«ۇلكەن جەتىلىك» بەيبىتشىلىكتى بەكەمدەۋ جولىندا

سامميتكە قاتىسۋشىلار 1945 جىلى تامىزدا تاستالعان اتوم بوم­با­سىنان قازا تاپقانداردى ەسكە الۋ ماقساتىندا حيروشيما مەمو­ريال­­دىق ساياباعىنا باردى. جالپى, اتالعان شاھاردىڭ تاڭدالۋى كەزدەي­سوق ەمەس. ويتكەنى جيىن تاقى­رىبى بىتىمگەرشىلىك پەن بەيبىت­شى­­­لىك­­كە ارنالعان. سونىمەن قاتار حيروشيما – جاپونيا پرەمەر-ءمي­نيس­ترى فۋميو كيشيدانىڭ تۋعان قالا­سى.

ادەتتە «ۇلكەن جەتىلىك» ساممي­تىنە الەمدەگى ەڭ قۋاتتى جەتى دەمو­كرا­تيالىق مەملەكەت – جاپونيا, اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا, كانادا, يتاليا كىرە­دى. ەۋروپالىق وداق ۇيىمعا رەسمي مۇشە بولماسا دا, وكىلدەرىن جىبە­رەدى. تاياۋدا ءسامميتتى وتكىزەتىن مەم­لەكەت قوسىمشا ەلدەردى شاقىرۋ قۇ­قىعىن يەلەندى. مۇنىڭ ءوز سەبەبى بار. G7 قۇرىلعان سوناۋ 90 جىلدارى وعان ەنگەن مەملەكەتتەر جاھان­دىق ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جارتىسىن قۇرايتىن. قازىرگى تاڭدا ونىڭ كولەمى 30 پايىزدان ارەڭ اسادى. سول سەبەپتى وداقتىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە ءبارى مۇددەلى. وسىلايشا, بيىلعى جيىنعا اۋستراليا, ءۇندىستان, برا­زي­ليا, وڭتۇستىك كورەيا, ۆەتنام, ين­دو­نەزيا, كومور مەن كۋك ارالدارىنىڭ وكىلدەرى ات باسىن تىرەدى.

سونىمەن سامميت بارىسىندا الەمنىڭ ەڭ باي ءارى دەموكراتيالىق ەلدەرى ۋكرايناعا باسىپ كىرگەن رە­سەي­گە سانكتسيالاردى كۇشەيتۋگە كەلى­سىپ, كرەملگە قىسىمدى ارتتىرۋ تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى. سان­ك­تسيانىڭ ماقساتى – رەسەيدىڭ ەۋرو­پاداعى قارۋلى اگرەسسياسىن جال­عاستىرۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ. دەگەنمەن ءار ەل قالاي ارەكەت ەتەتىنىن ءوزى شەشەدى. سوندىقتان دەكلاراتسيادا ناقتى سانكتسيالار ەمەس, تەك جالپى باعىت كورسەتىلگەن.

ء«بىز رەسەيدىڭ اگرەسسياسىن جال­عاس­تىرۋعا قاجەتتى بۇكىل دۇنيەنى, سونىڭ ىشىندە اسكەري قۋاتىن قال­پى­نا كەلتىرەتىن جابدىقتار مەن تەح­­نو­لوگيالاردى جەتكىزۋدى شەكتەۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالار قابىل­داي­­مىز», دەلىنگەن G7 ەلدەرىنىڭ ما­لىمدەمەسىندە.

باتىس ەلدەرى رەسەيگە قارجىلىق جانە ساۋدا سانكتسيالارىن الدەقاشان سالعان-دى. ەندىگى جەردە «ۇلكەن جە­تى­لىك» جاڭا شەكتەۋ ءتىزىمىن جاساق­تاعاننان گورى, ولاردىڭ قالاي ورىن­دالاتىنىنا نازار اۋدارماق. ماسە­لەن, اقش, جاپونيا جانە ۇلى­بري­تانيا تاراپى رەسمي رەسەيمەن بۇكىل ساۋدا-ساتتىقتى شورت كەستى. بىراق اتالعان ەلدەردىڭ ساۋدا-ەكو­نو­ميكالىق بايلانىسى تومەن بول­عان­دىقتان, ايتارلىقتاي اسەر بەرگەن جوق.

