سۋ قورىن رەتتەۋ شارالارى ناقتىلاندى

كەلىسىم ەاەو شەڭبەرىندە نەسيە تاريحىن قالىپتاستىرۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ۇيىمداستىرۋ­شىلىق نەگiزدەرىن ايقىندايدى. سونداي-اق بۇل قۇجات نەسيە تاريحىن الماسۋ جانە ونى پايدالانۋ جۇيەسiنە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن بەلگىلەيدى. سول ارقىلى زاڭ ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا وڭ سەپتىگىن تيگىزبەك.

«بۇل ماسەلە قارىزىن تولەي الماي قالاتىن بورىشكەرلەردىڭ كوبەيۋىنە اكەلمەي مە؟ ءبىزدىڭ تۇتى­نۋ­شىلىق كرەديتتەۋدى قاتاڭ­داتۋعا ارنالعان زاڭنامامىز بەن ەاەو ەلدەرىندەگى ءتيىستى نورمالار بىردەي ەمەس. ول جەردە مۇنداي جاعداي بارىنشا ليبەرالدى بولۋى مۇمكىن. جالپى, ءبىز قانشا ازاماتىمىز نەمەسە قازاقستاندىق ۇيىم شەتەلدەن نەسيە العانى جونىندە ستاتيستيكا جۇرگىزۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى قانشا ازاماتىمىزدىڭ شەتەلدىك نەسيە مەكەمەلەرىنە قارىزى بار ەكەنىن بىلەمىز. قولىمىزدا وسىنداي ستاتيستيكا بولۋى كەرەك. ول مالىمەتتەردى قاجەت جاعدايدا جۇمىسىمىزدا قولدانا الامىز», دەدى سەنات تورعاسى.

ماۋلەن اشىمباەۆ قازاقستان­دا ازاماتتارعا بورىشتىق جۇكتە­مەنى تومەندەتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل سەناتتىڭ زاڭنامالىق دەڭگەيدەگى قىزمەتىندەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى ەكەنى دە ءسوز بولدى.

«ەكونوميكانى كرەديتتەۋدى كەڭەيتۋ جانە حالىقتى تۇتىنۋ­شىلىق باعىتتا نەسيەلەۋدى ازايتۋ – ستراتەگيالىق مىندەت. تۇتى­نۋشىلىق نەسيە سوڭعى جىلدارى 2 ەسەگە ارتىپ, 14 ترلن تەڭگەدەن اسقان. وسىنداي جاعدايدىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە نەسيەلەرىن وتەي الماي قالعانداردىڭ ارتا تۇسكەنى بايقالدى. سوندىقتان پرەزيدەنت باستاماسىمەن «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى ازاماتتارىنىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە بانكروتتىق تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سول ارقىلى ازاماتتارىمىزدىڭ بورىشتىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ كوزدەلىپ وتىر», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

سونىمەن قاتار سەناتورلار «ورتالىق ازيا وڭىرلىك ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىعى ينس­تي­تۋتىن قۇرۋ تۋرالى كەلى­سىم­دى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ, ماقۇلدادى. «كە­لى­سىم ورتالىق ازيا وڭىرلىك ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىعى ينس­تي­تۋتىنىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن, قىز­مەت ءتارتىبىن, مىندەتتەرى مەن وكىلەتتىكتەرىن بەلگىلەيدى. سون­داي-اق عىلىمي-زەرتتەۋ سالا­سىنداعى ءوزارا بايلانىستى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى زاڭ جونىندە پىكىر بىلدىرگەن ماۋلەن اشىمباەۆ.

پالاتا وتىرىسىندا سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋال­دارىن دا جولدادى. اقمارال ءال­نازاروۆا «ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق اپاتتاردان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭ اياسىندا ارال ءوڭىرىنىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن قوسىمشا كوەففيتسيەنتتى قولدانۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى.

سەناتور زاڭعا سايكەس, ۇكىمەت ەكولوگيالىق اپات ايماعىنىڭ تۇرعىندارىنا مەديتسينالىق مە­كە­مەلەردى ۇستاۋعا قاراجات ءبولۋ نورمالارىن ۇلعايتۋعا كەپىل­دىك بەرۋگە مىندەتتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەكولوگيالىق اپات ايما­عىندا بۇل كورسەتكىش – 1,5, ال ەكولوگيالىق داعدارىس ايما­عىن­داعى ءبىر تۇرعىنعا 1,3 ەسە جوعارى بولۋى كەرەك. الايدا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۇرعىن­دارى­نا مەديتسينالىق قىزمەتكە اقى تولەۋ تاريفتەرىندە بۇل باپ قولدانىلماعان. سەناتور مي­نيسترلىكتىڭ ءتيىستى بۇيرىعىندا ەكو­لوگيالىق فاكتورلاردى قاي­تا قاراۋدى, سونداي-اق اتالعان مەدي­تسينالىق ۇيىمدارعا قارجىنىڭ پايدالانىلماعان سوماسىن قايتارۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋدى ۇسىندى.

