جاڭا عارىش كەمەسىن جاساۋعا اتسالىسقان كەڭەس عالىمدارىنىڭ اراسىندا قازاق عالىمى دا بار ەدى. بىراق ول تۋرالى كەزىندە ايتىلمادى. وعان قۇپيا مەكەمەنىڭ قۇپيا مامانى رەتىندە ۇنەمى جاسىرىن ءومىر سۇرۋگە تۋرا كەلدى. بۇگىندە ومىردەن ءوتىپ كەتسە دە, ول تۋرالى عالامتوردان اقپارات تابا المايسىز. وتباسىلىق سۋرەتتەرىنەن باسقا ەشتەڭە جوق. ءبىزدىڭ قولىمىزدا ومىردەن وتەر الدىندا كەزىندە وزىنە قامقورشى بولىپ, قاناتىنىڭ استىنا العان قىزىلوردا وبلىسى قازالى اۋدانىندا تۇراتىن تۋعان اپاسى ساليحا مەن جەزدەسى نيازعاليدىڭ شاڭىراعىنا كەلگەندە تۇسكەن جالعىز بەينەسى قالدى. بۇل قازاق عالىمىنىڭ اتى-ءجونى – وڭعارباي قازىباەۆ.
ول 1940 جىلعى 7 ماۋسىمدا قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانى بوگەن مەن قاراشالاڭنىڭ ورتاسىنداعى قىزىلقايىر دەگەن شاعىن اۋىلدا قازىباي اقساقالدىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇگىندە بۇل اۋىل ەشبىر كارتادا جوق. رىسجان شەشەمىزدىڭ قىمبات, ساليحا, زۇلپات اتتى قىزدارى بولدى. ورىمدەي جاس بالالاردىڭ اكەسى قازىباي ۇدەرباي ۇلى «حالىق جاۋى» رەتىندە 1940 جىلى ايدالىپ كەتەدى. ءۇش قىزدىڭ تىرىدەي جەتىم قالۋىنا اكەلەرىنىڭ ءبىر اعايىننىڭ نامازىن شىعارىپ, مۇسىلماندىق پارىزىن ورىنداعانى سەبەپ بولعان. قازىباي اقساقال كەيىن جازاسىن وتەپ ءجۇرىپ, سول جاقتان سوعىسقا اتتانادى. وڭعارباي اناسىنىڭ قۇرساعىندا ىشتە قالادى. ءسويتىپ, ول اكەسىن كورمەي وسەدى. ەندىگى بار بەينەت ءۇيدىڭ جالعىز اسىراۋشىسى رىسجان بەيسەنقىزىنا تۇسەدى. ول «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى دەپ تانىلىپ, اسكەري وتباسىنا بولىنەتىن جاردەماقىدان قاعىلادى. 1946 جىلى سوعىستان ورالىپ, كەيىپكەرىمىزدىڭ قىمبات ەسىمدى اپكەسىمەن باس قوسقان اجىعاليدىڭ ساۋاتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا قازىبايدىڭ سوعىسقا قاتىسقانى تۋرالى دەرەك كوزدەرى تابىلىپ, اسكەري وتباسىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. تاعدىردىڭ سوقپاعىمەن بوگەننەن 1942 جىلى سوعىسقا الىنعان اجىعالي اقساقال اۋىلداسى ءارى بولاشاق قايىن اتاسىن ستالينگراد مايدانىندا كەزدەستىرەدى. سوعىس اياقتالعاننان كەيىن «قازىباي ۇدەرباي ۇلى ستالينگراد تۇبىندە وپات بولدى» دەگەن حابار جەتەدى.
وڭعارباي قازىباي ۇلى قاراشالاڭ ەلدى مەكەنىندە سەگىز جىلدىق مەكتەپتە وقيدى. ول كەزدەگى ءبىلىم جۇيەسىندە ءاتۇستى رەفورما دەگەن جوق بولاتىن. تالانتى اسىپ تۇرعان بالا 1-سىنىپقا قابىلدانىپ, وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا ەكىنشى سىنىپتى اياقتاپ شىعادى. كەلەسى وقۋ جىلىندا 3-سىنىپقا قابىلدانىپ, سول جىلى 4-سىنىپتى ۇزدىك اياقتاعان وڭعارباي وتباسىنىڭ كوشىپ-قونۋىنا بايلانىستى 5-سىنىپتان باستاپ بوگەن ورتا مەكتەبىندە ءبىلىمىن جالعاستىرادى. سول جىلدارى ارالدان 130 شاقىرىم جەردە جاتقان تەڭىز تۇكپىرىندەگى بوگەن ەلدى مەكەنىنە لەنينگرادتان جەر اۋدارىلىپ كەلگەن, ىلكىدە ينستيتۋتتا ساباق بەرگەن پروفەسسور وقىتۋشىلار اۋىلدا ورىس سىنىپتارىن اشادى. بوگەن ورتا مەكتەبىندە 5-سىنىپتان 10-سىنىپقا دەيىن قازاق مەكتەبىندە ورىس سىنىبىن بىتىرگەن العىر وقۋشى وڭعارباي سول العان بىلىمىمەن ارال قالاسىندا ەكى جىل ورىس تىلىنەن ساباق بەرىپ, ۇستازدىق تا ەتكەن. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ونىڭ ماسكەۋدەگى باۋمان اتىنداعى تەحنيكالىق جوعارى ۋچيليششەگە وقۋعا قابىلدانۋىنىڭ باسى بولاتىن.