ەڭ باستى ماسەلە – ەۋروپالىق وداققا قاتىستى. ويتكەنى قارت قۇر­لىق ءۇشىن رەسەيدىڭ, ال كرەمل بيلىگى ءۇشىن ەۋروپالىق وداقتىڭ ءرولى ەرەكشە, تاۋار اينالىمى جوعارى. سول سەبەپتى ۇيىمعا مۇشە 27 مەملەكەت سانك­تسيانى بىرتىندەپ ەنگىزىپ جاتىر. ماسەلەن, مۇناي ەكسپورتىنا ەمبارگو سوعىس باستالعاننان كە­يىن ءبىر جىلدان كەيىن عانا سالىندى. ال گاز نەمەسە گاۋھار تاس­تار­دى يمپورتتاۋعا ءالى دە تىيىم سا­لىنعان جوق. «ۇلكەن جەتىلىك» ءسام­ميتى باستالعانعا دەيىن الماز بەن گاز ساتىپ الۋعا شەكتەۋ قويۋ تۋرالى اڭگىمە ايتىلعان. الايدا قورىتىندى قۇجاتقا ەكەۋى دە ەنبەدى. سونىمەن قا­ت­ار رەسەيگە تۇبەگەيلى ەمبارگو قويۋ تۋرالى ماسەلە دە باسى اشىق كۇ­يىن­دە قالىپ وتىر. ايتسە دە, دەكلاراتسيادا سانكتسيالىق قىسىمدى كۇ­شەيتۋ, سونداي-اق ونى اينالىپ وتۋگە تال­پىنعانداردىڭ جولىن كەسۋ تۋرالى دا ءسوز بولعان. بۇدان بولەك, ەنەرگەتيكالىق سانكتسيانى كۇشەيتىپ, ءتۇستى مەتالداردى ساتىپ الۋدى شەكتەۋ ار­قىلى رەسەيدىڭ تابىسىن ازايتۋ كوزدەلگەن.

سامميت قارساڭىندا سويلەگەن سوزىندە ەۋروپالىق كەڭەس پرەزيدەنتى چارلز ميشەل ماسكەۋدى ەكونومي­كا­لىق تۇرعىدان ودان ءارى وقشاۋلاپ, ونىڭ سوعىس جۇرگىزۋ قابىلەتىن السى­رە­تۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋدارعان ەدى.

«قازىر كەمشىلىكتەردى تۇزەۋگە, رە­سەيدى ماڭىزدى جەتكىزىلىمدەردەن اجى­راتۋعا نازار اۋدارامىز. رەسەي­دەن كەلەتىن گاۋھار تاستارىنىڭ ساۋداسىن شەكتەيمىز. مۇنداي سانكتسيا­لار­دىڭ نە ءۇشىن قاجەتىن, ونىڭ سەبەبىن اشىق تۇسىندىرەمىز», دەدى چ.ميشەل.

بىراق سامميتكە دەيىن تالاي ما­سە­لە كوتەرىلگەنىمەن, بەل شەشىپ ىسكە كىرىسكەن مەملەكەتتەر ساۋساق­پەن سانارلىق. ماسەلەن, ۇلى­­بري­تا­نيا عانا ناقتى شارالار قابىل­دا­دى. اتاپ ايتقاندا, رە­سەيدەن الماز, مىس, اليۋميني جانە نيكەل اكەلۋگە تىيىم سالدى. دەگەنمەن قازىردىڭ وزىندە تۇ­مان­دى البيون اتالعان تاۋارلاردى كوپ مولشەردە ساتىپ الىپ وتىرعان جوق. بىلتىر رەسەيمەن تاۋار اينالىمى 55 ميلليون فۋنتتى قۇراعان-دى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, رەسەيلىك وليگارحتاردىڭ لوندونداعى جىلجىمايتىن مۇلكى بۇل سومادان اسىپ تۇسەدى.