ولگا بۋلاۆكينا ەرتىس وزەنى­نىڭ باسسەينىندە ورنالاس­قان گيدروتەحنيكالىق قۇرى­لىس­تار­دىڭ جاي-كۇيىنە جانە جا­عا­لاۋداعى جەرلەردىڭ دەگ­را­داتسياسىنا الاڭداۋشىلىق ءبىل­­دىرىپ, ماسەلەنى شەشۋگە ارنال­عان بىرقاتار شارا ۇسىندى.

سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلدان بەرى قازاقستاندا كاسكاد­تىڭ جۇمىس ىستەۋ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ستراتەگيالىق گيدروەلەكتروستانسالاردى پايدالاناتىن سۋبەكتىلەردىڭ ارەكەتتەرىنىڭ بىرىڭعاي قۇقىقتىق الگوريتمى بولماعان. دەپۋتات ەرتىس سەس كاس­كادىن پايدالانۋ اسپەكتىلەرىن رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ جوقتىعى سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە جانە سۋدىڭ ازدىعى كەزەڭىندە تەرەڭ ەكولوگيالىق زار­داپتارعا نەمەسە توتەنشە جاع­دايلارعا اكەلۋى مۇمكىن دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.

سەناتور گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىن ازىرلەۋدى, ازاماتتاردى تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە, اگرو­و­نەركاسىپ كەشەنىن دامى­تۋعا باعىتتالعان بىرقاتار باعدار­لامالىق قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار سەناتور قارا ەرتىس وزەنى اعىنىنىڭ ءبىر بولىگىن قايتارىمسىز الۋ بولجامىن ناقتىلاۋ, سونداي-اق ونىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جوعارعى ەرتىس سەس كاسكادىنىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق سيپاتتامالارىن وزگەرتۋ قاجەتىن اتاپ ءوتتى.

باۋىرجان قانيەۆ اقتوبە وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن كوتەرە وتىرىپ, ەلەك وزەنىنىڭ لاستانۋىنا جانە اۋاداعى زياندى زاتتاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىنە نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى سەناتور كارىز تازارتۋ قۇرىلىستارىنىڭ سانىن كوبەيتۋگە, ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردى باقىلاۋدى كۇ­شەيتۋگە جانە تۇنبا الاڭ­دا­رىندا ميكروبيولوگيالىق پرەپاراتتاردى قولدانۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋعا شاقىردى.

سەناتور اۋانى لاستايتىن نەگىزگى زاتتاردىڭ قاتارىندا «قازحروم» كومپانياسىنىڭ اق­توبە فەرروقورىتپا زاۋىتىن دا اتادى. مۇندا قورشاعان ورتاعا شەك­تى رۇقسات ەتىلگەن زياندى شى­عا­رىن­دىلار نورماتيۆتەرى اسىپ تۇسەدى, ءوندىرىس جانە تۇتى­نۋ قال­دىقتارى دۇرىس ەسەپكە الىن­­بايدى. تاعى ءبىر ەكولوگيا­لىق ماسەلە – اقتوبە حروم قو­سىن­دىلارى زاۋىتىنىڭ ىسكە قوسى­لۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەلەك وزەنىنىڭ لاستانۋى.

«ۇكىمەتتەن جەدەل تۇردە جاڭا كارىز تازارتۋ عيماراتتارىن سالۋدى قولعا الۋدى, مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا قاتىستى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋدى, ەلەك وزەنىن حروم مەن بوردان تازارتۋ بويىنشا ءتيىستى ءىس-شارالاردى قابىلداۋدى سۇرايمىز», دەدى ب.قانيەۆ.

شاكارىم بۇقتۇعۇتوۆ يمپورت­تىق شيكىزات پەن قۇرامداس بولىكتەر ۇستەمدىك ەتەتىن وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋ قارقى­نى تومەن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سەنا­توردىڭ پىكىرىنشە, ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىنىڭ جۇمىسىن جانە قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ەل ىشىندە وڭدەۋدى دامىتۋعا مۇددەلى ەمەس. وندىرىلگەن ءاليۋمينيدىڭ – 87, مىستىڭ – 99, قورعاسىننىڭ 77 پايىزى ەلدەن ەكسپورتتالادى. الايدا لوكاليزاتسيا تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر.

«مەملەكەتتىڭ قاجەتتى قول­داۋىنا قاراماستان, قازاق­ستان­نىڭ ماشينا جاساۋ ونىم­دەرىنە دەگەن سۇرانىسىنىڭ 80%-دان استامى قۇرامداس بولىكتەردى شەتەلدەن جەتكىزۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى. فارماتسەۆتيكا ونەر­كاسىبىندەگى يمپورت ۇلەسى – 63, جيھاز – 55, ەلەكتروندى ونىمدەر – 40%. وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن «جالعان جەرسىندىرۋ» دەپ اتالاتىن قۇبىلىسقا اكەلەدى», دەدى ش.بۇقتىرعانوۆ.

