وتكەنسىز بۇگىن بولمايدى. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مىندەتى ءوزىنىڭ الدىنداعى اتا-بابالارىنىڭ ۇيىتقىلىققا باۋلىعان ۇلگىسىن جاڭعىرتىپ, اتاقتى تۇلعالاردىڭ ونەگەسىنەن ۇيرەنىپ وتىرسا ۇتىلمايدى. اسىرەسە, قازاقتىڭ كەلەشەگىنە كەمەلدىكپەن قىزمەت ەتكەن بيلەر مەن باتىرلاردى, جۇرتىنىڭ جوقشىسى بولعان اقىل يەلەرىن تانىپ-بىلۋدەن الار تاعىلىم از ەمەس. سونداي اسىل تۋعان ارىستارىمىزدىڭ ءبىرى, باتىر دەسەڭ باتىر, بي دەسەڭ بي, مامىلەگەر دەسەڭ مامىلەگەر پۇسىرمان قونىسباي ۇلى ەدى.
جالپى, باتىرلىق قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت. ونى حالقىمىزدىڭ وتكەن عاسىرداعى الىپتارىنىڭ ءبىرى, ءبىرى ەمەس-اۋ بىرەگەيى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: «ەرلىك بىزگە تابيعاتتىڭ بەرگەن سىيى ەمەس. ول ۇزاق جىلدار بويعى وتانسۇيگىشتىك پەن تاربيەنىڭ جەمىسى», دەگەن اتالى ءسوزى سونى دايەكتەپ تۇرعانداي.
ماقالاعا ارقاۋ ەتىپ وتىرعان پۇسىرمان قونىسباي ۇلى – ءحانتاڭىرىنىڭ باۋرايىنان قاناتتانعان اسىلدىڭ تۇياعى. ارعى اتا-بابالارىنان باستاپ ەلدىك ىسكە, قازاقتىڭ بۇتىندىگىنە قىزمەت ەتكەندەر. پۇسىرمان كىم دەگەنگە جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنۋدى ءجون كوردىك. قازاق توپىراعى تالاي شاپقىنشىلىقتى باستان وتكەرگەن, قيان-كەسكى ۇرىستار از بولماعان. سوعان بابالارىمىز جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, بىرلەسىپ قارسىلىق كورسەتكەن. كيەلى توپىراعىنا كوزىن الارتقانداردى باستىرماۋ ءۇشىن, جاسانىپ جاۋعا اتتانىپ وتىرعان. سونىڭ ءبىرى – وسى پۇسىرمان. زامانىنداعى جوڭعار شاپقىنشىلىعى كىمدى اتقا قوندىرمادى دەيسىز. وسى الاپات ايقاستان كەيىن قازاقتىڭ اقىلدى ارىستارى شىعىستاعى كورشى ەل تسين مەملەكەتىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسقا ۇمتىلادى. 1758 جىلى رايىمبەك باتىردىڭ اتاسى حانكەلدى باتىر باس بولىپ اتاقتى تولە ءبيدىڭ ۇلى جولانمەن (جاۋلەن) بىرگە پۇسىرمان قىتاي ەلىنە بارعان. پاتشاسىمەن مامىلە جۇرگىزىپ, شەكاراعا قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلاعان. وسى دەرەكتىڭ جالاڭ ەمەس ەكەنىن ناقتى مىسالمەن العا تارتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
كورشى مەملەكەتتەگى عالىمدار جازىپ, 1987 جىلى جارىققا شىققان, ال 1993 جىلى قازاقستاندا باسىلعان «قازاقتىڭ كونە تاريحى» دەگەن كىتاپتىڭ 302-ءشى بەتىندە قىتاي جۇرتىمەن بولعان مامىلەگەرلىك تۋرالى تومەندەگى دەرەك سوزىمىزگە مىسال بولا الادى. «1758 جىلى قاراشادا تولە ءبيدىڭ بالاسى جاۋلەن جانە حانكەلدىنىڭ ءىنىسى پۇسىرمان ەلشى بولىپ استاناعا بارىپ, چيانلۇڭ پاتشاعا جولىقتى. چيانلۇڭ پاتشا ولارعا ءپانشاندا ارناۋلى قوناقاسى بەردى, ۋاڭ ءنانيۋان ولاردى ەرتىپ ءجۇرىپ, گۇلشىراق تاماشاسىن تاماشالاتتى,» دەلىنەدى دەرەكتە. وسىعان قوسىپ ايتار تاعى ءبىر ماسەلە مىناۋ: جولان مەن پۇسىرمان بابالارىمىزدىڭ قىتايمەن جۇرگىزگەن مامىلەگەرلىگىن بەينەلەگەن سۋرەت 250 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتان كەيىن قولعا ءتيدى.
