كەشەگى اۋمالى-توكپەلى زاماندا الاش زيالىلارىمەن بىرگە ۇلتىمىزدىڭ اعارتۋ ىسىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ساناۋلى قازاق قىزدارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – ءنازيپا قۇلجانوۆا. بويىنداعى ء«بارى دە ەلىم ءۇشىن» دەگەن قايسار رۋح پەن وشپەس جالىن, كوكەيىندەگى ىزگى ساۋلە ونى تالاي بيىككە كوتەردى.
بۇلاي دەيتىنىمىز, ول نەبارى جيىرما التى جاسىندا (1913 جىلى) ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ سەمەي بولىمشەسىنە مۇشە بولادى. بويىندا وزگەشە دارىنى مەن اسقاق جىگەرى بار ءنازيپا قۇلجانوۆا كوپ وتپەي ىركەس-تىركەس «قازاق», «سارىارقا», «الاش» گازەتتەرىندە ايەل ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ماقالالار جازىپ, قازاق ايەلدەرىنىڭ ساۋاتتى بولۋىنا, ءبىلىم الۋىنا, ولاردىڭ وزگە وزىق ەلدەردىڭ جەلەكتىلەرى سياقتى ەركىن عۇمىر سۇرۋىنە ءۇن تاستادى.
1920 جىلدان باستاپ قىرعىز (قازاق) اكسر حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ قازاق تىلىندە وقۋلىقتار, كىتاپتار شىعارۋ, ءباسپاسوز ىستەرى جونىندەگى ارناۋلى كوميسسياسىنىڭ قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەندە, قازاقشا كىتاپتار جازىپ, حالىق يگىلىگىنە ۇسىنعان. سولاردىڭ ءبىرى – «انا مەن بالا تاربيەسى» اتتى تانىمدىق كىتابى.
قازاقستان ولكەلىك ايەلدەر ءبولىمى دايىنداعان, 1927 جىلى قىزىلوردادا باسپادان شىققان بۇل ەڭبەك قازىر دە ماڭىزدىلىعىن جويعان ەمەس. اتالعان كىتاپتىڭ ء«سوز باسى» دەگەن تاراۋىندا «كوشپەلىلىك قازاق بالاسىن ونەر-بىلىمنەن كەندە قىلدى, قازاقتىڭ قاي شارۋاسىن الساق, ءبارى كوڭىلدەگىدەي ەمەس. سونىڭ ىشىندە اسىرەسە باس كوتەرتپەيتىن اۋىرلىق ايەل تىرشىلىگىندە. ايەلدىڭ ەنشىسىنە تيگەن كەڭ داۋلەت – بالا كوتەرۋ, بالا ءوسىرۋ. وسى مىندەتىن ءوسىرۋ جولىندا ءبىزدىڭ ايەل تولىق قاراڭعىنى قارمالاۋدا» دەلىنگەن. بۇنى وقىپ وتىرىپ, ءبىز اتالعان كىتاپتىڭ ماقساتى قانداي بولعانىنا كوز جەتكىزە باستايمىز. اۆتور سول كەزدەگى قازاق بالاسىنىڭ تەڭ جارتىسى شەتىنەگەنى تۋرالى اشىنا ايتادى. ءتىپتى ول بۇنىڭ سەبەبىن ونەرسىزدىك پەن وقىماعاندىقتىڭ سالدارىنان دەيدى. قۇلجانوۆا وسى ماسەلەنى سارالاي كەلە: «وقىعان ايەل باقسى, بالگەر, اۋليە, مولداعا سەنبەيدى. نادان ەلدىڭ ىرىمىنا ەمەس, عىلىمعا سەنەدى. ەڭ بولماسا ءوزى عىلىمي كىتاپتار وقىپ, اقىلدى سودان ىزدەيدى», دەپ جازادى. زەر سالىپ كورسەڭىز, وتكەن عاسىردا دا, ءتىپتى قازىر دە ءبىزدىڭ قاي شارۋامىز بولسىن ساۋاتسىزدىقتىڭ كەسىرىنەن كەرى تارتىپ وتىرعانى شىندىق.
