قاشقىن قالماقتىڭ لاڭى

مۇنداي ءساتتى بوس جىبەرمەيتىن پاتشا­لىق رەسەي بولاشاقتا ازياعا ىقپالىن ات­تىرۋ ماقساتىندا, وزدەرىنىڭ ىشكى بۇ­لىن­شىلىگىنە قاراماي موڭعوليانى قىتاي ىق­پالىنان ايىرىپ الىپ قالۋعا جان­تالاستى. بۇل ءىستى ۇلكەن جاقتان بەي­جىڭدە وتىرعان ورىس ەلشىسى يۆان كوروس­توۆەتس (1862-1933) پەن كۇرەدەگى كونسۋل ۆلاديمير ليۋبا باسقاردى.

ءسويتىپ, ورىستاردىڭ قۇپيا قولداۋى­مەن 1911 جىلى 29 جەلتوقسان كۇنى قى­تايلاردى قۋىپ شىعىپ, موڭعوليا ءوزىن تاۋەلسىز ەل دەپ جاريالادى. بىراق بۇعان بۇرىنعى ءمانجى-قىتاي بيلىگىندە بولعان موڭعولدار تۇگەل قامتىلمادى. تەك ءبىر بولىگى عانا «بوعدا حاندىق موڭعول مەملە­كەتى» دەگەن اتاۋ الىپ, ۋاقىت وتە كەلە الەم كارتاسىندا «سىرتقى موڭعوليا» اتتى مەملەكەت پايدا بولسا, بۇلارعا قوسىلا الماي قىتايدىڭ قۇرامىندا قالىپ قويعاندارى «ىشكى موڭعوليا» دەپ اتالدى.

قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا, سول تۇستا جالپى موڭعول جۇرتى – سىرتقى موڭعول, ىشكى موڭعول, بارعى موڭعول, باتىس موڭعول (ويرات موڭعول), ۇرانحاي شەبى قاتارلى بەس ءىرى تەرريتوريالىق بو­لىككە جىكتەلدى. وسىلاردىڭ ىشىندە ورىس­تاردىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارعانى باتىس موڭعول بولدى. بۇل ولكە رەسەيمەن شەكارالاس جانە رەتى كەلسە بولاشاقتا ءبولىپ الۋعا قولايلى. ونىڭ سىرتىندا ولكە تۇرعىندارى – ەجەلگى ويرات حاندىعىنان قالعان جۇرناق. ورتالىققا, ياعني حالقا موڭعولدارعا ءالى سىڭىسە قويماعان. ءىلىم-بىلىمگە تاياز, ايرانىن ۇرتتاپ, قويىن قۇرتتاپ بۇيىعىپ جاتقان بەيۋاز جۇرت. ونىڭ ۇستىنە بۇل ولكەگە XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق دەگەن حالىق كەلىپ قونىستاندى.

* * *

وسىلاي ءمانجى-قىتايدان ازاتتىق العان بوعدا حاندىق موڭعول مەملەكەتى­نىڭ ۇلكەن-كىشى ۇلىقتارى 1912 جىلى كوكتەمدە استاناسى كۇرە قالاسىندا باس قوسىپ, باتىس موڭعوليا ماسەلەسى بويىن­شا كەڭەس وتكىزىپ, كەلەسى كەزەكتە ەلدىڭ باتىس شەبىندەگى ماڭىزدى تىرەك «قوبدا بەكىنىسىن قىتاي بيلىگىنەن ازات ەتۋ كەرەك» دەگەن شەشىم شىعارادى.

