وسى اپتادا ەلوردادا «استانا حالىقارالىق فورۋمى» وتپەك. ىرگەلى ءىس-شارا بارىسىندا كوپتەگەن ماڭىزدى تاقىرىپ تالقىلانادى. سونىڭ ءبىرى ديپلوماتيا ماسەلەسىنە ارنالادى. بۇل تۇرعىدان العاندا قازاقستاننىڭ ءباسى جوعارى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى بەيبىتسۇيگىش, الەمدە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا مۇددەلى ەكەنىن تالاي مارتە حالىقارالىق ارەنالاردا كورسەتىپ كەلەدى.
اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق, ەڭ اۋەلى ويعا سەمەي پوليگونى ورالادى. كەڭەس وكىمەتى كەلمەسكە كەتكەن سوڭ, يادرولىق قارۋ ارسەنالىنىڭ ءبىراز بولىگى قازاقستانعا مۇراعا قالعانى ءمالىم. مۇنداي الاپاتتىڭ قاۋپىن تۇسىنگەن ەلىمىز 1991 جىلى 28 تامىزدا سەمەي پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. عاسىردىڭ زۇلمات قارۋىنا قارسى كۇرەس مۇنىمەن توقتاعان جوق. قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا يادرولىق قارۋعا بايلانىستى ءوز ۇستانىمىن ناقتى ءبىلدىرىپ, شارتاراپتى ودان باس تارتۋعا شاقىرىپ كەلەدى. سوندىقتان بولار بۇگىندە دوڭگەلەنگەن دۇنيە قازاق ەلىن يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستىڭ كوشباسشىسى سانايدى.
توعىزىنشى تەرريتوريا اتوم بومباسىنىڭ ازابىن از تارتقان جوق. 1949 جىلى 29 تامىزدا كەڭەس وكىمەتى سەمەي يادرولىق پوليگونىندا اتوم بومباسىن العاش رەت سىناقتان وتكىزىپ, سوڭعى «ساڭىراۋقۇلاق» اسپاندا قالىقتاعانعا دەيىن ۇلى دالانىڭ توسىنە 456 مارتە جارا ءتۇسىپتى. سونىڭ 116-سى جەر بەتىندە نە اۋەدە سىنالعان. وسى ارالىقتا تاجىريبە جاسالعان يادرولىق قارۋدىڭ قۋاتى 1945 جىلى حيروسيماعا تاستالعان «Little boy» اتوم بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسە ارتىق.
وسىلايشا, ازاتتىقپەن بىرگە كەلگەن ىزگى ساياساتتىڭ جەمىسى كەيىنگى جىلدارى دا جالعاستى. قازاقستان كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستانىپ, ەشكىمنىڭ ىعىنا جىعىلا قويعان جوق. تورتكۇل دۇنيەنىڭ الپاۋىت دەرجاۆالارىمەن تەڭ دارەجەدە كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ديپلوماتيانىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى.
بۇدان قالا بەردى, ديپلوماتيالىق جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن تالاي جەتىستىككە قول جەتكىزدى. قازاقستان – شەكاراسىن شەگەندەپ, دەماركاتسيا جانە دەليميتاتسيا جۇمىسىن تابىستى اياقتاعان تمد-داعى ساناۋلى مەملەكەتتىڭ ءبىرى. بەرتىنگە دەيىن شەشىلمەي كەلگەن كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى دە ۋاعدالاستىق ارقىلى انىقتالدى. قىتاي مەن رەسەي سەكىلدى ەكى دەرجاۆانىڭ ورتاسىندا ورنالاسقانىنا قاراماستان, توعىزىنشى تەرريتوريا بەيبىتسۇيگىش ەل, جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ىلگەرىلەتۋشى مەملەكەت رەتىندە تانىلدى.
تورتكۇل دۇنيەدە بۇكىل ەل كوشباسشى بولۋى مۇمكىن ەمەس. بىرەۋىنىڭ ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتى جاقسى, كەلەسىسى قارۋ-جاراق سالاسىنا باسىمدىق بەرگەن. وسى ورايدا, كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندى الپاۋىت دەرجاۆا بولماسا دا, ونىڭ ءىزىن باسىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندە سانايتىندار بار. اسىرەسە, ساراپشىلىق ورتادا ۇلى دالانىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىن جوعارى باعالايتىندار جەتەرلىك.
ماسەلەن, «The National Interest» جۋرنالىنا ماقالا جاريالاعان حارۋن كارچيچ ەلىمىزدى ەۋرازيانىڭ كەلەسى كۇشى دەپ سانايتىنىن العا تارتادى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىڭ ديپلوماتيالىق باعىتىن اعىلشىنشا «middle power» دەپ اتالاتىن ۇعىمعا قاراي بۇرعانىن جازادى. اتالعان تەرمين قىرعي-قاباق سوعىس كەزىندە الەمدىك ساياساتتا نەگىزگى دەرجاۆا سانالماسا دا, ايتار ويى, شەشىم قابىلداۋعا قوسار ۇلەسى بار مەملەكەتتەردى سيپاتتاۋ ءۇشىن قولدانىلعان. الەمدە مۇنداي «middle power», ياعني ءىزباسار دەرجاۆا قاتارىندا كانادا مەن اۋستراليا سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ اتى اتالادى.
