دەمونوپوليزاتسيا ءھام مەملەكەتتىك مونوپوليا

فورۋمعا قاتىسقاندار ەكونو­مي­كاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىنىڭ شەكتەن شىعىپ بارا جاتقانىنا الاڭ­دايتىنىن ايتتى. بۇل «جاق­سى ما, جامان با؟» دەگەن سۇراق­تىڭ ءجۇز ءتۇرلى جاۋابى بارى دا وسى جيىندا بەلگىلى بولدى.

باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, مونوپولياسىزداندىرۋ, جەكە­مەن­شىكتەگى اكتيۆتەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋدا العا جىل­جۋشىلىق بار, بىراق كەدەر­گىلەر دە جەتەدى. «مەم­لە­كەت­تىڭ ۇلەسى بارلىق سالادا بار. ءبىز اك­تيۆ­تەر­دى مەملەكەتتىڭ پايدا­سىنا قاي­تارۋ ءۇردىسىنىڭ قالاي ءجۇرىپ جاتقانىن بىلەمىز. بىراق سول اكتيۆتەردى قانداي ورتاعا تاپ­سىرۋ كەرەكتىگى ءالى ايقىن­دال­عان جوق. قوعام وسى سۇراقتىڭ جاۋا­بىن كۇتىپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى مارات وماروۆ.

2022 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ قازىرگى ۋاقىتقا دەيىنگى كەزەڭدە «كولىككە قىزمەت كور­سە­تۋ ورتالىعى» اق (439 كىر­مە تەمىرجول جەلىسى), «قازاق­تە­لە­كوم­نىڭ» 28,8 پايىز قاتىسۋ ۇلەسى مەملەكەت مەنشىگىنە قاي­تا­رىلدى. اكتيۆتەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ تاۋار نا­رىق­تارىندا مونوپوليالىق جاع­دايعا يە بولعان دەلدال­دار­دىڭ سانىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ مالى­مەت­­تەرى بويىنشا كىرمە تەمىر­جول جەلىلەرىنىڭ مەملەكەتكە قايتارىلۋى بيزنەس ءۇشىن تا­ريف­تەردى 14 ەسەدەن استام تو­مەن­دەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بىراق توراعا ايتىپ وتكەندەي, قاي­تارىلعان اكتيۆتەردى قايدا باعىت­تاۋ كەرەك دەگەن ماسەلە ءالى شە­شىلگەن جوق. قازىرگى ۋاقىتتا جانار-جاعارماي نارىعىنان باس­تاپ, جولاۋشىلار تاسىمالىنا دەيىنگى ەل ەكونوميكاسىنىڭ بازالىق سالالارىنا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋ دەڭگەيى وتە جوعارى ەكەنى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر.

 اۋە تاسىمالى نارىعىندا – 91, سۇيىتىلعان جانە تاۋارلىق گاز نارىقتارىندا – 70-تەن 100, ەلەكتر­مەن جابدىقتاۋ – 100, جانار-جاعارماي – 80, تەمىرجول تاسىمالى – 63-100, كومىر – 70 پايىز بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. مۇنىڭ ناتيجەسى نا­رىق­تاعى جاڭا تەندەنتسيا – مەم­لە­كەتتىك مونوپوليالاردىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلدى. ەكونو­مي­كاداعى شوب ءوسىمى­نىڭ بىزگە قاجەت دەڭگەيگە كوتەرىلمەۋىنە, جوعارى اربيتراجدىق تاۋەكەل­دەر­گە جانە بيزنەس-كليماتتى ناشار­لاپ كەتۋىنە وسى فاكتور سەبەپ بولعانعا ۇقسايدى. تورا­عانىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنداي شەشىم ءبارى نارىقتاعى جاع­دايدى باقىلاۋ ءۇشىن قابىل­دانعانمەن, ءىس جۇزىندە باقى­لاۋ­دىڭ مۇمكىندىگى جەتپەي قالدى.

وسى تۇستا مارات وماروۆ دي­زەلدى وتىن جانە بەنزين تا­قى­رى­بىن دا قوزعاپ ءوتتى. قازىر نارىقتىڭ وسى سەگمەنتىنىڭ 80 پايىزىن «قازمۇنايگاز» ارقىلى مەملەكەت قابىلدايدى. بۇل كومپانيا مۇناي-گاز سەكتورىندا دومينانت كومپا­نيا­لار­دىڭ قاتارىندا ەكەنى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. مونوپوليا جانە نارىقتى باس­قا­رۋداعى كەمشىلىكتەردىڭ سالدارى جاعدايدى وڭالتا المادى. «باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ قيىن... ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە بۇل اك­تيۆ­تەردى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋ, جەكە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرىن كوتەرىپ, وسىعان بايلانىستى ءتۇرلى قۇقىقتىق قۇجاتتار ازىرلەدىك», دەيدى مارات وماروۆ.