بۇل ءىستى تياناقتى اتقارۋ ءۇشىن بارعى موڭعول نويانى دامدىنسۇرەن مەن اتاقتى قولباسشى ماقسىرجاب ورتالىقتان 500 شەرىكتى باستاپ اتتانادى. بۇل اسكەريلەردى ورىس وفيتسەرلەرى جاتتىقتىرىپ, ارنايى دايىنداعان بولاتىن. بۇلارعا قىتاي­دان قاشىپ بارىپ چيتا قالاسىندا جاسىرىنىپ جاتقان تاعى ءبىر ىشكى موڭعول نويا­نى توقتىق تايشى شەرىگىمەن كەلىپ قوسىلدى. بىراق بۇل شەرىكتەر قالانى ازات ەتۋگە جەتكىلىكسىز ەدى. سوندىقتان جەر­­گىلىكتى حالىقتان اسكەر جيناۋ قاجەت بو­لادى. ءسويتىپ, ورتالىقتان كەلگەن نويان-قۇتىقتىلار جالقانىز بەن ديلاۆ, اس­كەري قولباسشىلار ماقسىرجاب پەن دامدىنسۇرەندەر ۇلانقوم دەگەن جەردە ويرات تۇقىمداستاردىڭ باسىن قوسىپ 1912 جىلى 20 ءساۋىر كۇنى جيىن اشادى. ونداعى ماقسات – حالىق اراسىنان جاساق جيناپ, قوبدانى ازات ەتۋ ەدى.

وسى جيىنعا ءبىر جىل بۇرىن قايدان كەلگەنى بەلگىسىز, ەل اراسىندا «دالاما» اتىمەن تانىلىپ, ونىمەن قويماي: «اتاق­تى ءامىرسانا نوياننىڭ بالاسى ءتومىر­سانانىڭ ۇرپاعى ەكەن. اتاسىنىڭ اماناتى بويىنشا ويراتتاردى قىتايدان قۇتقارعالى كەلىپتى» دەگەن لاقاپ تاراتىپ جۇرگەن, ءبىر ادام كولدەنەڭنەن كەلىپ قوسىلادى. ۋاقىت اڭىسىن بايقاعان بۇل الاياق ەڭ اۋەلى جالقانىز قۇتىقتىنىڭ كوڭىلىن تابادى. ول ءدال قازىر بۇلاردى قولداسا, ەكى جەپ بيگە شىعارىن جاقسى ءبىلدى. وسىلاي ەتسە, بىرىنشىدەن, بوعدا حاننىڭ نازارىنا ىلىگەرى انىق. ەكىنشى­دەن, قوبدانى ازات ەتۋگە ەڭبەك سىڭىرسە, بولا­شاقتا ءسوز جوق باتىس ولكەنىڭ بيلىگى قولىنا وتەدى دە, شۇبار ءتوس شىنجىر بالاق نويانداردى ءبىر شىبىقپەن ايدايتىن بولادى...

مۇنداي مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الۋعا استە بولمايتىنىن الاياق لاما وتە جاق­سى ءتۇسىندى دە, جالقانىز قۇتىقتىنىڭ قول­داۋىمەن دەرەۋ ىسكە كىرىستى. ەڭ اۋەلى قوبدا وزەنىنىڭ ورتا ساعاسى, قازىرگى ۋبسى ايماعىنىڭ قوبدا سۇمىن جەرىندەگى قوبدا وزەنىنىڭ ءيىنى ۇشسەڭگىردە ۇرانحاي, بايىت, دوربەت جانە قازاقتىڭ اتقامىنەرلەرىن شاقىرىپ, جيىن وتكىزەدى.

«بۇل جيىن 1912 جىلى ءساۋىر ايىندا بولعان», دەيدى موڭعوليا تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى يسلام قابىش­ ۇلى. وسى باسقوسۋعا قازاقتار اتىنان شەرۋشى قىلاڭ, تورە اداي, يتەلى ءتاجى, شىبارايعىر كۇلكەتاي, بوتاقارا بارلام, قاراقاس قالەل, شەرۋشى جۇرتباي, مولقى ورازبەك قاتارلى ادامدار قاتىسقانى انىق. مۇندا قارالعان ماسەلە – «قىتاي­عا قارسى جاساق شىعارۋ». بۇعان موڭ­­عول-ويرات نوياندارى «ماقۇل!» دەسكەن. ­قان­شا ايتقانمەن قانى ءبىر, نامىسى ورتاق. ­ال قازاقتار ماقۇل بولماعان. ءتىپتى مول­قى ورازبەك ماناق ۇلى تىكە قارسى شىق­قان. باسقاسى ونى قولداعان. تەك قىلاڭ اتا­مىز ءوز قانداستارىنىڭ قىلىعىن جۋىپ-شايىپ: «ايتقانىڭىز ورىندى, تاقسىر, بۇل ءىستى ەل-جۇرتپەن اقىلداسا وتى­رىپ كورەيىك», دەپ اشۋلى قاشقىن قالماق­تىڭ بەتىن قايتارعان. «قىلاڭ­نىڭ ءسوزىن ەس­تىپ لامانىڭ ءجۇزى جىلىپ سالا بەردى», ­دەپ جازىپتى ولكەتانۋ­شى-عالىم شەرحان ورايحان ۇلى.