جالپى, وتكەن جىلى ۇلى­بري­تا­نيا 1,6 ميلليارد دوللار­دىڭ گاۋھار تاستارىن يمپورتتادى, ونىڭ تەك 4 ميلليون­ دوللارى رەسەيدەن كەل­گەن. نەگىزگى ءونىم جەتكىزۋشى ەلدەر – بەلگيا, يزرايل, ءۇندىستان, امەريكا قۇراما شتاتتارى. ۇلى­بري­تانيا رەسەيدەن بىلتىر دا, الدىڭعى جىلى دا مىس ساتىپ العان جوق. اليۋميني يمپورتى 2022 جىلى نەبارى 35 ميلليون ­­دوللاردى, نيكەل يمپورتى 28 ميلليون­ ­دوللاردى قۇراعان. رەسەي شيكىزاتىن ساتىپ الاتىن باتىستاعى باستى ۇيىم – ەۋروپالىق وداق. المازداردى نەگى­زىنەن بەلگيا يمپورتتايدى. بريۋس­سەلدەگى شەنەۋنىكتەر وعان تىيىم سالۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. سون­­دىق­تان باعالى تاستار ەۋرو­­پا­لىق وداقتىڭ كەزەكتى سانكتسيالار تىزىمىنە ەنۋى ەكىتالاي. جالپى, قازىرگى تاڭدا قۇجات تالقىلانىپ جاتىر. وعان ۇيىمعا مۇشە 27 مەملەكەت ءبىراۋىزدان قولداپ داۋىس بەرۋگە ءتيىس. اۋستريا جانە ماجارستان سە­كىل­دى كەي مەملەكەتتىڭ سانكتسيانى جەڭىلدەتۋ ارقىلى كەلىسسوزدەرگە ۇم­تى­لۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيتىنىن ەسكەر­­سەك, كەزەكتى سانكتسيالار پاكە­تىن قا­­بىلداۋ ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن. بۇ­عان قوسا ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى رەسەيدىڭ اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنى, سونداي-اق قارجى, ەنەرگەتيكا, مەتاللۋرگيا, كولىك جانە كەمە قاتى­نا­سى سەكىلدى سالالارىمەن بايلانىس­تى قوسىمشا 86 جەكە تۇلعا مەن كوم­پانياعا جاڭا جەكە سانكتسيا ەن­گىزدى.

«تينكوفف بانك» پەن «روسبانك», «افك سيستەما», «سەۆەرس­تال», «ماگ­­نيتوگورسك تەمىر-مەتال­لۋر­گيا­­لىق كومبيناتى» جانە رەسەي تەمىر جولدارى, «سوۆ­كوم­فلوت» جانە «ترانس­نەفت» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشە­لەرىنە شەكتەۋ جاريالاندى. سونداي-اق تىزىمگە «روساتوممەن», «DOM.RF» بانكىمەن جانە رەسەيدىڭ مىس كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋ­شى يگور التۋشكينمەن بايلانىس­تى توعىز ۇيىم كىردى.

