ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا دەپۋتاتتار ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى ارقىلى كەلىسىمدەر مەن حاتتامالاردى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى بىرقاتار زاڭ جوباسىن قابىلدادى.
ءىس-شارانى اشقان پالاتا توراعاسى 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى ەكەنىنە توقتالدى. وسىلايشا, جالپى وتىرىس بوزداقتاردى ەسكە الۋمەن باستالدى.
«ناۋبەت جىلدارى ۇلت تاريحىنداعى قاسىرەتكە تولى ەڭ اۋىر كەزەڭدەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان سول جىلدارى قۇربان بولعان بوزداقتارىمىزعا تاعزىم ەتىپ, ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الايىق», دەدى ە.قوشانوۆ.
سودان كەيىن دەپۋتاتتار بىرقاتار زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. ولاردىڭ قاتارىندا 2010 جىلعى 9 جەلتوقسانداعى قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى ءبىزدىڭ ەلگە مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن جەتكىزۋ سالاسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما بار. بۇدان بولەك, قازاقستان مەن كيپر اراسىنداعى ۇستاپ بەرۋ تۋرالى سونداي-اق قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىم دە الداعى ۋاقىتتا قارالادى.
سونىمەن قاتار پالاتا وتىرىسىندا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى ارقىلى كەلىسىمدەر مەن حاتتامالار تالقىلاندى. قابىلدانعان راتيفيكاتسيالىق زاڭ جوبالارىنىڭ قاتارىندا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ كۇشتەرى مەن قۇرالدارىنىڭ ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارىندا ۋاقىتشا بولۋىنا بايلانىستى ىستەر بويىنشا يۋريسديكتسيا جانە قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىم بار.
قۇجات ىنتىماقتاستىق تەتىگىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان, ونىڭ اياسىندا قىلمىستاردى جەدەل جانە جان-جاقتى تەرگەۋ ءۇشىن تاراپتار بىرلەسكەن جەدەل-ىزدەستىرۋ توپتارىن قۇرا الادى. كەلىسىمگە 2021 جىلعى 16 قىركۇيەكتە دۋشانبە قالاسىندا ۇجىمدىق كەڭەس وتىرىسىندا قول قويىلدى.
«كەلىسىمدە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ كۇشتەرى قۇرامىنا كىرەتىن ادامدارعا قاتىستى قىلمىستىق ءارى اكىمشىلىك ءىس بويىنشا مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى تەتىگى ايقىندالعان. قۇزىرەتتى ورگانعا اسكەري باسقارۋ ورگانى, اسكەري ءبولىم كومانديرى, سوت, پروكۋراتۋرا, الدىن الا تەرگەۋ, ىشكى ىستەر, قاۋىپسىزدىك ورگانى مەن ارنايى قىزمەت جاتادى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سۇلتان قامالەتدينوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قۇجاتتا اتالعان جۇيە كۇشتەرى قۇرامىنا كىرەتىن ادامدارعا قاتىستى تاراپتار يۋريسديكتسياسى ايقىندالعان. سونىمەن قاتار جىبەرۋشى ەلدىڭ ادامى كەلگەن وزگە اۋماقتا قىلمىس جاساعان كەزدە, ونى تەرگەۋ ءتارتىبى بەكىتىلگەن. بۇل رەتتە ۇدەرىس بارىسىنداعى شىعىندى ءار تاراپ ءوزى كوتەرەدى.
«ۇدەرىس كەزىندە تاراپتاردىڭ ەگەمەندىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى ەسكەرىلەدى. سونىمەن قاتار كەلىسىمدە وسى قۇقىقتىق كومەك مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىنە نەمەسە قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرسە, ۇلتتىق زاڭناماسىنا قايشى كەلسە, ودان باس تارتىلادى دەپ بەكىتىلگەن. كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستان مۇددەسىنە جانە ۇيىم اياسىنداعى حالىقارالىق مىندەتتەمەگە سايكەس كەلەدى», دەدى س.قامالەتدينوۆ.
تاعى ءبىر كەلىسىم ۇقشۇ اسكەرلەرىن (ۇجىمدىق كۇشتەرىن) بىرلەسكەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى. تاراپتار اسكەرلەردى قارۋدىڭ, اسكەري جانە ارنايى تەحنيكانىڭ, سونداي-اق ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ زاماناۋي نىساندى جانە (نەمەسە) ۇيلەسىمدى ۇلگىلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان كەلىسىلگەن اسكەري-تەحنيكالىق ساياسات جۇرگىزۋشە باعىتتالعان.