* * *

وسى ورايدا, «جالاما دەگەن كىم؟» دەيتىن سۇراق تۋادى. رەسەيلىك دەرەك­تى قۇ­جاتتاردا قالماقتىڭ اتى «دامبي­­جان­سىن امىرساناەۆ» دەپ جازىلىپتى. ال قوبدا بەتى قازاقتارى ونىڭ «دا لاما» دەگەن ءدىني اتاعىنا وراي «جالاما» اتاپ كەتكەن. بۇدان بىلاي بىزدە وسى اتىمەن باياندايمىز. دامبيجانسىن نەمەسە جالاما تۋرالى 1991 جىلى موڭعوليا­لىق جاستار گازەتى «مونگولىن زالۋچۋد» («موڭعوليا جاستارى») باسىلىمىندا «قالماق دامبيجانسىن» اتتى كولەمدى ماقالا جارىق كورىپتى. ماقالا اۆتورى زەرتتەۋشى جۋرناليست ز.ءلونجيدتى جا­زۋىنا قاراعاندا, جالاما 1862 جىلى ­ەدىل بويىنداعى استراحان قالاسىندا تۋعان, ۇلتى قالماق» دەپ جازىلىپتى.

بۇل قاشقىن العاش رەت 1889 جىلى موڭعولياعا كەلىپ ءجۇرىپ, وعاش ارەكەتى ءۇشىن قولعا تۇسەدى. ونى ۇلاستايداعى ورتالىققا الىپ بارىپ, تەرگەپ تەكسەرەدى. ول تەرگەۋشىلەرگە: «مەن رەسەي ازاماتىمىن, ۇلتىم موڭعول, اتاقتى ءامىرسانا­نىڭ نەمەرەسى بولام», دەپ ويبايلايدى. ءارى قالاداعى رەسەي كونسۋلدىعى­نان ادام شاقىرتۋدى تالاپ ەتەدى. كونسۋل: «بارىپ, جاعدايمەن تانىس», دەپ كوپەس پ.ي.كريا­جەۆتى جىبەرەدى. ءدال وسى وقيعا تۋرالى ۇلان-ۇدە قالاسىندا 1994,1998 جىلدارى ەكى رەت جارىق كورگەن ي.ي. لوماكينا­نىڭ «گولوۆا دجالامى» اتتى كىتابىن­دا: «ۇلاستايدا تەرگەۋدە وتىرعان لاما رەسەي كونسۋلدىعىنان كىسى شاقىرتتى. كون­سۋل كوپەس پ.كرياجەۆتى جىبەردى. وعان كىشكەنتاي ساندىقشانى اشىپ, پروك­لاماتسيانى كورسەتتى. وندا ارنايى تاپسىرما ورىنداۋ ءۇشىن جىبەرىلگەندىگى ­تۋرالى ورىس تىلىندە جازىلعان قۇجات بولعان», دەسە, رەسەي ساياحاتشىسى د.ا.كلەمەنتس «موڭعوليا تۋرالى ەستەلىكتەر» اتتى كىتابىندا, «قىتاي شەنەۋنىكتەرىنىڭ قو­لىنا تۇسكەن جالا­ماعا پ.ي.كرياجەۆ «استراحاندىق قالماق رەسەي ازاماتى» ­دەگەن جالعان قۇجات جاساپ بەرىپ قۇتقاردى», دەيدى. وسى نۇسقا راس بولۋى كەرەك.