قاشاندا ءبىلىمدى ادامداردىڭ وزگەگە بەرەر كەڭەسى مەن اقىلى كىتاپقا بارىپ تىرەلەدى. ءنازيپا قۇلجانوۆا دا سول داعدىنى بەرىك ۇستانادى. ونىڭ سوزىنشە, كىتاپ – ايەل قاۋىمىنا وتە قاجەتتى قازىنا. كىتاپ ولارعا بوسانعاندا, بالا وسىرگەندە تاپتىرماس سەرىك بولىپ, نەنىڭ پايدالى, نەنىڭ زيان ەكەنىن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ەتىپ جەتكىزەدى. بىلايشا ايتقاندا, «انا مەن بالا تاربيەسى» ارقىلى اۆتور كۇندەلىكتى كۇيبەڭنەن اسا الماي, قارا شارۋاعا جەگىلىپ جۇرەتىن قازاق ايەلىنە اراشا سۇرايدى, ەركەكتەرگە «جىلى» سوزبەن ەسكەرتۋ جاسايدى. سونداعى ونىڭ «جىلى» ءسوزى مىناۋ: ء«بىزدىڭ ەركەكتەر ايەلدىڭ انالىق قاسيەتىن قۇرمەتتەي بىلمەيدى. جۇكتى ايەل جاتىپ قالعانشا شارۋانىڭ ءبارىن ءبىر ءوزى باسقارادى. وعان ءبىر كەڭشىلىك جوق. ەڭ ارعىسى ۇرىپ-سوعۋدان دا قۇتىلمايدى. ەل ەركەگى بۋاز مالدى جۇكتى ايەلىنەن ارتىق كورەدى».
ءبىزدى تولعاندىرعانى – ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ «وسى كىتاپتى ەل ايەلدەرىنە ارناپ جازىپ وتىرمىز» دەگەن جالعىز سويلەمى بولدى. زەردەلەپ كورسەك, وسى ءبىر سويلەمگە ءبارى سىيىپ تۇر. وقىعان زيالى رەتىندە اۆتوردىڭ ءوز ەلىنىڭ نازىكجاندىلارىنا جانى اشىعانى, ولار دا جاقسى تۇرمىس كەشسىن دەگەن ىزگى تىلەگى مەن نيەتى دە وسى سويلەمدە. قازاق ايەلدەرىنىڭ ءوزىن كۇتە بىلمەگەندىكتەن, سان ءتۇرلى دەرتكە ۇشىراپ, ول اسقىنىپ, ارتى اۋىر قازاعا اپارىپ سوعاتىنى دا قۇلجانوۆانى قاتتى ويلاندىرسا كەرەك. ايەل دەنساۋلىعىنا نە قاجەت, سونىڭ ءبارىن وسى كىتاپتان تابۋعا بولادى. بالالى بولۋدان باستاپ, بوبەكتى قالاي ەمىزۋ, ونى كۇتىپ, ءوسىرۋ جولدارى, ەمشەكسىز وسكەن بالا مەن انا سۇتىمەن قورەكتەنگەن ءسابيدىڭ ايىرماسىن, وعان كەرەكتى ءتۇرلى ءادىستى قالامگەر قاعىس قالدىرماعان.
انا بولاتىن ايەل زاتىن ونىڭ اناسى تاربيەلەۋى كەرەكتىگى تۋرالى بايانداۋلار كىتاپتىڭ سالماعىن ارتتىرىپ تۇرعانى ءسوزسىز. ءنازيپا قۇلجانوۆانى تولعاندىرعان كەلەسى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاق ايەلىنىڭ دەنساۋلىعى. «تابيعاتىنا قارسى ادەتتەر قازاق ايەلىنىڭ دەنساۋلىعىن بۇزادى. عىلىمنىڭ كورسەتۋىنشە, جۇقپالى دەرتتەر دەنەسىن, مىنەز-قۇلقىن تازا ۇستاي بىلمەگەن ادامعا وڭاي جۇعادى». وسىدان ارعى تاراۋلار جۇكتىلىك, بوسانۋ, جاس بوسانعان ايەلدىڭ تاربيەسى سەكىلدى ۇلكەن تاقىرىپتاردى قاۋزايدى. كىتاپتىڭ ورتا تۇسىنداعى «بالا تاربيەسىنە ايەل يە» دەگەن تاراۋ تۇتاس بالا مەن انا, ونى باعۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, قازاقتىڭ بالاعا دەگەن قۇمارلىعى تۋرالى كەڭىنەن سويلەيدى.