سەناتور سونداي-اق ونەركا­سىپتىك ساياسات پەن مەملەكەتتىك قول­داۋ تەتىكتەرىنىڭ جەتىلدىرىل­مەگەن­دىگىن, بۇل وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن تارتىمسىز بولىپ قالۋىنا اكەلىپ سوعاتىنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن سەناتور بىرقاتار ناقتى ۇسىنىس ايتتى.

ەرنۇر ايتكەنوۆ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىن پاۆلودار وبلىسىنداعى مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قارجىلاندىرىلماۋىن ايتىپ, اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە ىقپال ەتۋگە شاقىردى. سەناتوردىڭ پا­يى­مىنشا, ستاتسيونارلىق كو­مەك كورسەتەتىن مەديتسينالىق ۇيىم­دار قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقى قورىنىڭ ورتاشا ءوسىمى 21-دەن 25 پايىزعا دەيىن بولسا, بازالىق تاريف ورتا ەسەپپەن 11,4 پايىزعا عانا كوتەرىلگەن.

«وتكەن جىلدان باستاپ پاۆ­لودار وبلىسىندا حالىققا ستا­تسيونارلىق كومەك كورسەتەتىن مەدي­تسينالىق ۇيىمدار ءۇشىن ناقتى كورسەتىلگەن مەديتسينا­لىق قىزمەتتەردى قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى كۇردەلى جاع­داي قالىپتاسىپ وتىر. سالدارى­نان 2023 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ كرەديتورلىق بەرەشەگى 2 ملرد 825,5 ملن تەڭگەنى قۇرادى», دەدى ە.ايتكەنوۆ.

وسىعان وراي, دەپۋتات دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مينيسترىنە تاريف­تەردى قايتا قاراۋدى, سونداي-اق جالاقىسى از وڭىرلەرگە تۇزەتۋ كوەففيتسيەنتتەرىن قولدانۋدى قاراستىرۋدى ۇسىندى.

امانگەلدى تولاميسوۆ جەرگى­لىكتى جەرلەردە سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى مەملەكەتتىك با­قى­لاۋدىڭ جوقتىعىن سىنعا الدى. دەپۋتات اتالعان بۇزۋشىلىقتاردى تۇراقتى تەكسەرۋلەر ارقىلى انىقتاۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەۋدى ۇسىندى. ەلىمىزدەگى 130 سۋ نىسانى, ونىڭ ىشىندە 84 وزەن, 29 كول, 13 سۋ قويماسى, 3 كانال جانە 1 تەڭىز سۋىنىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ بارىسىندا 40 وزەنى مەن سۋ قويماسىنىڭ ساپاسى ەڭ تومەنگى ساناتتار قاتارىنا جاتقىزىلعان, سونىڭ ىشىندە 33-ىندە لاستانۋ دەڭگەيى وتە جوعارى دەگەن باعا بەرىلگەن.

سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, مامان­دار انىقتاپ وتىرعان لاس­تانۋدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – تازارتىلماعان سۋدىڭ وزەن-كول­دەرگە اعۋى. ءتارتىپ بۇزۋشىلار ارا­سىندا: ونەركاسىپتىك كاسىپ­ورىندار, تۇرعىن ءۇي-كوممۋ­نال­دىق شارۋاشىلىق, اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا قولدانىلاتىن حي­ميا­لىق زاتتار جانە باسقالارى بار.

اليشەر ساتۆالديەۆ تۇركىستان وبلىسىنداعى شارۋالاردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تۇيتكىلدى «قازسۋشار» كومپانياسىنىڭ ىشكى ارنالارىن «تۇران-سۋ» كاسىپورنىنىڭ بالاناسىنا بەرۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى.

تۇركىستان وبلىسىنداعى شار­ۋالاردىڭ ماسەلەسىنە توقتال­عان سەناتور وتىرار مەن ساۋران ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ 60 پايىزدان استامى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىنىن باسا ايتتى. سۋارمالى سۋ باعاسىنىڭ 2,5 ەسەگە كۇرت ءوسۋى شارۋالاردىڭ جۇمىسىندا اي­تارلىقتاي قيىندىقتار تۋعى­زىپ وتىر. ەندى ولار تەكشە مەترى ءۇشىن 700 تەڭگەدەن جوعارى تولەۋگە ءماجبۇر بولسا, وبلىستىڭ كورشى اۋداندارى سۋدى ارزانىراق, تەكشە مەترىن 285 تەڭگەدەن الىپ جاتىر. ناقتىلاپ كەلگەندە سۋدى ءار ءتۇرلى جەتكىزۋشىلەر ءار ءتۇرلى باعامەن شارۋالارعا ساتىپ وتىر.

وسىعان بايلانىستى دەپۋتات مينيسترلەر كابينەتىنەن جوعارىدا اتالعان اۋدانداردىڭ شارۋا قوجالىقتارى ءۇشىن ءتاريفتى تومەندەتۋ ماسەلەلەرىن قاراس­تىرۋدى, سونداي-اق «قازسۋشارعا» تيەسىلى ىشكى ارنالاردى «تۇران-سۋ» كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ بالانسىنا بەرۋدى سۇرادى.