بۇل پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسقانىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. ول سۋرەت تاياۋ جىلدارى استاناعا جەتكىزىلىپ, اشىلۋ سالتاناتى جوعارى دارەجەدە ءوتتى. اتالمىش جادىگەر جايلى دا از-كەم ءمالىمەت بەرە كەتكەن ءجون دەپ ويلايمىن. سۋرەت «قازاقتاردىڭ تسين پاتشاسىنا ارعىماق سىيلاۋى» دەپ اتالادى. اۆتورى يتالياندىق سۋرەتشى دجۋزەپپە كاستيلوني. بۇل رۋحاني قۇندىلىق ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا سالىنعان. تۇپنۇسقاسى پاريج قالاسىنداعى «شىعىس ونەرى مۇراجايىندا» ساقتاۋلى تۇر ەكەن. ول جاققا قالاي بارعان دەگەن سۇراق تۋا قالسا, بەرەر جاۋابىمىز: 1860 جىلى بەيجىڭگە بريتان مەن فرانتسۋز بىرىككەن ارمياسى باسىپ كىرگەندە ولجالاپ كەتكەن كورىنەدى.
ال قۇندى دۇنيەنىڭ فوتوكوشىرمەسىن قازاق توپىراعىنا اكەلگەن پروفەسسور مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا بولسا, تاريحىن سالىستىرا زەرتتەپ, 1758 جىلى جوڭعار حاندىعى تالقاندالعاننان كەيىن تسين يمپەراتورىنا ەلشىلىككە بارعان جولان تولە ۇلى باستاعان پۇسىرمان بي مەن مەڭنياز قوجا ەكەنىن انىقتاعان پروفەسسور سەيىتقالي ءمادۋانوۆ. فوتوكوشىرمەنى جاساعان سۋرەتشى اسەين جۇمابەكوۆ, ال جوبا جەتەكشىسى ايتۋلى ونەر شەبەرى ەربولات تولەپباي. سول سەكىلدى, ۇلتتىق تاريحقا قوسىلعان دۇنيەنى ەلگە جەتكىزىپ, يگىلىككە جاراتۋ ءىسىن ۇيىمداستىرعان ازامات قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءمۇسىلىمباي دايىربەكوۆ ەكەنىن دە ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
بۇل كۇندەرى پۇسىرمان ۇرپاقتارى ول تۋرالى دەرەكتەردى جوعارىداعىداي دۇنيەلەردەن عانا جيناقتاپ ءجۇر. وعان تاعى ءبىر دايەكتى قوسا كەتۋدى پارىز سانايمىز. قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قابدەش ءجۇمادىلوۆ اعامىز ءوزىنىڭ ەكى تومنان تۇراتىن «دارابوز» رومانىندا جولان مەن پۇسىرمان تۋرالى جازعان. ديلوگيانىڭ «اتتانىس» تاراۋىندا: «تولە ءسوزىنىڭ سوڭىن قابانبايعا ارنادى: ەستىپ جاتىرمىز... قازاقتىڭ وزىنەن گورى «ۇزىن قۇلاعى» بۇرىن جۇرەدى. نايزانىڭ ۇشىن قاي تاراپقا قاراتامىز دەگەندە ارالارىندا اجەپتاۋىر داۋ بولعان كورىنەدى... سول كەزدە, اۋعان تۇيەنى باسقانداي حاننىڭ دا, قاراشانىڭ دا نازارىن قاراتاۋعا قاراي بۇرعان ءوزىڭ بولىپسىڭ, دارابوزىم. نە ايتايىن قۇداي باعىڭدى اسىرىپ, مارتەبەڭدى كوتەرە بەرسىن!