جوعارىدا اتى اتالعان ءامىرسانا – كوشپەلى ويراتتىڭ سوڭعى حانزاداسى. بۇل نويان 1755-1758 جىلدارى ويراتتاردىڭ ازاتتىعى ءۇشىن ءمانجى-قىتاي بيلىگىنە قارسى شىققان ءىرى كۇرەسكەر. ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتانى ابىلايمەن قارىم-قاتىناستا بولعان. 1755 جىلى جوڭعار حاندىعى تولىق جويىلعان تۇستا قاشىپ قازاق دالاسىنا كەلگەن, مۇندا تۇراق تاپپاي, توبىل قالاسىنا بارىپ پانالاعان. 1757 جىلى سول قالادا شەشەك اۋرۋى­نان ولگەن. قىتايلار حانزادانىڭ ولگەنىنە سەن­بەي, كوردەن دەنەسىن سۋىرىپ الىپ كور­گەن. ءامىرسانا كەتەرىندە: «مەن كۇن­دەر­دىڭ كۇنىندە كەلىپ, سەندەردى قىتاي باسقىن­شىلىعىنان قۇتقارام», دەپتى-ءمىس. وسى اڭىزدى ايلاكەر جالاما جاقسى پايدالانعان.

ورىس وفيتسەرى ادام بەننيگسەن 1912 جىلى جارىق كورگەن «نەسكولكو دان­نىح و سوۆرەمەننوي مونگولي» اتتى ەڭبەگىندە «موڭعولياداعى قىتاي ۇس­تەم­دىگىن شايقالتۋ ءۇشىن اسا پىسىق بى­رەۋ­دى ءامىرسانا اتىن جامىلدىرىپ جى­­بە­رە قويسا جەتىپ جاتىر», دەسە, پات­شا­­لىق رەسەيدىڭ اسكەري بارلاۋشىسى ۆ.ي.رو­بو­­روۆسكي ءوزىنىڭ موڭعولياعا ساپارى تۋرالى جازباسىندا: «بىزگە كەزىككەن موڭ­عولدار قىتاي باسقىنشىلارىنان, ء«بىزدى قۇتقاراتىن ءامىرسانا قاشان كەلەدى ەكەن, بىلەسىزدەر مە؟» دەپ سۇراعانى جايىن­دا دەرەك قالدىرعان. ءدال وسى ءساتتى الاياق لاما جاقسى پايدالانعان.

بۇل قاشقىن قالماق العاش رەت 1891 جىلى ۇلاستايدا قاماۋدان بوساعان سوڭ كۇرەگە بارىپ ءبىر جىل تۇرعان. اي­گىلى شى­عىستانۋشى يۋ.ن.رەريح ءوز كۇن­دە­لى­گىن­دە: «قالماق دامبيجانسىندى ءبىر كۇنى ­ورىس سولداتتارى تۇتقىنداپ, قياق­تى (كياح­تى) بەكىنىسىنە الىپ كەتتى», دەپ جازىپ­تى. بىراق زالىم جالاما قياقتىعا بارعان كۇنى كەنەت جوعالىپ كەتكەن. ارادا 10 جىلدان كەيىن, 1900 جىلى تيبەتكە ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرعان پ.ك.كوزلوۆ­تىڭ وتريادىمەن بىرگە لحاساعا بارعان. ەكسپە­ديتسيا باسشىسىنىڭ ۇكىمىمەن تاپسىرمالار ورىنداپ ءجۇرىپ, تاعى جوعالىپ كەتكەن.

تۋراسىن ايتساق, ءحىح عاسىردىڭ با­سىندا رەسەي-قىتاي-موڭعوليا قاتى­ناسىن زەرتتەگەن نەمەسە وسى ىسكە ارا­لاسقان ساياسي تۇلعالار, تىڭشى-بار­لاۋشىلار, ساۋداگەر-كاسىپكەرلەر, اس­كەري قايراتكەرلەر مەن كونسۋلدىق قىزمەت­كەرلەرىنىڭ ءبارى دەرلىك جالاماعا نازار اۋدارعان.

