كەشە پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىنىڭ الدىن الا قورىتىندىلارى مەن جاز مەزگىلىندە سۋ قويمالارىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.
كەي داقىلداردى ءوسىرۋ كولەمى ارتتى
بيىل ەلىمىزدە كارتوپ, قانت قىزىلشاسى جانە كۇرىش داقىلدارى بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر كوپ ەگىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ اتاپ وتكەندەي, بيىل جالپى ەگىس القابى 23,4 ملن گەكتاردى قۇرادى. بۇل – 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 68,6 مىڭ گەكتارعا ارتىق. ونىڭ ىشىندە جازدىق ەگىس القابى 20,9 ملن گەكتارعا جەتتى.
ماسەلەن, 15,6 ملن گەكتار القاپقا – ماساقتى ءداندى داقىلدار, 3,3 ملن گەكتارعا – مايلى داقىلدار, 111,4 مىڭ گەكتارعا – ماقتا, 97,3 مىڭ گەكتارعا كۇرىش ەگىلدى. بۇگىندە كارتوپ ەگۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالدى. كارتوپتىڭ ەگىس القاپتارى 6,7 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىلىپ, 197,5 مىڭ گەكتارعا جەتتى. قانت قىزىلشاسىنىڭ كولەمى 19 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 7,4 مىڭ گەكتارعا ارتىق ەگىلدى. قازىر قانت قىزىلشاسىنىڭ دا ەگىس جۇمىستارى اياقتالدى.
كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى تۇقىممەن, اگروحيميامەن, تەحنيكامەن جانە قارجىلاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى بارلىق ماسەلەنى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق جەدەل شتاب ءوز جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەگىن وراعىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ديقانداردى ارزانداتىلعان جانارمايمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر. سۋبسيديالاۋدىڭ مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەسىندەگى مودۋل بازاسىندا قاجەتتى كولەمدى قالىپتاستىرۋ جانە ديزەل وتىنىن ساتۋ العاش رەت ەلەكتروندى تۇردە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. قازىردىڭ وزىندە بۇل جۇيە ارقىلى 368,2 مىڭ توننا جانارمايعا 28,5 مىڭنان استام ءوتىنىم بەرىلگەن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جالپى ءوتىنىمدى قالىپتاستىرۋدا, ول ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە جونەلتۋ كەستەسىن دايىنداۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى كەزىندە ديقانداردى ديزەل وتىنىمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار تۋرالى باياندادى. سونداي-اق نەگىزگى استىق ەگەتىن وڭىرلەردە جۇرگىزىلگەن جۇمىستار تۋرالى قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ايداربەك ساپاروۆ جانە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەرمەك مارجىقپاەۆ بايانداما جاسادى.
پرەمەر-مينيستر بۇگىندە ناۋقاندىق جۇمىستار اياقتالىپ قالعانىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەت قارجى ءبولۋ جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن تولىعىمەن شەشتى. ماسەلەن, 140 ملرد تەڭگە كولەمىندە بيۋدجەتتىك كرەديتتەۋ جانە 21 ملرد تەڭگە ءونىمدى فورۆاردتىق ساتىپ الۋعا باعىتتالدى. ديقاندارعا 522 مىڭ توننا استىققا تاۋارلىق نەسيە بەرىلگەن.
«مينەرالدى تىڭايتقىشتار وندىرەتىن وتاندىق كومپانيالارمەن كەلىسىمشارتتار جاسالىپ, ءونىمدى سۋبسيديالاۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن 31 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونداي-اق اتالعان سۋبسيديالاردى كەشىكتىرمەي بەرۋ ءۇشىن ەگىس القاپتارىن تسيفرلاندىرۋ ءبىر جىلعا كەيىن شەگەرىلدى. ءبىز بيىل اگروونەركاسىپ سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن كوپ وزگەرتپەي, بارىنشا ساقتاپ قالعانىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ءوز استىعى وزىنە تولىق جەتەدى, ەكسپورتقا دا شىعارادى. اتاپ ايتقاندا, بيىل قازاقستان بيدايى قىتايعا جەتكىزىلە باستاعان.
«اۋا رايى قولايسىز بولىپ, استىق شىقپاي قالعان كۇننىڭ وزىندە بىزدەگى ىشكى قاجەتتىلىك ەڭ از جينالاتىن كولەمىنەن 2 ەسە تومەن ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل ەلدەگى ىشكى سۇرانىس پەن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
ول اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءوڭىر اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, فەرمەرلەردىڭ اگروتەحنولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالدى.