العاشقى قاۋىشۋ ساتىندە قابانباي دا ىشتەي تولقىپ قاتتى تەبىرەنىپ تۇرعان-دى. – و نە دەگەنىڭىز, توكە؟! تۇركىستاندا تۋ تىگىپ تولە بيدەن باتا الماعان جورىقتىڭ ءسانى بولۋشى ما ەدى؟ ءسىزدىڭ ءبىر اۋىز سالەمىڭىز اتتىڭ باسىن وسىلاي بۇرۋعا ءماجبۇر ەتتى. تەك قازاق جەرى جاۋدان تولىق تازارىپ, جەڭىستى وزىڭىزبەن بىرگە تويلاۋعا اللا ءناسىپ ەتسىن! – دەگەن ۇلى ءبيدى قايتا قۇشاقتاپ.
– ايتقانىڭ كەلسىن! قۇداي ءبارىمىزدى سول كۇنگە جەتكىزسىن! – دەدى تولە دە توپقا ءتىل قاتىپ.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن سارىسۋدا وتكەن حان كەڭەسىنەن كەيىن تولە ءبيدى كورىپ تۇرعانى وسى عوي, سوڭعى جىلدار تاۋقىمەتى جەڭىل تيمەگەن بولار, قايران قارت شوگىڭكىرەپ كەتىپتى. وڭاي ما, تولەنىڭ جولان دەگەن بالاسى ويرات ورداسىندا اماناتتا ءجۇر. قايتا سونىڭ ءبارىن ەلەمەي ەرەۋىل باستاپ جۇرگەنى ناعىز ەرلىك دەسەيشى.»
«البان حانكەلدى باتىر مۇنىمەن قارايلاس, ۇزاسا 3-4 جاس قانا ۇلكەن سياقتى. قازىر ساقال-شاشى ۇنعا مالىپ العانداي قاتتى اعارىپ قارتايىپ كەتىپتى. قابانبايمەن قايتا-قايتا قۇشاقتاسىپ, شۇرقىراسىپ تابىسقانداردىڭ ءبىرى سول بولدى.
ايتىپ وتىرسا البان اۋىلدارىنىڭ كورمەگەنى جوق. حانكەلدىنىڭ ءىنىسى پۇسىرمان دا ويرات ورداسىندا اماناتتا جۇرگەن كورىنەدى. مىنا ب ۇلىكتەن كەيىن ولاردىڭ تاعدىرى نە بولارى بەلگىسىز. قازىر كوڭىلىنە مەدەۋ تۇتارى الامان اسكەر ويىنىنا قاتىسىپ جۇرگەن جاسى جيىرماعا جاڭا ىلىنگەن نەمەرەسى بار ەكەن. حانكەلدى ءبىر ارەدىكتە نەمەرەسى رايىمبەكتى ەرتىپ اكەلىپ قابانبايعا سالەم بەرگىزدى» دەيدى. وسى ءۇزىندى دە تاريحي اقيقاتتان حابار بەرىپ تۇرعانى انىق.
قازاقتا تەكتىلىك, تەكتىنىڭ ۇرپاعى دەگەن ءسوز بار. پۇسىرماننىڭ ارعى جاعىنداعى اتالارىنان باستاپ, كۇنى كەشە جۇرت اۋزىنان تۇسپەگەن جاقىپبەردى مەرگەن مەن 23 جاسىندا ومىردەن وتكەن, ايتسە دە, ارتىنا ولەڭ-جىردان وشپەس مۇرا قالدىرعان اۋەزحان بەلگىباي ۇلىنا دەيىنگى پۇسىرمان اۋلەتى شەتىنەن حالىقشىلدىعىمەن تانىلعان ازاماتتار. وعان جوعارىدا ايتقان اۋەزحان اقىننىڭ «...قايتپايتىن العان بەتتەن, ايتقان سەرتتەن, بايسەيىت, قونىسباي مەن پۇسىرمان باي. ءبارى دە قامال بۇزىپ, باتىر وتكەن» دەگەن ءسوز مىسال بولا الادى.
