دە وسى. ول ەكونوميكالىق لوگيكاعا ەمەس, ساياسي وداقتارعا جۇگىنۋ باسىمدىق العانىن ەسكەرتىپ, «ەكونوميكالىق قالپىنا كەلۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىن بولشەكتەنۋ كۇشتەرىن بىرلەسە ورىنداپ جاتىرمىز», دەپ ايتتى.

گەورگيەۆا بۇعان دەيىن COVID-19 پاندەمياسىنىڭ, ۋكرايناداعى سوعىستىڭ, جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ قىتايعا تاۋەل­دىلىكتى ازايتۋعا تىرى­سۋىنىڭ, جاھاندانۋ كەمشىلىك­تەرىنىڭ بولشەكتەنۋدى ودان ءارى كۇشەيتەتىنىنە نازار اۋداردى.

«ەگەر بولەك ايماقتارداعى ساۋ­داعا جول بەرسەك, الەمگە كەلەتىن شىعىن جاھان­دىق ىشكى جالپى ءونىم­نىڭ 7 پايىزىن قۇرايدى. بۇل گەرما­نيا مەن جاپو­نيانىڭ ەكونوميكاسى جويىلىپ كەتكەنمەن تەڭ», دەدى ول.

فرانتسۋز حالىقارالىق قاتى­ناستار ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى توراعاسى تەرري دە مونبريال باتىس­تىڭ سانك­تسيا­لىق ساياساتىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى پەرس­پەكتيۆاداعى زار­داپتارىنا توقتالدى. «مۇنىڭ ۇزاق­مەرزىمدى سالدارىنا قاراماستان, ساۋ­دانى ءبۇلدىرىپ جاتىرمىز», دەدى ول.

كونفەرەنتسيانىڭ ءبىرىنشى كۇنىن­دە ءسوز سويلەگەندەردىڭ اراسىندا ەۋروپالىق وداق كوميسسياسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى جوزە مانۋەل بارروزۋ باتىس ەلدەرىنىڭ سانكتسيالارىن قولدايتىنىن جەتكىزدى.

EURACTIV تىلشىلەرى استانادا ەۋرووداق ديپلوماتتارىمەن سوي­لەستى. ولار قازاقستاننىڭ كورشىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا ەكەنىنە قاراماستان, باتىستىڭ رەسەيگە سالعان سانكتسيالارىن اينالىپ وتەتىن اۋماق رەتىندە پايدالانىلماۋ ارەكەتىن وڭ باعالادى.

24-25 ساۋىردە قۇرامىندا اقش-تىڭ رەسمي وكىلدەرى بار ەو سانكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى حالىقارالىق ارنايى ەلشى دەۆيد و’سالليۆاننىڭ دەلەگاتسياسى اس­تاناعا ات باسىن بۇرعان ەدى. وسى ساپار رەسمي جانە ىسكەرلىك دەڭ­گەي­دە قازاقستان تاراپىنىڭ «قىزى­عۋشىلىعىن» تۋعىزدى.

دەرەككوزدەردىڭ حابارلاۋىنشا, ەۋرو­پالىق وداق قازاقستان ارقىلى «سوعىس تاۋارلارىن» ەكسپورتتاۋدى توقتا­تۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىن­دىرىپ, استاناعا ءتىزىم بەرگەن. ءوز كەزەگىندە قازاقستان تاراپى مۇنداي ەكسپورت ساقتالسا, باتىس ەل­دەرى كوم­پانيالارعا ءوز ەلىنە تاۋار ەكس­پورت­تاماۋىن تاپسىراتىنىن جاقسى تۇسىنەدى.

جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىككە  ۇمتىلىس

ەۋرازيانىڭ كىندىگىندە ور­نا­لاسقان الەمنىڭ توعىزىنشى مەملەكەتىندە استانا حالىق­ارا­لىق فورۋمى ءوتتى. اتالعان ەل پو­ليار­لانا تۇسكەن حالىق­ارالىق ءتارتىپ پەن ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلكەن سىن-قاتەرلەرىن شەشۋدە ىنتىماق­تاستىقتىڭ ماڭىزىن جاقسى تۇسى­نەدى.

تورتكۇل دۇنيەنىڭ بۇگىنگى جاع­دايىنا قاراپ, نەلىكتەن كوپجاق­تىلىقتى, حالىق­ارالىق ىنتىماق­تاستىقتى جانە ديالوگتى ىلگەرىلەتۋ قاجەت ەكەنىن تۇسىنەسىز. شار­تاراپ بارعان سايىن پوليارلانىپ, بولىنە تۇسكەن. حالىقارالىق قۇقىققا نەگىز­دەلگەن تارتىپكە سەنىم السىرەدى. الەم­دىك داعدارىستاردى قارۋ ارقى­لى شەشۋگە ۇمتىلاتىندار سانى ارتتى. ءىرى دەر­جاۆالار جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعاي­تۋ ءۇشىن ىمىراعا كەلۋگە ق ۇلىقسىز. ادام­زاتتىڭ الەمدى جويۋعا قانشالىقتى جاقىن ەكەنىن انىقتايتىن «قيامەت كۇنىنە» سالىس­تىرمالى تۇردە 90 سەكۋند قالعانداي.

وسى ورايدا ىقپالى مەن حالىق­ارالىق دەڭگەيدەگى ابىرويى دەرجاۆالاردان ءبىر ساتى تومەن مەملەكەتتەر, ياعني ء«ىزباسار دەرجاۆالار» ورتاعا شىعىپ, الەمدى الاڭداتقان ماسەلەلەردى بىرلەسە شەشە الادى. بۇل جاعىنان قازاقستان بارىنە ساي كەلىپ تۇر.