مىسالى, رەسەي اسكەرىندە تۇت­قىندا بولىپ, 1920-1929 جىلدارى سىرت­قى موڭ­عوليادا جۇمىس ىستەگەن ما­جار وفي­تسەرى يوزەف گەلەتتىڭ 1936 جى­لى «گو­لوۆا تاينستۆەننوگو مونگولا» اتتى لون­­­­دوندا باستىرعان كىتابىندا, «جا­لا­­­ما­نى ب ۇلىنشىلىككە ورىستار ءوزى دا­يىن­­­داعان», دەسە, موڭعوليادا عىلىمي بار­­­لاۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن پولياك فەر­دي­ناند وسسەندوۆسكيدىڭ «زۆەري, ليۋدي ي بوگي» اتتى كىتابىندا جالامانى, «كوز­­­بايلاۋشىلىق, سيقىرشىلىق ونە­رىن تەرەڭ مەڭگەرگەن ادام», دەسە, ورىس ساۋ­داگەرى, بارلاۋشى ۆ.بۋردۋكوۆ قاشقىن قالماقتىڭ ءوز اۋىزىنان: «تۇشەتحان ايماعى باتىر-گۇن قوشۋى ۇلاستاي-كول­شان كۇرەجولى بويىندا ورنالاسقان اشىققورعى (اشيگحورگا) تاۋىندا تۋدىم», دەگەنىن جازىپ السا, جوعارىداعى پولياك ف.ا.وسسەندوۆكي: «جالامانىڭ شىن اتى – بالدان. ول رەسەيدىڭ استرا­حان ولكەسىندە تۋعان كىشى دوربەت تاي­پا­سىنىڭ ادامى», دەپتى. وسىنداعى پىكىر­لەردىڭ اقيقاتى – وسسەندوۆسكي­دىكى. ال بۇل تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەگەن ينەسسا لوماكينا: «جالامانى توڭكەرىستەن بۇرىن «موڭعوليانىڭ باتىسىن قىتايلاردان قۇتقارىپ ويرات حاندىعىن ورنات» دەپ ورىستار جۇمساعان», دەيدى.

* * *

وسى ورايدا جوعارىدا ايتقانىمىز­داي, 1912 جىلى 21 تامىزدا قوبدا قالا­سى قىتايلاردان تولىق ازات ەتىلەدى. بۇ­عان دەيىن قوبدا مەن التاي شەبى (قازىر­گى شىڭجان – التاي ولكەسى) ءبىر ورتالىق­قا باعىنىپ كەلگەن بولاتىن. ءمانجى-قى­تاي بيلىگى 1907 جىلى التاي مەن قوبدا شەبىن ەكىگە ءبولىپ, جاڭادان قۇرىلعان التاي شەبىنىڭ ورتالىعى رەتىندە سارى­سۇمبە قالاسى تاڭدالىپ, تورعاۋىت نويانى بالتاباندى (بالت ۆان) باستىق ەتىپ سايلادى. قوبدادان ايىرىلىپ قالعان قىتاي­لار التايداعى بالتابانعا قايتارىپ الۋ ­جايلى مىندەتىن جۇكتەپ, اسكەر بەرەدى.

ءدال وسى تۇستا, الدە شىن, الدە داق­پىرت قوبداداعى رەسەي كونسۋلى م.كۋز­مينسكي ارقىلى موڭعولدارعا «التاي­دان بالتابان اسكەر باستاپ كەلە جاتىر» ­دەگەن مالىمەت جەتەدى. ءسويتىپ, التايدان كەلە جاتقان جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋ ءۇشىن قولباسشى ماقسىرجاب اسكەر باستاپ اتتانادى. ولار التايدان قوبداعا بارا­تىن كۇرە جولدىڭ ءۇستى جولتىعا كەلىپ بەكى­نىس الادى. ماقساتى – التايدان ارىپ-اشىپ كەلە جاتقان قىتاي اسكەرىن وسى جەردە جاسىرىنىپ جاتىپ قىرىپ تاستاۋ.

كەنەت ەل ىشىنە كەلىپ ورنىعا قالعان موڭعولدىڭ قارۋلى شەرىگى نە ىستەگەلى ءجۇر, كىممەن سوعىسپاق؟ ونى بۇلعىن, جولتى, لاقشىن ولكەسىنىڭ قازاقتارى تۇسىنبەي دال بولادى. «كۇدىكتىڭ ارتى كۇمان» دەگەندەي شەرىكتەن سەسكەنگەن ەلدىڭ ءبىر بولىگى ۇركىپ التاي اسادى.