وڭعارباي قازىباي ۇلى 1953 جىلى بوگەندەگى مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ, الماتىداعى س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تاپسىرىپ, العاشقى سىناقتان «تورتتىك» باعا الادى. «ەندى وقۋعا تۇسۋگە جول بولماس» دەگەن ويمەن قۇجاتتارىن الىپ, ارال قايداسىڭ, دەپ اۋىلعا تارتادى. سودان 1957 جىلى قازالى ستانساسىنداعى تەمىرجول ۋچيليششەسىنە قۇجاتتارىن تاپسىرادى. قازالىدا تۇراتىن نيازعالي جەزدەسى مەن اپكەسى ساليحانىڭ ۇيىندە جاتىپ, تەمىرجول ۋچيليششەسىندە پويىز ءماشينيسىنىڭ كومەكشىسى دەگەن ماماندىق الىپ شىعادى. 1959 جىلى جولدامامەن تەمىرتاۋ تەمىرجول دەپوسىنا جۇمىسقا جىبەرىلەدى. اراعا ءبىر جىل سالىپ, 1960 جىلى ماسكەۋگە باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەگە كونكۋرس ارقىلى وقۋعا قابىلدانادى. وقۋ ورنىنا قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان ەلدەرىنەن جالعىز وڭعارباي اعامىز عانا قابىلدانعان. مۇندا ول كەڭەس كوسموناۆتيكاسىنىڭ اتاسى, اكادەميك س.پ.كورولەۆتەن ساباق الادى. وسىلايشا, قيانداعى قۇم مەن تەڭىز قورشاعان ارال ءوڭىرىنىڭ قارا بالاسى ءوز تالانتى مەن قانىندا بار تەكتىلىگىنىڭ ارقاسىندا اتاعى جەر جارعان ايگىلى باۋمان اتىنداعى جوعارى وقۋ ورنىن ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى.
ماسكەۋدەگى ۋچيليششەنى ۇزدىك بىتىرگەن ونى اتاقتى اكادەميك ۆ.پ.بارمين قامقورلىعىنا الىپ, وزىنە اسسيستەنت ەتىپ قالدىرادى. سوناۋ جاعاسىن تەڭىز ايمالاعان بوگەننەن شىققان قاعىلەز قارا بالاعا اكادەميكتىڭ كوزى ءتۇسۋى وڭعارباي قازىباي ۇلىنىڭ دارىندى شاكىرت ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. اكادەميك ۆ.پ.بارمين عارىش الەمىنىڭ باس كونسترۋكتورى س.پ.كورولەۆتىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولاتىن. ول كەزدە وڭعارباي بولاشاقتا اتاعى جەر جارىپ تۇرعان, ادامداردىڭ كەيبىرىنە ماقتانىش, كەيبىرىنە ۇرەي سەزىمىن تۋدىراتىن اتاقتى «بوران» وربيتالىق عارىش جۇك كەمەسىن قۇراستىرعان اسا قۇپيا اسكەري مەكەمەنىڭ بولاشاق جەتەكشى ينجەنەر-كونسترۋكتورى بولاتىنىن بىلگەن جوق. ول اتاقتى «بوران» عارىش كەمەسىن جاساۋدا جەتەكشى كونسترۋكتور اكادەميك ۆ.پ.ءبارميننىڭ شاكىرتى ءارى اسيسستەنتى بولادى. شتاتتىق رەجىمدە «مياسيششەۆ – تەحسەرۆيس» ااق تانكىگە رەاكتيۆتى قوندىرعى ورنالاستىرۋ قۇپيا مەكەمەسىندە باس كونسترۋكتوردىڭ 1-ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى. وسىلايشا, وڭعارباي قازىباەۆ قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىش كونسترۋكتورى اتانادى.