پۇسىرمان قىرعىز, قازاققا ەرتە تانىلعان ارىستاردىڭ ءبىرى ەكەن. جاسى كەلگەندە ەل اعاسى اتانىپتى. ونى كەيدە مۇسىلمانباي دەپ تە اتاعان. سەبەبىن, كونەكوزدەر ىشتەن سۇندەتتەلىپ تۋعانىمەن تۇسىندىرەدى. داۋلەتىنە كەلەتىن بولساق, 3 مىڭ جىلقى ءبىتىپتى. جاسى 90-عا تاياعاندا ابىز اتانىپ, الىس-جاقىننان ادامدار كەلىپ, باتا الاتىن بولىپتى. كىندىگىنەن اكەگە تارتقان توعىز ۇل تۋىپتى. «وتارشىل ورىسقا ويى باعىنباعان, ۇلىققا جىلى سوزبەن جاعىنباعان, تازابەك, تەزەك دەگەن اكەلەرىم, الدىندا اجالدىڭ دا جالىنداعان» دەپ اۋەزحان اقىن جىرلاعانداي, سولاردىڭ ىشىندە تازابەك اتتى ۇلى باتىرلىعىمەن تانىلىپ, ءالى كۇنگە دەيىن اتى جاڭعىرىپ جۇرت اۋزىندا ءجۇر. ول تۋرالى جازىلعان دۇنيەلەر دە از ەمەس. قازاق ولەڭىنىڭ قۇلاگەرى ءىلياس جانسۇگىروۆ تە قالام تەربەگەن. تازابەكتىڭ بەل بالاسى سۇلتانبەكتەن تارايتىن جاقىپبەردى باتىر تۋرالى اقيقات اڭگىمەلەر جۇرت ىشىندە مول. مۇحتار اۋەزوۆ «قيلى زامان» كىتابىندا «بورىدەن قالعان بولتىرىك, ەل بۇلدىرگىش بۇزىق» اتانعان, قارا حالىقتىڭ قامى ءۇشىن نەبىر باتىرلىق پەن باتىلدىققا بارعان ەسىل ەردى جانسەيىت دەگەن اتپەن بەينەلەيدى.
«سەكسەن جاساپ سەگىز ءسوز قالدىرماعان, وندايلاردىڭ تاعدىرىن بەرمە ماعان», دەپ مۇقاعالي ماقاتاەۆ ايتقانداي, ارتىنا ولشەۋسىز ۇلگى قالدىرعان پۇسىرماننىڭ وزىنەن باستاپ, تاراۋ-تاراۋ ۇرپاقتارىنىڭ اقيقات تىرلىك تىنىسى بولەكشە. سونداي ورتاسىنان وزىق جاراتىلعان جانداردى ءىشى تارلار قالاي شاقىرا قويسىن؟ ونىڭ ۇرپاقتارىنا كوز الارتقاندار ءار كەزدە از بولماپتى. وعان ءبىر مىسال كەلتىرەر بولساق, وتكەن عاسىردىڭ 20-30-شى جىلدارى ءبىر كۇندە وققا بايلانعان 24 ادامنىڭ 17-ءسى پۇسىرمان كىندىگىنەن تاراعاندار بولىپتى. ونىڭ ۇلكەنى جاقىپبەردى 47 جاستا بولسا, ەڭ كىشىسى تۇرسىنباي 17 جاستا ەكەن.
بۇل اتادان تاراعانداردىڭ اراسىندا ءسوز ۇستاعان اۋەزحان تۋرالى الدا ايتتىق. ول اقىن عانا ەمەس, ءانشى, ساۋىققوي سەرى جىگىت اتانىپتى. «ءبىر كەزدە تورايعىردى سىلكىنتۋشى ەد, قۋلىقتىڭ كەزەڭىندە سالعان ءانىم» دەپ, ارتىنان: «ايتىسىپ تاڭجارىقتاي جايساڭمەنەن, جاڭعىرتىپ تاۋ دالانى ءان سالىپ ەم» دەيدى. ال باباسى پۇسىرمان جايلى تولعاۋىندا: «ايتپايمىن جىلىگى ارزان تاتىماستى, قايىرىمسىز كوردىك تالاي قاتىباستى. قۇداي-اۋ, قاي قىلىعىم جاقپاي قالدى, ارامنان كورمەپ ەدىم تاتىپ استى. تەگىمدە ءبىر تەكسىزدىك بولعان ەمەس, جاساعام كىل جاقسىمەن قاتىناستى. العان جان پەرزەنت سۇيگەن اق باتاسىن, ارعى اتام پۇسىرمانداي دارا باستى. جاسىندا سەكسەن جەتى جاۋ ءتۇسىرىپ, دۇشپاننىڭ دۇرىلدەگەن داڭقىن باستى, بابامىز «وردالى ويدىڭ ويىنى» دەپ, تالايعا ۇيرەتىپتى شاتىراشتى. شاڭقاناي ۇلى اجەمنىڭ باۋىرلارى, شەتىنەن باتىر ەدى شاپىراشتى», دەيدى.