التاي جاقتان اسكەر كەلىپ قالا ما دەپ ونسىزدا الاڭداپ وتىرعان حالقا شەرىگى: «بۇلار بارىپ بالتابانعا قوسى­لا­دى», دەگەن كۇدىكتەن قارۋلى اسكەر ەلدى كۇشپەن توقتاۋعا ۇمتىلادى. ءسويتىپ, موڭ­عول اسكەرى مەن قازاقتار اراسىندا قاقتىعىس باستالىپ, «جولتى قىرعىنى» دەيتىن وقيعا ورىن الادى. وسى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولعان ادامنىڭ ءبىرى شى­بارايعىر ناجىكەش تاڭقاي ۇلى (1885-1953) «ەل ايدالعان» داستانىندا:

بۇلعىن باسى جولتىدا

جاتتى حالقا,

تارتۋ الىپ ولجاعا باتتى حالقا.

نەمەرە ستامبولدىڭ ءبىر بالاسىن,

اۋەلى قان شىعارىپ اتتى حالقا, ‒ دەسە, تاريحشى زاردىحان قينايات ۇلى: «بۇلعىننىڭ باسى جولتىدا حالقانىڭ توسقاۋىل اسكەرىنە جولىققان بازارقۇل ستامبول ەلەش ۇلىنىڭ اۋىلى قاقتى­عىسىپ قالادى. بۇل قاقتىعىستا رايىس توقتاعان ۇلى وققا ۇشتى» دەپ جازىپتى.

موڭعوليا قازاقتارى اراسىنان شىق­قان تاعى ءبىر زيالى تۇلعا ءھام ولكە تاريحىن جيناقتاۋشى شەرحان ورايحان ۇلىنىڭ 1957 جىلى ويعىرلىق قاسىم الدەش ۇلى دەگەن قاريانىڭ اۋزىنان جازىپ العان دەرەكتە: «قۇتىرىنعان شەرىكتەر ءۇيى­نىڭ قا­سىندا جايىندا تۇرعان راقىم دەگەن جىگىتتى مىلتىقتىڭ دۇمىمەن ۇرعاندا, اشۋلانعان ول شەرىكتى ءبىر ۇرىپ ۇشىرادى. تاياق جەگەن شەرىك راقىمدى قولما-قول اتىپ جىبەرەدى. سول كەزدە راقىمنىڭ ايەلى قۇلاشكەر تۇرا ۇمتىلىپ, اتقان شەرىكتى قىلعىندىرىپ ولتىرەدى», دەپ جازادى. «قۇ­لاشكەردىڭ ازان شاقىرىپ قويىلعان ەسىمى – ءباتيما شاڭداقبايقىزى», دەيدى تاريحشى سۇراعان راحمەت ۇلى.

قىسقاسى, بۇل قاقتىعىستان كەيىن دۇ­نيە ميداي بىلىقتى. التايدان كەلەتىن جاۋ بالتابان جايىندا قالدى دا, حالقا-موڭعول شەرىگىمەن قازاقتار اراسىندا قاقتىعىس پايدا بولدى. ءبىزدىڭ پايىم بويىنشا, وسى تۇستا موڭعول نوياندارىنىڭ الدىنا, «قوبدا بەتىندەگى قازاقتاردى نە ىستەيمىز؟» دەگەن سۇراق تۋىنداعان. ەڭ ءتيىمدى ءتاسىل – بۇلاردى التاي بەتىندەگى تۋمالارىنان الىستاتقان دۇرىس. سوندا بالتابانعا دا قوسىلا المايدى, قوبدا بەتىنە جاسىرىنىپ كەلىپ جىلقى قۋىپ, ەل تونايتىن التايداعى سىبايلاستارىنان دا الىس بولادى, ‒ دەگەنگە توقايلاسسا كەرەك. وسى ءبىر كۇردەلى ءساتتى پايدالانعان جالاما «بۇل ءىستى مەن اتقارام» دەپ بەل­سەنىپ شىعادى.