اۋىلداعى قازاق مەكتەبىندە ورىسشا ءبىلىم العان وڭعارباي ەكى تىلگە بىردەي جۇيرىك بولىپتى. ماسكەۋدەگى ستۋدەنتتىك شاعىندا جەرگىلىكتى ورىس قىزىنا ۇيلەنەدى. ماسكەۋدىڭ قاق تورىندە – س.پ.كورولەۆ اتىنداعى كونسترۋكتورلار بيۋروسىندا قىزمەت اتقارىپ, زەينەتكە شىققان اعامىز قازاق ءتىلىن ۇمىتقان ەمەس. ول قازاق اندەرىن ەرەكشە ءسۇيسىنىپ تىڭدايتىن. وسى ورتادا ءجۇرىپ اسكەري زىمىران قوندىرعىلارىن بروندى تانكىگە ورناتۋداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «پاتون» مەدالىمەن ماراپاتتالادى. كسرو بويىنشا بۇل مەدالىمەن 10 ادامنىڭ عانا ماراپاتتالعانىن ەسكەرسەك, بۇل قاتاردا ءبىزدىڭ باۋىرىمىزدىڭ بولۋى دا ۇلكەن ماقتانىش.
اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, عارىشكەرلەر ۇشاتىن كۇنى جاقىنداعاندا كونسترۋكتورلار بيۋروسىندا قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا سۇراق-جاۋاپ تۇرىندە كەزدەسۋ وتكىزەدى. اڭگىمە سۇحبات تۇرىندە ءوربىپ, عارىشتا كۇتپەگەن جاعداي تۋىنداعان ساتتە ودان قالاي شىعۋ قاجەتتىگى تۋرالى جابىق اڭگىمەگە ۇلاساتىن كورىنەدى. ول كونسترۋكتور رەتىندە سونداي كەزدەسۋلەرگە تالاي قاتىسقان. عارىشكەرلەر بىرنەشەۋ بولىپ كەلگەنىمەن, ەرتەڭ ولاردىڭ قايسىسىنىڭ ۇشاتىنى تۋرالى اڭگىمە بولمايدى ەكەن. كەزدەسۋدەن سوڭ بىرەر كۇننەن سوڭ عارىش كوگىنە كىمنىڭ ۇشقانى تۋرالى حابارلانادى. عارىش جۇيەسىنىڭ قۇپيالىعى سونداي, كوككە ۇشىرىلاتىن زىمىرانداردى بىلاي قويىپ, يت, مىسىق ۇشىرىلسا دا, كونسترۋكتورلاردىڭ ەسىمى اتالمايدى. دەمەك قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا وڭعارباي قازىباي ۇلى قانشاما عارىشكەرگە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن.
تەحنيكالىق دۇنيە بولعان سوڭ, وندا شتاتتىق رەجىمنەن تىس ءتۇرلى جاعداي تۋىنداپ جاتادى. مۇندايدا ءادىل كۇرەستى تاڭداپ الاتىندار سيرەك. تىم قىزبالىق دۇرىس جولدان تايدىرار ەدى. وسىنى ەسكە ۇستاعان ادام ەشقاشان كوزى جەتپەگەن جاعدايعا باتىلدىق تانىتپايدى جانە پاراسات شەگىنەن دە شىقپاسى انىق. قىزبالىقتى باسىپ قانا وعان يە بولا الاسىڭ. ۇنەمى باس يزەي بەرۋگە دە بولمايدى. بىردە وڭعارباي قازىباي ۇلىن وتە قاۋىپتى ءارى اسا قۇپيا ىسساپارعا جىبەرەدى. قۇپيا اسكەري ءبولىمنىڭ جەراستى شاحتاسىندا اسا قاۋىپتى جاعداي ورىن الىپ, «رادياتسيا قاۋپى زور» دەگەن دابىل قاعىلادى. بۇكىل اسكەري ءبولىم سوعىس جاعدايىنا ساي, ساپقا تۇرعىزىلادى. دابىلدىڭ شىعۋ توركىنىن انىقتاۋ ءۇشىن جەراستى شاحتاسىنا ءتۇسۋ كەرەك, باسقا امال جوق. اپپاراتتىڭ رادياتسيالىق ساۋلە شىعارۋ سەبەبىن انىقتاۋعا جاۋاپتى وفيتسەر جەراستى شاحتاسىنا تۇسۋگە بەرىلگەن بۇيرىقتان باس تارتىپ, وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان قارۋى مەن پارتبيلەتىن تاپسىرۋعا دايىن