ەلىنە ۇيىتقى, حالقىنا قادىرى ارتقان پۇسىرمان قونىسباي ۇلىنىڭ قازىرشە تۋعان جانە ولگەن جىلدارى تۋرالى ناقتى دەرەك قولدا بولماي تۇر. تەك كورشى ەلگە بارعان مامىلەگەرلىگىنە قاتىستى جىلدى «قازاقتىڭ كونە تاريحىنان» كەلتىردىك. سول بويىنشا زەردەلەي زەرتتەپ كورسەك, ءوز زامانىنىڭ وزىق تۋعان تۇلعاسى جايلى مالىمەت ناقتىلانۋى مۇمكىن. ال سۋرەتىن جوعارىدا ايتقان «قازاقتاردىڭ تسين پاتشاسىنا ارعىماق سىيلاۋىنان» تۋىنداتۋعا بولادى دەگەن ويدامىز.
ەگەر تولە بي بابامىزدىڭ ۇلى جولانمەن بىرگە كورشى ەلدە ۇلكەن مامىلەگەرلىك جۇرگىزىپ, شەكارامىزدى شەگەندەۋگە وسىدان 250 جىل بۇرىن ەلشىلىك قىزمەت اتقارعان زامان زاڭعارىنىڭ ءومىر جولىن انىقتاپ, بولمىس-ءبىتىمىن ناقتىلاساق, قازاق ەلىنىڭ تاعى ءبىر ايتۋلى تۇلعاسىن تۇعىرىنا قوندىرار ەدىك. ونداي يگىلىكتى ءىس جۇزەگە اسسا مەرەيىمىز ءوسىپ, مارتەبەمىز ارتار ەدى. وسى جەردە مىنا ءبىر ناقتى مالىمەتتەر تۋرالى دا ايتا كەتۋدى قۇپ كورىپ وتىرمىز. اتاجۇرتتى ازات ەتۋ جولىنداعى جورىقتاردىڭ ءبىرى 1763 جىلعى وقيعالار ەدى. سودان بەرى دە 250 جىلدان اسا ۋاقىت ءوتىپتى. سول كەزەڭدەردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن پۇسىرمان بابامىزدىڭ ءومىر جولى تۋرالى تەرەڭ ىزدەنىستەر جاساپ, مۇراعاتتاردى زەرتتەپ, ەلى مەن جەرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ناقتىلاپ, اتىن اسقاقتاتا الساق, بابا الدىنداعى پارىزىمىز وتەلەر. ولاي بولىپ جاتسا, بابا تۋعان وڭىردە القالى جيىندار وتكىزىپ, ەسكەرتكىش قويساق, بۇل كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولار. وتكەن اسىلدارىمىزدى بۇگىنگە ۇشتاستىرىپ, كەلەشەككە جالعار ەدىك. بۇل ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن جاڭعىرتۋعا ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزەرى دە ءسوزسىز. ءسوز ۇستاعان ۇرپاعى اۋەزحان: «بايسەيىت ءوز اكەسى ەر قونىسباي, ەل-جۇرتى ارۋاعىنا باس ۇرعانداي. ايبىندى اسقار تاۋداي ءور تۇلعاسى, مىنەزى جۇرگەن جاراپ قارت بۋراداي, جۇگىرتىپ قامشى ساپپەن ارەڭ اشقان, باتىردىڭ قانجىعاداي قاسى قانداي!» دەپ سۋرەتتەگەن بەينەسى سومدالار ەدى. ءبىز وسى ماقالانى جازار كەزدە «قازاقتىڭ حانى – ابىلاي» اتتى ەكى توم كىتاپقا, «تاريح وتكەلىندەگى تولە بي» دەگەن جيناققا, جالەل ايدارحان ۇلىنىڭ, پروفەسسور سەيىتقالي ءمادۋانوۆتىڭ جازبالارى مەن «قازاقتىڭ كونە تاريحى» جانە وزگە دە ەڭبەكتەرگە جۇگىنگەنىمىزدى ايتۋدى پارىزىمىز سانايمىز.
باقىتجان مەرگەنباەۆ,
ولكەتانۋشى.
استانا.