كەلەسى قۇجات – 2007 جىلعى 6 قازانداعى ۇقشۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك قىزمەتى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما. تۇزەتۋلەر ۇيىمنىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرىن بۇۇ بىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارىندا پايدالانۋ ءتارتىبىن بەلگىلەيدى. ولار ۇيلەستىرۋشى مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىمەن قۇرىلادى.
دەپۋتاتتار جالپى وتىرىستا «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوباسىن قابىلدادى. قۇجات مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ اشىقتىق دارەجەسىن كەڭەيتىپ, ازاماتتاردىڭ قوعامدىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. زاڭ جوباسىنا دەپۋتاتتار بىرقاتار جۇيەلى تۇزەتۋ ەنگىزىپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەردى.
زاڭ جوباسى قابىلدانعاننان كەيىن پالاتا سپيكەرى وعان قاتىستى پىكىر ءبىلدىرىپ, قۇجاتتىڭ ۇزاق ءارى اشىق تالقىلانعانىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەتتەن كەلگەن زاڭ جوباسى بىرقاتار وزگەرىسكە ۇشىراعانىنا نازار اۋداردى. ەڭ باستىسى, حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىنە تولىق ساي كەلەتىنىن جەتكىزدى.
«وڭىرلەردە جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋلەردە ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى قامتىلدى. ءبىرىنشى كەزەكتە, تۇرعىنداردى اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن ساربازداردىڭ قاۋىپسىزدىگى الاڭداتىپ وتىر. ەكولوگيالىق احۋال دا ايماقتاعى اعايىننىڭ باستى نازارىندا. بۇدان بولەك, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرگە, كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ دا قىزمەتىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. زاڭ جوباسىنا پەتيتسيالار ينستيتۋتى دا ەنگىزىلدى. ەندى 50 مىڭ ازامات پەتيتسياعا قول قويسا, مەملەكەتتىك ورگانعا ماسەلەنى قاراۋ مىندەتتەلەدى. مىنە, وسىلاردىڭ ءبارى زاڭعا ەنگىزىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. بۇل زاڭ جوباسى پرەزيدەنتىمىزدىڭ رەفورمالارىمەن تولىق ۇندەسىپ تۇر. رەفورمالاردىڭ باستى قاعيداتى – ازاماتتاردىڭ ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي ومىرگە ەركىن ارالاسۋىنا تەڭ مۇمكىندىك بەرۋ», دەدى ءماجىلىس توراعاسى ە.قوشانوۆ.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالىپ بولعاننان كەيىن دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى. دەپۋتات ەربولات ساۋرىقوۆ اۋىل-ايماقتاردى جالعايتىن رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ماڭىزى بار كۇرە جولداردىڭ توزۋىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا جولداعان ساۋالىندا ماجىلىسمەن ەلدى مەكەندەردەگى جول ساپاسى سىن كوتەرمەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇگىندە توزىعى جەتكەن جولداردى كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋگە بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى بولىنەدى. بىراق وسى بولىنەتىن قارجى كوپتەگەن ەلدى مەكەندە قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ جاتىر. بىرىنشىدەن, وبلىستىق ماڭىزى بار جانە اۋىلارالىق جولداردا نورمالانعان مولشەردەن ارتىق سالماقپەن قۇم, تاس, شاعال, كىرپىش, تۇز سەكىلدى زاتتار تيەگەن جۇك كولىكتەرى تولاستار ەمەس. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىندا قازىرگى كەزدە قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. ەكىنشىدەن, 40 جانە ودان جوعارى سالماقتا جۇك ارتقان شەتەلدىك ماركالى ۇلكەن جول كولىكتەرى پايدا بولدى. بۇلار دا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى توزدىرادى», دەدى ە.ساۋرىقوۆ.
دەپۋتات ءۇشىنشى سەبەپ رەتىندە ەلىمىزدە نەمەسە كورشىلەس مەملەكەتتەردە سالىنىپ جاتقان ۇلكەن زاۋىتتار مەن ءوندىرىس ورىندارىنا قاجەتتى جابدىقتاردى تاسىمالدايتىن سالماعى 80 تونناعا دەيىن جەتەتىن كولىكتەردىڭ كوبەيگەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, قازاقستاندا 400 مىڭنان اسا اۋىر جۇك كولىگى بار. بىراق ولار زاڭ تالاپتارىن ساقتايتىنىنا دەپۋتات كۇمانمەن قاراپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى دەپۋتات رەسپۋبليكا بويىنشا قاجەتتى ايماقتاردا اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ سالماعىن انىقتايتىن جىلجىمالى كولىكتەردىڭ سانىن مىندەتتى تۇردە كوبەيتۋگە شاقىردى.
«يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ كولىك كوميتەتى ماماندار جەتىسپەۋ ماسەلەسىن قايتا قاراپ, ولاردى شەشۋ جولدارىن ۇسىنۋ كەرەك. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردا جۇكتىڭ سالماعىن انىقتايتىن تسيفرلىق سكانەرلىك تۇراقتى بەكەتتەردى كەز كەلگەن جەرگە ەمەس اينالىپ وتۋگە كەلمەيتىن كوپىرلەردىڭ الدىندا ورنالاستىرعان ءجون.
اۋىر جۇك كولىكتەرىنە رۇقساتتى سالماقتان ارتىق مولشەردە زاتتاردى تيەگەنى ءۇشىن كەن ورىندارىنا تەكسەرۋلەر جۇرگىزىپ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ فاكتىلەرى انىقتالعان جاعدايدا ايىپپۇلدار سالۋ مولشەرى بىرنەشە ەسەگە كوبەيتۋ قاجەت. اۋىر جۇك كولىكتەرىن توقتاتۋ, تەكسەرۋ جانە ايىپپۇل سالۋ ماسەلەسى بويىنشا ەكى مەملەكەتتىك ورگان عانا اينالىسادى. وسى ماسەلەنى دە وڭتايلاندىرىپ, ءبىر مەكەمەنىڭ قۇزىرىنا بەرگەن دۇرىس», دەدى ە.ساۋرىقوۆ.
ر.سكليارعا جولداعان ساۋالىندا دەپۋتات رينات زايىتوۆ ەلىمىزدەگى كولدەر مەن وزەندەردەگى سۋ دەڭگەيى كۇرت تومەندەپ جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەمەن اينالىسىپ, الدىن الۋ ارەكەتتەرىن جاساپ جاتقان جاۋاپتى ورگان جوق. بۇعان مىسال رەتىندە دەپۋتات شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مارالدى اۋىلىنىڭ ماڭىنان بىرنەشە تالاپتى ورەسكەل بۇزىپ, جۇمىس جۇرگىزگەلى جاتقان التىن ءوندىرۋشى فابريكالارىن سالۋعا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قارسىلىعىن اتاپ ءوتتى.
«اباي وبلىسىنداعى اياگوز وزەنى سۋ دەڭگەيىنىڭ 2018 جىلمەن 2022 جىلدار ارالىعىنداعى جوعارعى كورسەتكىشى بالتىق جۇيەسى بويىنشا 558 سم-دەن 162-سم-گە دەيىن تومەندەۋىنە نە سەبەپ؟ بۇعان دا جاۋاپ بەرە الاتىندارىڭىزعا كۇمانىم بار. ويتكەنى اياگوز اۋدانىندا ەكولوگ مامان دا جوق. اتالعان دالەلدەردى العا تارتا وتىرىپ, اياگوز جانە مارالدى وزەندەرىندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى مەن لاستانۋىنىڭ سەبەپتەرىن انىقتايتىن كوميسسيا قۇرۋدى, اتالعان كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا بارىنشا كومەك كورسەتۋدى قاراستىرۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەدى ر.زايىتوۆ.
دەپۋتات امانجول ءالتاي جامبىل وبلىسىنىڭ تالاس اۋدانىنداعى اقكول كولىنىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانىن ايتىپ دابىل قاقتى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بىلتىر اقكولگە نەبارى 6-7 ملن تەكشە مەتر عانا سۋ جينالىپ, ەگىس سۋارۋ ماۋسىمىنا جەتپەي قالعان. ال قازىرگى تاڭدا كولدە 14-15 ملن تەكشە مەتر عانا پايدالاناتىن سۋ جينالعان. كەلىپ جاتقان سۋ كولەمى 1,5-2 تەكشە مەتردەن اسپايدى. ا.ءالتاي وسىعان بايلانىستى باس پروكۋرورعا جولداعان ساۋالىندا اقكولگە كەلەتىن سۋ جولىنىڭ بويىنا سالىنعان بوگەتتەردىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋدى سۇرادى.