انا ءسۇتىنىڭ ارتىقشىلىعى دا اۆتوردىڭ نازارىنان تىس قالمايدى. اتاپ ايتقاندا, بالانىڭ امان-ەسەن ءوسىپ-جەتىلۋى, بىرىنشىدەن, تاماقتاندىرۋدان, ەكىنشىدەن, دۇرىس كۇتىمنەن ەكەنىن باسا ايتادى. ال انا ءسۇتى تۋراسىندا: ء«سۇت – بالاعا جاراتىلىستان ارنالعان تاماق. بالانىڭ دەنەسىنىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە, قاتۋىنا كەرەك زاتتىڭ ءبارى انا سۇتىنەن تابىلادى», دەيدى. اعارتۋشىنىڭ بۇل تانىمدىق كىتابىن قازاق ايەلدەرىنە ارنالعان الىپپە دەسە دە ارتىق ەتپەس. سەبەبى كىتاپ باستان-اياق ۇلكەن ماسەلەلەردى جىكتەپ, ونى قازاق ايەلدەرىنە تۇسىنىكتى ەتىپ بايانداۋدان جالىقپايدى. «عىلىم ءجونى مەن بالانىڭ جايىنا قاراعاندا, بالا التى ايعا تولعانشا وعان ەمشەك سۇتىنەن باسقا تاماق بەرۋگە بولمايدى» دەيدى. ال قازىردىڭ وزىندە ءبىز وسى تىيىمدى تولىق ورىنداماي ءجۇرمىز. ءتىپتى بالاعا شايناپ بەرگەن تاماقتىڭ قانشالىقتى زيان ەكەنىن الدىمەن انا رەتىندە, سوسىن اتالعان كىتاپتى جازۋشى رەتىندە ءنازيپا قۇلجانوۆا اشىپ ايتادى. بۇندا ول «الدەقانداي اۋرۋ ايەلدىڭ اۋزىنان شىققان تاماقتىڭ» بالاعا كەرى اسەر بەرەتىنى عىلىمي دالەل تۇرعىسىنان دا وزەكتى دەپ قوسادى.
«انا مەن بالا تاربيەسىنىڭ» ءتۇيىن سوزىندە دەنى ساۋ بولىپ, دۇرىس تا ءتۇزۋ تاربيە العان, ءوز تەڭىنە تيگەن قازاق قىزى جاقسى انا بولىپ, سول تاربيەسى ارقىلى بولاشاق انالاردى تاربيەلەيتىنىن العا تارتادى. اۆتور سوڭعى سوزىندە: «بالالى ايەلدەر, بار جەردە ءوز ورىندارىڭدى يگىلىككە جۇمساڭدار. بولماسا, مىنا وزدەرىڭە ارنالعان كىتاپتى وقىپ, اقىلىنا ەرىپ, بالالارىڭدى «ەل باستايتىن ەر» ەتىپ ءوسىرىپ, وزدەرىڭ امان بولۋلارىڭا تىلەكتەسپىز!» دەگەن جاناشىرلىق كەيپىندەگى ءسوزىن جەتكىزەدى. ءبىزدىڭ دە ءسوزىمىز وسىعان كەلىپ توقتايدى. ەسكى كىتاپتاردا ساقتالعان سان ءتۇرلى مۇرامىز ەندىگى جەردە ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزگە, ءومىر سالتىمىزعا قىزمەت ەتە بەرگەنى ءجون شىعار.