بولادى. بۇل ارينە, وتە قاۋىپتى ەدى. ماسەلەنىڭ بايىبىنا جەتە ءمان بەرگەن گەنەرال امالسىزدان تۋىنداپ وتىرعان ماسەلەنى باس شتابقا باياندايدى. اسكەري بيلىك تەز ارادا وقيعا ورىن العان بولىمگە جەتەكشى كونسترۋكتوردى جىبەرۋگە شەشىم قابىلدايدى. ەگەر رادياتسيا انىقتالعان جاعدايدا شاحتانى جويۋعا بۇيرىق بەرىلۋدەن باسقا امال قالمايدى. وڭعارباي اعامىز كونسترۋكتور رەتىندە ارناۋلى ۇشاقپەن تەز ارادا وقيعا ورنىنا جەتكىزىلەدى. ول شاحتا قوندىرعىلارىن تەكسەرىپ, ودان العان يمپۋلس سيگنالىنىڭ قابىلداۋ جۇيەسىنىڭ دۇرىستىعىنا كوز جەتكىزىپ, ءوز شەشىمىن ءتيىستى قۇپيا بايلانىستار ارقىلى جوعارىعا حابارلايدى. بۇل قازىر ايتۋعا وڭاي, ال ول ءىس جۇزىندە مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرى, قانشاما جاۋىنگەر مەن وفيتسەرلەردىڭ تاعدىرى ەدى. سول جولى وڭعارباي اعامىز ءوز ساراپتاماسىنا كوز جەتكىزىپ, شەشىمىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن گەنەرالدان شاحتاعا تۇسۋگە رۇقسات سۇرايدى. بۇل ويىن اسا قۇپيا بايلانىسپەن باس شتابقا مالىمدەگەنىن دە ەسكەرتەدى. جەر استىنا ءتۇسىپ, ءوز ەسەبىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن دابىل كورسەتكىش پريبورىن الماستىرادى. ونىڭ بارلىق قيمىلىن باس شتابتاعىلار مونيتورمەن باقىلاپ وتىرادى. اپپارات الماستىرىلعان سوڭ, ەكى سەكۋندتان كەيىن مونيتور ء«بارى قالىپتى» دەگەن بەلگىنى كورسەتەدى. جەر بەتىنە كوتەرىلگەندە وفيتسەرلەر ونى قۇرمەتپەن قارسى الادى. وسى قاۋىپتى وقيعادان سوڭ, گەنەرال ونى ۇيىنە ارنايى قوناققا شاقىرىپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. اسكەري ءبولىمنىڭ اتىنان العىس حات بەرىلىپ, اقشالاي سىيلىقپەن ماراپاتتالادى.
وداق تاراعان سوڭ وڭعارباي اعامىز ەلگە ورالۋ ءۇشىن قازاقستان ەلشىلىگىنە بارادى. از ۋاقىت وتكەن سوڭ, وعان ەلىمىزدەن جۇمىس تا تابىلدى. «قاراعاندىعا باس ينجەنەر بولىپ باراسىز», دەگەن حابار كەلەدى. ارينە, ونىڭ بۇل ويى ورىندالمايدى.
ول بىردە جاپونيانىڭ دەلەگاتسياسىمەن جوعارى دارەجەدە وتكەن رەسمي كەزدەسۋگە قاتىسادى. كەلىسسوزگە قوناقتار تاراپىنان بەس ادام, كەڭەستىك دەلەگاتسيادان بەس ادام قاراما-قارسى وتىرادى. كەزدەسۋ ۇستىندە جاپون دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى ورىستاردان گورى, ازيالىق كەيىپتەگى وعان بىردەن نازار اۋدارادى. كەلىسسوز بىتكەندە الگى جاپون قول الىسۋ راسىمىندە الاقانىمەن ونىڭ قولىن ادەپتى تۇردە قىسىڭقىراپ «شىعىس حالقى وكىلىنىڭ وسىنداي دارەجەگە كوتەرىلگەنىنە ريزامىن», دەگەن سەزىمىن بىلدىرەدى. ول بۇل اڭگىمەسىن سىر وڭىرىنە كەلگەن ءبىر ساپارىندا ايتىپ بەرگەن ەكەن.
اعامىزدىڭ ومىرىندەگى ايرىقشا فاكت: اۋە ينستيتۋتىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆكە ءدارىس بەرۋى.