* * *

 «ىزدەگەنگە – سۇراعان» دەگەندەي, قان جالاپ تۋعان جاۋىزعا كەرەگى دە وسى ەدى. ء«بىر قالماق پايدا بولدى جالاما اتتى, سيقىرشى, قانى ارام, ءدىنى قاتتى», دەپ ناجىكەش اقىن ايتقانداي, قاشقىن قال­ماق دەرەۋ ىسكە كىرىسەدى. تاريحشى سۇرا­عان راحمەت ۇلىنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, جالاما قازىرگى بۇلعىن-دەلۋىن ولكەسىندە وتىرعان قازاقتاردى ءتۇپ قوپارىپ ايداۋ ءۇشىن توڭىرەك, جالعىزاعاش, سىلكىم ماڭىن جايلاپ وتىرعان اۋىلدارعا كەنەت شابۋىل جاسايدى. ەكىاشادا وتىرعان قاراقاس قوسانتاي اۋلەتى التاي بەتىنە ۇركە كوشەدى. ال قارسىلىق تانىتقان راقىم قوسانتاي ۇلىن جانە ايگىلى پالۋان, قامشىگەر قوسىلباي مىرسەيىت ۇلىن اتىپ ولتىرەدى. جالامانىڭ جاۋىزدىعىنان ­سەسكەنگەن ەلدىڭ ءبىر توبى قار باسىپ جات­قان اسۋدى بۇزىپ, التاي بەتىنە اۋىپ كەتۋگە تالپىنعان.

«مال تولدەپ اياقتانىپ جاتقان كەز. ساي-سالاعا تاراپ كەتكەن ەلدى كوشىرۋگە اتتانعان شەرىكتەر كەشىككەن سايىن جا­لاما قۇتىرعان قاسقىرشا جانتالا­سىپ, كوزىنە كورىنگەن ادامدى ءتۇتىپ جەي­تىندەي تۇردە بولدى. شەرىكتەردەن بۇرىن قيمىلداپ التايدىڭ اسۋىن بۇزىپ ارعى بەتكە اسىپ كەتپەك بولعان قاراقاس رۋىنىڭ كوش باستاۋشىلارى دەپ اقىمبەك پەن تاعى ءبىر جىگىتتى بايلاپ اكەلدى. شەرىك­تەر اۋىل ادامدارىن شەتىنەن سوققىنىڭ اس­تىنا الىپ, التىن-كۇمىس, باعالى زاتتارىن توناپ الىپ, ونى جالاماعا تارتۋ ەتتى», دەپ جازىپتى ولكەتانۋشى ش.ورايحان ۇلى.

بۇل جەردە ءمان بەرەتىن ماسەلە: ەرىك­سىز ايداۋعا قاي ءوڭىردىڭ ەلى كوبىرەك ۇشى­رادى دەگەنگە كەلسەك, قوبدا بەتىنىڭ تۋ­ماسى, كاسىبي تاريحشى جانە اتالعان تاقى­رىپتى جۇيەلى زەرتتەگەن سۇراعان راحمەت ۇلىنىڭ جازۋى بويىنشا, قازىرگى بۇلعىن سۇمىن ولكەسى, دەلۋن, بەسسالا, تۇلبا, التايدىڭ جانە قىزىلقيادا مەكەندەپ وتىرعان رۋى سەكەل جانىقۇل-تاقپىجاننىڭ, ءبورىبايدىڭ اۋىلدارى تۇگەلدەي ايداۋ­عا ۇشىراعان كورىنە­دى. سونداي-اق ولكە­تانۋشى ەركەتاي نۇرپەيىس ۇلى: «بۇل ايداۋعا ىلىكپەي انا-مىنا جەردە جاسىرىنىپ قالىپ قويعان اۋىلدار دا بار. اتاپ ايتقاندا, نۇرپەيىس, جانپەيىستىڭ اۋىلدارى جانە ۋانباي ەتەكباي ۇلىنىڭ اۋلى قازىرگى تۇلبا سۇمىنى جەرى قىزىل قاتۋدا قا­لىپ قويدى», دەسە, تاريحشى قۇرمەتحان ءمۇحامادي ۇلى: «جالاما­نىڭ ايداۋىنا شەرۋشى رۋىنىڭ ساڭىرۋ, قۇرمان, تولەك توپتارى, دەلۋندى مەكەندەپ وتىرعان – قاراقاس, مولقى, بۇلعىن مەن تۇلبا جەرىندەگى جانتەكەيلەر ۇشىرا­عان», دەيدى.