سونداي-اق ۇكىمەت باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ديقانداردىڭ مالىمدەلگەن بيداي كولەمىن «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنا» ۋاقتىلى جەتكىزۋ تۋرالى مىندەتتەمەلەرىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋى جانە جىل سوڭىنا دەيىن اقپاراتتاردى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا قاجەتتى ءىس-شارالاردى قابىلداۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سۋ قويمالارىنداعى ساقتىق ءىس-شارالارىن كۇشەيتۋ
توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى يۋري ءيليننىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا شومىلۋعا رۇقسات ەتىلگەن 487 ورىن بار. ونىڭ ىشىندە 149 كوممۋنالدىق جانە 338 جەكەمەنشىك جاعاجاي بەلگىلەنگەن. سونىمەن قاتار جاز مەزگىلىنەن جاقسى ءوتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار شومىلۋعا ارنالعان رەسمي جانە جابدىقتالعان ورىنداردىڭ سانىن كەمىندە 15-20 پايىزعا ۇلعايتۋى قاجەت.
سوڭعى 3 جىلدا ەلدە مىڭنان اسا ادام سۋعا كەتكەن. دەسەك تە, وتكەن جىلى سۋعا باتقاندار سانى 43%-عا ازايعان ەدى. سۋ قويمالارىنداعى ادام ءولىمىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – جابدىقتالماعان جەرلەردە شومىلۋ, بالالاردى قاراۋسىز قالدىرۋ, ماس كۇيىندە شومىلۋ جانە ءوز كۇشىن دۇرىس باعالاماۋ.
تجم سۋداعى ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پوليتسيا دەپارتامەنتتەرى جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە پراكتيكالىق ءىس-شارالار كەشەنىن جۇرگىزىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, 45 مىڭنان اسا رەيد پەن پاترۋل ۇيىمداستىرىلدى. ناتيجەسىندە, 480 زاڭ بۇزۋشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بالالار جاعاجايلارىندا, ستاتسيونارلىق جانە قاڭقالى-مودۋلدىك باسسەيندەردە تجم قۇتقارۋشىلارى اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, بالالاردى جۇزۋگە ۇيرەتەدى.
ىشكى ىستەر ءمينيسترى مارات احمەتجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاز باستالعالى ادامدار دەمالاتىن ورىنداردا جاياۋ پوليتسيا جاساقتارى كوبەيدى. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ بارلىعىنا سۋ قويمالارىندا ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ ەرەجەلەرى بويىنشا نۇسقاۋلىقتار جىبەرىلدى. سۋ قويمالارىنىڭ جانىنداعى اۆتوپاترۋلدەر سۋعا باتىپ بارا جاتقان ادامدارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرالداردىڭ بارلىعىمەن جابدىقتالعان.
ۇكىمەت باسشىسى پاترۋل قىزمەتكەرلەرى جىل باسىنان بەرى سۋعا باتىپ بارا جاتقان 9 ازاماتتى قۇتقارعانىن ايتتى. ءبىر كۇن بۇرىن قىزىلوردا وبلىسىندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كانالدا باتىپ بارا جاتقان جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتىن قۇتقارعان.
«ستۋدەنتتى قۇتقارىپ قالعان مايور ەرجان ءابدىرامانوۆتىڭ ەرلىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مۇنداي ادامدارعا العىس ايتىپ, ولاردى باسقالارعا ۇلگى ەتۋ كەرەك», دەدى پرەمەر-مينيستر.
بالالارعا ارنالعان قالا سىرتىنداعى جازعى لاگەرلەردە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ, شاعىن كولەمدى كەمەلەردى, ونىڭ ىشىندە سۋداعى جاپپاي دەمالىس ورىندارىندا پايدالانۋدى باقىلاۋ تۋرالى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ ايتىپ بەردى. بىرقاتار وبلىس اكىمى دە ءوز وڭىرلەرىندەگى شومىلۋ ماۋسىمىنا قاتىستى جاعدايلاردى باياندادى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازگيدرومەتتىڭ بولجاۋىنشا, بيىلعى جاز ماۋسىمى جىلداعىدان ىستىق بولادى دەپ كۇتىلۋدە. اسىرەسە ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن شىعىسىندا جانە وڭتۇستىگىندە اپتاپ ىستىق كوپكە دەيىن ساقتالادى دەگەن بولجام بار. ياعني سۋعا بارىپ دەمالۋشىلاردىڭ سانى دا ارتادى.
«جاز ەندى باستالدى, ال ەلىمىزدىڭ سۋ ايدىندارىندا قازا تاپقانداردىڭ سانى ۇلعايىپ بارادى. توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا جازدىڭ ءبىرىنشى كۇنى عانا 4 ادام سۋعا كەتىپ, مەرت بولدى. الدىڭگۇنى ءبىر كۇندە 9 ادام, كەشە تاعى 4 ادام سۋعا كەتكەن. قايعىلى جاعدايلاردىڭ بارلىعى شومىلۋعا رۇقسات ەتىلمەگەن جەرلەردە ورىن العان. بۇل – شىنىمەن دە الاڭداتارلىق جاعداي», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسى رەسپۋبليكادا جىل سايىن 300-گە جۋىق ادام سۋعا كەتىپ, قايتىس بولاتىنىن, ولاردىڭ 100-گە جۋىعى – بالالار ەكەنىن ايتتى. بۇل قابىلدانىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتەدى.