ء«ىزباسار دەرجاۆالار كوبىنە ەكونوميكالىق ماڭىزعا يە (مىسالى, ەنەرگەتيكالىق رەسۋرسىمەن). عىلىمي ورتادا ولاردى «قالىپتى كاسىپكەرلىك» دەپ اتايدى. مۇنداي ەلدەر ادەتتە داۋ-جانجالدى اسكەري كۇشپەن ەمەس, نەگىزىنەن ديپلوماتيالىق قۇرالدار ارقىلى شەشۋگە نازار اۋدارادى. قازاقستانعا ءىزباسار دەرجاۆاعا لايىقتى بۇكىل كلاسسيكالىق سيپاتتاما ءتان. گەوستراتەگيالىق ورنالاسۋى, مول تابيعي رەسۋرسى, حالىقارالىق قاعيداتتار مەن ىنتىماقتاستىققا ادالدىعى – وسىنىڭ دالەلى. قازاقستان حالىقارالىق ديپلوماتيادا كوپجاقتىلىقتى قولداپ, جانجالداردى شەشۋگە ۇنەمى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى», دەپ جازادى ح.كارچيچ.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مۇنداي پىكىر ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس. جوعارىدا اتاپ وتكەن يادرولىق قارۋعا قاتىستى ۇستانىمنان بولەك, ەلىمىز جاھاندىق تۇيتكىلدەردى شەشۋگە زور ۇلەس قوسقانى حالىقارالىق قوعامداستىققا ءمالىم. ماسەلەن, 2017 جىلدان بەرى ەلوردادا سيرياداعى جاعداي بويىنشا استانا كەلىسسوزدەرى ءوتىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن ءبىر ۇستەل باسىندا وتىرماعان سيرياداعى وپپوزيتسيا مەن ۇكىمەتتىك كۇشتەر ەلوردادا باس قوستى. قازىرگى تاڭدا استانا فورماتى ءوزىنىڭ ماقساتىن ورىنداپ, سيرياداعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا زور ۇلەس قوستى دەپ ايتۋعا بولادى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى سامات نۇرتازا قازاقستاننىڭ بىرقاتار مەملەكەتكە ءتان ماسەلەلەردەن ادا ەكەنىن العا تارتادى. ماسەلەن, بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەلدەر انكلاۆ, سەپاراتيزم سەكىلدى تۇيتكىلدەردى ءالى كۇنگە وڭتايلى شەشە الماي كەلەدى.
«بۇل تۇرعىدان ەلىمىز انكلاۆتار جوق, ەشقانداي سەپاراتيستىك ايماقتارعا يە ەمەس. بۇكىل كورشىسىمەن كەلىسىمشارت جاساسقان. شەكارانىڭ ءاربىر شاقىرىمى شەگەندەلگەن. وسى ورايدا, قازاقستان ەۋرازيا قۇرلىعىندا وزىق مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىگى مول. بۇعان اۋماقتىق ورنالاسۋى دا, ەكونوميكالىق الەۋەتى جەتكىلىكتى. بۇدان بولەك, دۇنيە جۇزىندە قازاقستاننىڭ بەدەلى جوعارى. كوپتەگەن ىرگەلى جيىندار وتكىزدىك. ەكسپو, الەمدىك دىندەر ءسامميتى, استانا كەلىسسوزدەرى, ەقىۇ ءسامميتىن شارتاراپ بىلەدى. سوندىقتان وسىنداي ىرگەلى ءىس-شارانىڭ ءبارى وڭ اسەرىن بەرەدى. حالىقارالىق قوعامداستىق قازاقستاندى بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندە تانيدى», دەيدى س.نۇرتازا.
دەپۋتات «جۇمساق كۇش», ياعني مادەني تۇرعىدان دا ۇلى دالانىڭ ۇلاندارى الەمگە كەڭىنەن تانىلىپ جاتقانىنا نازار اۋدارادى. قازىرگى تاڭدا سپورت سۇيەر قاۋىمعا گەننادي گولوۆكين ەسىمى جاقسى تانىس. سوققىسىمەن قارسىلاسىن جايپاپ تۇسىرەتىن بىلعارى قولعاپ شەبەرىنە جانكۇيەرلىك ەتەتىندەر دوڭگەلەنگەن دۇنيەدە ءجۇز مىڭداپ سانالادى. كۇمىس كومەي ءانشى ديماش قۇدايبەرگەن شارتاراپتى اۋزىنا قاراتقانى كۇنى كەشە عانا. جارتى الەم يمانبەك ەسىمدى قاراپايىم قازاقتىڭ جاساعان كاۆەرىنە مىڭ بۇرالىپ بيلەگەنى ءالى ەستەن شىققان جوق.