ورتالىق ازياداعى مەملەكەت حا­لىق­ارالىق قاقتىعىستاردا لايىق­­­تى شەشە الاتىنىن كورسەتتى. كەيىن­گى بىرنەشە جىل ىشىندە قازاق­ستاندا استانا پروتسەسى اياسىندا سيرياداعى قاقتىعىس بويىنشا كەلىس­سوزدەر جۇزەگە استى. 2013 جىلى قازاق­ستان­­نىڭ كوممەرتسيالىق استاناسى – الماتىدا يراننىڭ يادرولىق كەلىسىمى بو­يىنشا كەلىسسوزدەردىڭ ەكى راۋندى ءوتتى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن, 1992 جىلى قازاقستان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) قۇرۋدى ۇسىندى. ول بۇگىندە ىقپالدى كوپۇلتتى فورۋمعا اينالدى. سونداي-اق 2017-2018 جىلدار ارالىعىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندى. وسىلايشا, ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە وكىلدىك ەتكەن العاشقى مەملەكەت اتاندى.

قازاقستاننىڭ ديالوگ پەن ءوزارا تۇسى­نىس­تىككە ۇمتىلۋى جاھاندىق تۇ­راق­تىلىق السىرەگەن قازىرگى كەزەڭ­دە وتە ماڭىزدى. سوندىقتان حالىق­ارالىق قوعامداستىق قازاق­ستاننىڭ كليماتتىڭ وزگەرۋى, سۋ تاپشىلىعى, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىك, حالىق­ارالىق دامۋ مەن تۇراقتىلىق سەكىل­دى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قار­سى تۇرۋ جولدارىن باعالايدى. سول سەبەپ­تى استانا حالىقارالىق فورۋمى ارقىلى جاھاندىق ىنتى­ماق­تاستىق پەن ديپلوماتيانى قايتا باستاۋعا كۇش سالۋى كەرەك. پلە­نارلىق وتىرىستا الەمنىڭ قازىرگى جاعدايىنا, بەيبىتشىلىك پەن ەكونو­ميكالىق ىلگەرىلەۋگە اپاراتىن جول تالقىلاندى. وعان قاتار ءامىرى تا­ميم بەن حاماد ءال تاني, قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ, حالقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى كريستالينا گەورگيەۆا, يۋنەسكو-نىڭ باس ديرەكتورى ودري ازۋلە قاتىستى. ارينە, بىردە-ءبىر جيىن الەمدەگى بۇكىل ماسەلەنى سيقىرلى تاياقشا سەكىلدى شەشە المايدى. دەگەنمەن ديالوگتى جەڭىلدەتەتىن باستامالاردى قۇپتاپ, قولداۋ كەرەك.

استاناداعى حالىقارالىق فورۋم

كونگرەسس-ورتالىقتا استانا حالىق­ارالىق فورۋمى باستال­دى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت تو­­قاەۆتىڭ قۇرمەتتى قامقور­لى­عى­­مەن «ديالوگ ارقىلى سىن-قا­تەرلەردى شەشۋ: ىنتىماقتاستىق, دامۋ جانە ىلگەرىلەۋ جولىندا» نە­گىزگى تاقىرىبى اياسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى ءىس-شارا ءوتتى.

فورۋم ۇكىمەتتەردىڭ, حالىق­ارالىق ۇيىم­داردىڭ, بيزنەس سەك­تورلارىنىڭ جانە اكادەميالىق ورتانىڭ بەدەلدى دەلەگاتتارىنا كونسترۋكتيۆتى ديالوگ جۇرگىزۋگە جا­نە قازىرگى جاھاندىق ماسە­لەلەرگە قارسى تۇرۋ ستراتەگيالارىن زەرتتەۋگە ارنالعان پلاتفورمانى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. نەگىزگى نازار اۋدارا­تىن تاقىرىپتارعا كليماتتىڭ وزگە­رۋى, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى جانە ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى كىرەدى.

بۇل بەدەلدى جيىنعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن مىڭنان استام قاتىسۋشى مەن قۇرمەتتى قوناق كەلدى. ءىس-شاراعا قاتار ءامىرى شەيح تاميم بەن حاماد ءال تاني, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى جەلكا تسۆيانوۆيچ, باسقا دا تانىمال تۇلعالار قا­تىستى. فورۋم حالىقارالىق ىن­تى­ماقتاستىقتى دامىتۋعا جانە جاڭا جاھاندىق ارىپتەستىك ورناتۋعا باعىتتالعان.

ەكى كۇنگە سوزىلعان فورۋمدا قاتىسۋ­شىلار ءتورت نەگىزگى باعىتتا: سىرتقى ساياسات جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك, حالىقارالىق دامۋ جانە تۇراقتىلىق, ەنەرگەتيكا جانە كليماتتىڭ وزگەرۋى, سونداي-اق ەكونوميكا جانە قارجى ماسەلەلەرىن تالقىلادى.

استانا حالىقارالىق فورۋمى جاھان­دىق قوعامداستىقتىڭ بىرىگۋىنە, يدەيا الماسۋ جانە قازىرگى الەم الدىندا تۇرعان وزەكتى سىن-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ ءۇشىن يننو­ۆاتسيالىق تاسىلدەردى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.