تاياۋدا بىرقاتار بۇقارالىق اق­پارات قۇرالىندا ورتا­لىق ازيا­­­نىڭ كەي كومپانياسى رە­سەي­گە سا­لىنعان سانكتسيانى اينالىپ ءوتىپ, تىيىم سالىنعان تاۋارلاردى كرەملگە جەتكىزىپ جاتقانى تۋرالى مالىمەت تاراعان. ولاردىڭ قاتارىندا قا­زاقستاندا تىركەلگەن بىرنەشە كومپانيا دا بار. ازىرگە سانكتسيا تالابىن بۇزعاندارعا قانداي شارا قول­دا­نىلاتىنى بەلگىسىز. بىراق وسىدان بىرنەشە اپتا بۇرىن «Politico» سايتى ەۋروپالىق وداق تاراپى ورتالىق ازياعا قاتاڭ شەشىم شى­عارۋى مۇمكىن ەكەنىن حابارلاعان. اتاپ ايتقاندا, سانكتسيانى اينالىپ وتۋگە تىرىسقان جەكە تۇلعالار مەن ۇيىمدارعا تۇبەگەيلى تىيىم سالىنۋى ىقتيمال. سايتتىڭ حابارلاۋىن­شا, كەزەكتى سانكتسيا پاكەتىندە ورتا­لىق ازيانىڭ 72 جەكە تۇلعاسى مەن 31 كومپانياسىنىڭ اتى ەنگەن. «Politico» ولاردىڭ ناقتى كىمدەر ەكە­نى ازىرگە بەلگىسىز ەكەنىن العا تارتادى. OCCRP ۇيىمى, «Der Spiegel» گا­­زەتى سەكىلدى بىرقاتار مەديا جۇرگىز­گەن زەرتتەۋدە قازاقستاندىق كومپانيالار رەسەيگە تىيىم سالىنعان تاۋارلاردى جەتكىزگەنى ايتىلادى. ماسەلەن, «اسپان اربا» اتتى كومپانيا 2022 جىلى كورشىلەس مەملەكەتكە 500-دەن استام درون ساتقان. سونداي-اق «Da Group 22» كومپانيا­سى ەلىمىز ارقىلى ميكروسحەما تاسىمالداعان كورىنەدى. بۇدان بولەك, زەرتتەۋدە بىرقاتار كومپانيانىڭ اتى ايتىلادى. وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون. رەسەيگە تىيىم سالىنعان تاۋارلاردى جەتكىزۋمەن اينالىسقان كومپانيالاردىڭ قۇرىلتايشىلارى كورشى ەلدىڭ ازاماتتارى ەكەن.

ازىرگە زەرتتەۋدە اتى اتالعان كومپانيالار ەۋروپالىق وداقتىڭ سانكتسيا تىزىمىنە ەنە مە, جوق پا, بەلگىسىز. بىراق ەۋروپالىق كوميس­سيانىڭ پرە­زي­دەنتى ۋرسۋلا فون دەر لەيەننىڭ ايتۋىنشا, سانكتسيا­نى اينالىپ وتۋ­گە تىرىسقان كوم­پانيالاردىڭ ءبارى قۇ­جاتتا قام­تىل­عان كورىنەدى.

ء«بىز سانكتسيالاردى اينالىپ ءوتۋ­دى توقتاتۋعا شىنداپ كىرىسەمىز. سون­­دىقتان كەزەكتى تىزىمگە الەم بو­يىن­شا 90-نان استام كومپانيانى قوستىق. ولاردىڭ سانكتسيا تالا­­بىن بۇزعانى, ياعني سانكتسيا سالىن­عان تاۋارلاردى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنەن يمپورتتاپ, ءۇشىنشى مەم­لە­كەت ارقىلى تىكەلەي رەسەيگە جەتكىزەتىنى تۋرالى ناقتى دالەلدەر بار», دەدى ۋرسۋلا حانىم.

سونىمەن قاتار «ۇلكەن جەتىلىك» سام­ميتىنە ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆو­لو­ديمير زەلەنسكي دە قاتىستى. سامميت اياسىندا زەلەنسكي ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, ۇلىبريتانيا جانە يتاليا پرەمەر-مينيسترلەرى ريشي سۋناك جانە دجوردج مەلونيمەن كەزدەستى. سون­داي-اق ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ باسشى­سى نارەندرا موديمەن كەلىسسوز جۇرگىزدى.