«قازاقستاننىڭ كەلەسى ديپلوماتيالىق جەڭىسى رەتىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىرقاتار ماڭىزدى جيىندا سويلەگەن ءسوزىن ايتۋعا بولادى. مىسالى, سانكت-پەتەربوردا, ماسكەۋدە كەيىنگى كەزدەگى الەمدە قالىپتاسقان گەوساياسي شيەلەنىسكە قاتىستى پىكىرىن اشىق ءبىلدىرۋى كوپ ادامدى تاڭعالدىردى. كورشىلەس ەلدەردىڭ باسشىلارىن بىلاي قويعاندا, باتىس ەلدەرى دە مەملەكەت باسشىسىنان مۇنداي باتىل ءسوز كۇتپەگەنى انىق.
سامارقاندقا ۇشىپ بارا جاتقان قىتاي باسشىسى سي تسزينپين استاناعا ارنايى ات باسىن تىرەپ, قازاقستاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن, تىنىشتىعىن ساقتاۋعا كەپىلدىك بەرەمىز دەپ ايتقان ءسوزى دە كوپ ادامدى ويلاندىرادى. مۇنىڭ ءبارى, البەتتە, ديپلوماتيامىزدىڭ جەڭىسى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ناقتى جۇمىسىنىڭ جەمىسى. وسى ورايدا, پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەڭبەگى ەرەن ەكەنىن ەسكە العان ءجون. سەبەبى تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ق.توقاەۆ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ەڭبەك ەتىپ, كوپتەگەن ماڭىزدى ءىس-شارانىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. سوندىقتان بۇگىنگى ديپلوماتتار توقاەۆتىڭ شاكىرتتەرى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ياعني قازاقستاننىڭ ءىزباسار دەرجاۆا اتانۋىنا مۇمكىندىگى جەتەرلىك», دەيدى س.نۇرتازا.
قازاقستاننىڭ جاھاندىق ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشۋگە ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن مىنادان دا بايقاۋعا بولادى. ەستەرىڭىزدە بولسا, اقش تاراپى اۋعانستاننان اسكەرىن شىعارعاننان كەيىن «تاليبان» بيلىكتى باسىپ العان-تۇعىن. سول كەزدە اتالعان ەلدە داعدارىس تۋىنداپ, حالىقارالىق قوعامداستىق مازاسىز كۇيگە تۇسكەن. ءتىپتى, بۇۇ-نىڭ اۋعانستانداعى ميسسياسىن جەدەل كوشىرۋگە شەشىم قابىلداندى. سول كەزدە تاڭداۋ قازاقستانعا ءتۇستى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار.
بىرىنشىدەن, ەلىمىز بەن حالىقارالىق ۇيىم اراسىندا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناعان. تاۋەلسىزدىك العالى قازاقستان بۇۇ-نىڭ بارلىق باستى ورگاندارىندا, سونىڭ ىشىندە, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە جانجالداردى رەتتەۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, كونفەسسياارالىق جانە ۇلتارالىق ديالوگ, تەڭىزگە تىكەلەي شىعاتىن جولى جوق دامۋشى ەلدەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ سەكىلدى باسىمدىقتاردى دارىپتەۋگە اتسالىستى. سونىمەن قاتار ەلىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بۇكىل باستاماسىنا, تيىمدىلىكتى, اشىقتىق پەن ايقىندىقتى ارتتىرۋ جونىندەگى جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. قازاقستان بۇۇ-نىڭ ميسسياسى مەن جارعىسىن بەرىك ۇستانادى. الەمگە ايگىلى حالىقارالىق ۇيىم ءۇشىن قازاقستان قاشاندا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق مەكەنى سانالادى.
بۇدان بولەك, قازاقستان بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا بەلسەندى اتسالىسىپ جۇرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. جالپى, ەلىمىزدىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسياسىنىڭ تاريحى ەرتەدەن باستالادى. سوناۋ 90-جىلدارى تاجىك-اۋعان شەكاراسىن كۇزەتكەن قازاقستاندىق ساربازداردىڭ ەسىمدەرى ەل جادىندا. قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا قاتىسۋى ءۇشىن قۇرىلعان «قازبات» ينجەنەرلىك-ساپەرلىك جاساعى 2003 جىلى كواليتسيانىڭ تۇراقتاندىرۋ كۇشتەرى قۇرامىندا يراكقا جىبەرىلدى. 2018 جىلدان باستاپ قازاقستان بىتىمگەرشىلىك الەۋەتىن ىسكە اسىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگىن يەلەندى. وسىلايشا, ءبىرىنشى بىتىمگەرشىلىك روتاسى «ليۆانداعى بۇۇ ۋاقىتشا كۇشتەرى» ميسسياسىنا اتتاندى. قازىرگى تاڭدا UNIFIL ميسسياسى قۇرامىندا ەلىمىزدىڭ بىتىمگەرشىلەرى ءوز مىندەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر.
بۇدان بولەك, ەلىمىزدىڭ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ۇيىمىنداعى ءرولى, ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋى, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى توراعالىعى سەكىلدى كوپتەگەن جاھاندىق ديپلوماتياعا قوسقان ۇلەسى جەتەرلىك. وسى ورايدا, The National Interest جۋرنالىندا جاريالانعان پىكىردىڭ راس ەكەنى انىق, قازاقستان ءىزباسار دەرجاۆاعا اينالىپ كەلەدى.