بۇدان جارتى عاسىر بۇرىن ىرگە تەۋىپ, كۇل توككەن جۇرتىنان ەل امان, جۇرت تىنىشتا ايدالۋ – بەيبىت ەل ءۇشىن «كىشى اقتابان شۇبىرىندى» بولعان ءتارىزدى. ايتالىق, اقىن مىسا راقىمباي ۇلى: «شەرۋشى بايانى» اتتى تولعاۋىندا:

شۋلاتىپ قاتىن-بالا قىرىپ ايداپ,

تەكقۇل مەنەن بەكقۇلدىڭ

قولىن بايلاپ.

كەلەدى دۇرە سوعىپ جاياۋ ايداپ,

كوپ ادام قازا بولدى سورى قايناپ.

جىبەردى مالىن الىپ, مۇلكىن توناپ,

قالعانى قاڭعىپ كەتتى

قايىر سۇراپ, ‒

دەپ شەرلى جىرمەن سيپاتتاسا, زەرتتەۋشى شەرحان ورايحان ۇلى: «جالعىزاعاش اسۋىنداعى توڭىرەكتىڭ اقبۇلاق جايلاۋى مەن شەگىرتايدان ايدالعان ەلدىڭ جايىن ايتار بولساق, ابدەن ايبارلانىپ العان شەرىكتەر: «تاماقتانامىز», دەپ, ايدالىپ كەلە جاتقان مالعا قاسقىرشا ءتيىپ, ەكەۋ-ۇشەۋارا ءبىر قويدان, بەس-التىدان جۇرگەندەرى جىلقى, سيىر دەمەي سەمىزىن شالمالاپ ۇستاپ, ۇستاتپاعانىن اتىپ جىعىپ, دەرەۋ سويىپ جەپ, تاۋسىلماعان ەتتى جەمتىك بولعىزىپ تاستاپ جۇرە بەرەدى. وزدەرى ءتىپتى وتقا تاياسا بولدى, شيكىلى-پىسىلى جەيدى ەكەن. كيىمدەرىنە, ءتىپتى دەنەسىنە سۋ تيمەگەن. باتتاسقان كىردەن كوزدەرى جىلتىرايدى. قاسىنا تايانساڭ, قولاڭسا ساسىق يىستەن جۇرەگىڭ اينيدى. اۋىل-اۋىلدىڭ مالىن ءبىر-بىرىنە كۇشتەپ قوسقاندىقتان مال ەكەش مالدىڭ ءوزى باسقا ءۇيىردى جاتسىنىپ, ماڭىراعان قوي-ەشكى, موڭىرەگەن سيىردىڭ زارلى ءۇنى ونسىز دا تيتىقتاپ كەلە جاتقان ەلدىڭ جۇيكەسىن توزدىردى. جول-جونەكەي كوشكە ەرە الماعان تولدەر دالادا قالىپ جاتتى. وسىنداي نەشە ءتۇرلى قيىندىقتى باستان كەشىرگەن قايعىلى كوش دەلۋىن مەن تۇلبانىڭ كەڭ القاپ, بەل-بەلەستەرىمەن ويپات جازىق­تارىنا سىيىسپاي سىعىلىسىپ كەلەدى. ناعىز جاۋ ايداعان كوش وسىنداي بولاتىن شىعار. ايدالعان ەل اڭساعانىن شولگە, ارىقتاعانىن جولعا تاستاپ قازىرگى ولگەي قالاسىنان جيىرما شاقىرىم جەردەگى سارىكولگە كەلىپ جەتتى», دەپ جازادى.

بۇل وقيعا قوبدا بەتى قازاقتارى ءۇشىن تاعى ءبىر «اقتابان شۇبىرىندى» بول­عا­نى انىق. وقيعا مۇنىمەن شەكتەلمەيدى, ايدالعان ەل كوتەرىلىس جاساپ, رەسەي جە­رىنە اۋىپ بارادى. بۇل جايت پاتشالىق رە­سەيدىڭ نازارىن اۋدارىپ, دۋمادا ماسەلە بولىپ كوتەرىلەدى. ءتىپتى قۋعىن كورىپ قىس­پاققا تۇسكەن قازاقتاردىڭ كۇيى ۇلت ۇس­تازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, «قازاق» گازەتى كۇللى الاشقا ءۇن تاس­تاپ, باستاما كوتەرەدى.