ءپارۋايلى پەندە ءۇشىن ەڭ اۋىر قاسىرەت – تۋعان ەلدى ساعىنۋ. بىراق ول ەلدى قانشا جەردەن اڭساسا دا, ءداۋىر تاسپاسىنا ءمۇساپىر كۇيىندە قالعان ەمەس. ونىڭ ماۋقىن باسۋ ءۇشىن سىر وڭىرىنەن تۋىستارى ءجيى-ءجيى ماسكەۋ قايداسىڭ دەپ بارىپ تۇردى. بىراق ولار ءوز باۋىرلارىنىڭ تۋعان جەرىن ءتاۋ ەتەر – كيەسى, ءجۇز بۇراتىن قۇبىلاسى سانايتىنىن سەزىپ ءجۇردى. شىندىعىندا ول قامسىز, مۇقتاجسىز ءومىر ءسۇردى, بىراق ەسىل-دەرتى تۋعان جەرى بولدى. قولى ءسال بوساسا, ۇزاقتى كۇن قازاق اندەرىن تىڭداپ, تەلەارنالاردان قازاقستان تۋرالى بەرىلىپ جاتقان جاعىمدى جاڭالىقتارعا نازار اۋدارۋدان جالىقپاعان. ونىڭ بۇل قىلىعىن رايسا جەڭگەمىز بايقاپ جۇرەدى ەكەن. وكىنىشتىسى, وڭعارباي اعامىزدى سول كەزدەرى قازاقستاننىڭ عىلىمي ورتاسى قالاپ شاقىرا قويمايدى. دەگەنمەن تۋىستارى مەن جاقىن دوستارى ونى جات جەردە جالعىزسىراتقان ەمەس. وعان ماسكەۋ حالقى دا زور قۇرمەتپەن قارادى. ماسكەۋدەگى قازاق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاستى.
قازاق عالىمى وراق اليەۆ ماسكەۋ تورىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاعاندا وڭعارباي اعاسىمەن تانىسىپ, ۇزاقتى-ءتۇن سويلەسىپتى. اعامەن سوڭعى كەزدەسكەندەردىڭ ءبىرى ونىڭ تۋعان جيەن قارىنداسى سۇلۋشاش حانىم بولعان. ماسكەۋگە قىدىرىپ بارعان سۇلۋشاش اعاسىنىڭ جانىندا ءۇش كۇن بولادى.
ۇلى ماكسيم الەمدى شارپىعان ىندەتتەن دۇنيە سالادى. وسى قايعىدان سوڭ, وڭعارباي اعامىزدىڭ ەسكى اۋرۋى قوزىپ, جاعدايى ناشارلاعان. الماتىعا قارالى حابار تيىسىمەن جيەنى, حالىقارالىق اقپاراتتار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قوعام قايراتكەرى ءجاندىلدا اجىعالي ۇلى تۋعان ەلدىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن ءتۇيىپ, ماسكەۋگە اتتانادى. اۋرۋحانا باسشىلارىنا قۇجاتىن كورسەتىپ, وزىنە مارقۇمنىڭ جاقىن باۋىر بولىپ كەلەتىنىن جانە ونىڭ مۇسىلمان ەكەنىن ايتىپ, كرەماتورياعا ورتەۋگە دايىنداپ قويعان جەرىنەن ارەڭ دەگەندە امان الىپ قالىپ, جەر قوينىنا بەرۋدىڭ بارلىق ءراسىمىن ۇيىمداستىرادى. ءسويتىپ, اسىل ازاماتتىڭ دەنەسىن جۋىپ, سۇيەگىن بالاسىنىڭ جانىنا ارۋلاپ قويادى. مەشىت يمامىن شاقىرىپ, جانازاسىن شىعارتىپ, مۇسىلمانشا جەرلەۋ ءراسىمىن اتقارىپ قايتادى. قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىش كونسترۋكتورى وڭعارباي قازىباەۆ ۇزاققا سوزىلعان اۋىر سىرقاتتان 2022 جىلى قايتىس بولدى. اسىل ازاماتتىڭ سۇيەگى جۋكوۆسكي قالاسىنداعى ورتاق قورىمدا جاتىر. وڭعارباي قازىباي ۇلى ۇلت جادىندا ساقتالاتىن تۇلعا دەسەك, ونىڭ تۋعان توپىراعىندا ەسكە الۋ شارالارىن وتكىزۋ اقىلعا سىيىمدى. اسىل ازاماتتىڭ اتىن ءوزى تۋعان ارال ءوڭىرى ەسكەرەدى دەپ ويلايمىز.
ەرمەك جۇماحمەت ۇلى