«اباي, جەتىسۋ, ۇلىتاۋ وبلىستارىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن شومىلۋعا رۇقسات ەتىلگەن ارنايى ورىندار بەلگىلەنبەگەن. ال قىزىلوردا وبلىسىندا بۇكىل ءوڭىر حالقى ءۇشىن ارنايى بەلگىلەنگەن 4-اق ورىن بار. الماتى وبلىسىندا قاپشاعاي سۋ قويماسىنىڭ ماڭىنداعى كوپتەگەن جەكەمەنشىك جاعاجايلار رەسمي تىركەلمەگەن», دەدى پرەمەر-مينيستر.
وسىعان بايلانىستى ءوڭىر اكىمدىكتەرىنە توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, سۋعا شومىلۋعا ارنالعان قاۋىپسىز ورىنداردى بەلگىلەۋ جونىندەگى جۇمىستى كۇشەيتۋ, سونداي-اق قاۋىپسىزدىك ءىس-شارالارى تۋرالى حالىقتى بەلسەندى تۇردە حاباردار ەتىپ وتىرۋ تاپسىرىلدى.
سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسى پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار نەگىزىنەن قالالار مەن اۋدانداردا عانا جۇرگىزىلەتىنىن ايتىپ ءوتتى. اۋىلدىق جەرلەردە بۇعان كوڭىل بولىنبەيدى.
«سول سەبەپتى سۋعا باتقانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني 60-70%-ى اۋىل تۇرعىندارى بولىپ وتىر. وسى باعىتتا جەرگىلىكتى جەرلەردە كەڭ اۋقىمدى جۇمىستاردى جۇرگىزۋ قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ودان بولەك, ۇكىمەت باسشىسى وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى سۋارۋ كانالدارى دا ادامدارعا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىرعانىن ايتتى. ولاردىڭ كوبى قورشالماعان.
«بۇل – ءبىرىنشى كەزەكتە بالالار ءۇشىن وتە قاۋىپتى. كانالداردا بالالار ءولىمى كوپ جاعدايدا الماتى, جامبىل, قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارىندا تىركەلەدى. بۇل رەتتە تۇركىستان وبلىسىنىڭ وڭ تاجىريبەسىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وندا ارىققا ءتۇسىپ, قۇلاپ كەتكەن جاعدايدا ءوز بەتىنشە سىرتقا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى قۇرالدار ورناتىلۋدا. ءوڭىر اكىمدىكتەرى وسى تاجىريبەنى زەردەلەپ, كانالدار مەن ارىقتاردا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋى قاجەت», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
وعان قوسا پرەمەر-مينيستر سۋداعى قايعىلى جاعدايلاردىڭ كوپ بولىگى الكوگولدىك ىشىمدىكتىڭ كەسىرىنەن بولعانىن اتاپ ءوتتى. قايتىس بولعانداردىڭ 70%-عا جۋىعى – ماس كۇيىندە شومىلعاندار. وسىعان بايلانىستى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بولىمشەلەرى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ءتيىستى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋى قاجەت. اتاپ ايتقاندا, ەسكەرتۋ جاساپ, اكىمشىلىك ءىس-شارالار قولدانۋ ارقىلى جاعالاۋلاردا الكوگولدىك ىشىمدىكتەردى ىشۋگە جول بەرمەۋ كەرەك.
«ول ءۇشىن دەمالىس ورىندارىنداعى قوعامدىق ءتارتىپتى قاداعالاۋ جۇمىستارىن كۇشەيتكەن دۇرىس», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار پرەمەر-مينيستر پاۆلودار وبلىسىندا فونتاندا شومىلىپ جۇرگەن بالانى توق سوققان جاعداي بويىنشا تۇسىنىكتەمە بەردى.
«ونداي جەرلەردە سۋعا تۇسۋگە مۇلدەم تىيىم سالىنعان. سانيتارلىق دارىگەرلەر دە رۇقسات ەتىلمەگەن جەرلەردە شومىلۋدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ايتادى. الايدا بالانىڭ اتى – بالا. ويناعاندى جاقسى كورەدى. سوندىقتان اكىمدىكتەر فونتانداردىڭ قاۋىپسىز جۇمىسىن تەكسەرىپ, بالالاردىڭ شومىلۋىنا جول بەرمەي, باقىلاۋدى بارىنشا كۇشەيتۋگە ءتيىس. بۇل جۇمىسقا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى دە قوسىلۋعا ءتيىس», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ءسوز سوڭىندا ۇكىمەت باسشىسى شاعىن كولەمدى كەمەلەردى پايدالانۋ بارىسىن باقىلاۋ بويىنشا ءىس-شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.