م.وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋە تاسىمالى نارىعىندا مەملەكەت­تىك كومپانيالار توبى – ۇلتتىق اۆياتاسىمالداۋشى جانە ونىمەن ۇلەستەس كومپانيالار باسىم. مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن اۆيا­كومپانيالاردىڭ اكتيۆ­تە­رىن ءبولۋ ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز شەشىمىن تاپپادى. نا­تي­جەسىندە, نارىقتىڭ قولدا­نىس­تاعى قۇرىلىمى باعا باسە­كەلەستىگى, شىعىنداردى وڭتاي­لان­دىرۋ ءۇشىن ىنتالاندىرۋدى ازايتادى. بۇل رەيستەردىڭ جۇيەلى كەشىگۋىنە جانە باعانىڭ وسۋىنە اكەلەدى, ناتيجەسىندە تۇ­تى­نۋشىلار زارداپ شەگەدى. قول­دانىلاتىن ديناميكالىق باعا مونوپوليالىق نارىقتاردا جۇمىس ىستەمەيدى. مىسالى, اۆيا­­كومپانيانىڭ ەڭ جوعارى ءتا­ريفى ءبىر مارشرۋت بويىنشا ەڭ تومەنگى تاريفتەن 4,5 ەسە اساتىن كەيستەر بار (67 743/ 14 743 تگ.). سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا نارىققا جاڭا اۆيا­تا­سى­مالداۋشىلارعا قول جەت­كىزۋ ءۇشىن «اشىق اسپان» رەجى­مىن كۇ­شەي­تۋ ماسەلەسى قاراس­تى­رىلۋ­دا.

تەلەكوممۋنيكاتسيا نارى­عىن­دا دا مەملەكەتتىڭ نارىق­تاعى ۇلەسى 75 پايىزعا دەيىن ءوستى. نەگىزى, بۇل بيزنەسكە ساتىلۋى كەرەك مەم­لەكەتتىك رەسۋرس ەكەنىن وسى سالا وكىلدەرى ءجيى ايتاتىن. قازىر­گى جاعدايدى «مەملەكەت وزىنە-ءوزى ساتتى» دەپ باعالاۋعا بولادى. بىرىڭعاي وپەراتورلاردى قىسقارتۋ جۇمىستارى جۇر­­گىزىلىپ جاتقانىمەن, جاڭا وپە­راتورلاردىڭ اشىلۋىنا بايلا­نىس­تى ولاردىڭ سانى ارتىپ وتىر­عانىن اتاپ ءوتتى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, قازىر اگەنتتىك جاڭا وپەراتورلاردى قۇرۋعا زاڭدى تۇردە تىيىم سالۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزىپ جاتىر. بۇل شارا قول­عا الىنسا, مەملەكەتتىك مونو­پوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى قىس­قارادى. باسەكەلەستىك ورتا­نىڭ ەنگىزىلۋىمەن تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ باعاسى كوتەرىلەدى دەگەن ۇكىمەتتىڭ قاۋىپتەنۋىنە توق­تال­عان م.وماروۆ ءدارى-دار­مەك نارىعىن مىسالعا كەل­تىر­دى. ول قازىر ءدارى-دارمەك قۇ­نىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن رەتتەۋ جۇر­گىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ناتي­جە­سىندە, باعا كوتەرىلمەيدى, كەرى­سىن­شە, كەيبىر لاۋازىمدار ءۇشىن فارماتسەۆتيكالىق كومپانيالار اراسىنداعى باسەكەلەستىك ناتيجەسىندە ۇسىنىس ارزانداي­دى. م.وماروۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل­عى جىلى ءبىرىنشى كەزەڭ ايا­سىندا ۇشتەن استام ءوندىرۋ­شى­نىڭ 376 رەتسەپتسىز ساتىلاتىن ءدارى-دارمەگى الىنىپ تاستالادى. كەلەسى ەكى كەزەڭ 2023-2025 جىلدارعا جوسپارلانعان. «جال­عىز نۇسقا رەتىندە ءبىز ماج­بۇر­لەپ جەكەشەلەندىرۋدى جانە اكتيۆتەردى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋدى ۇسىنامىز. ەڭ باستىسى – «شوك تەراپياسى» مەن جۇيەلى IPO اراسىنداعى تەڭگەرىمدى تابۋ» دەپ اتاپ ءوتتى م.وماروۆ.

بريكس حالىقارالىق باسە­كە­­لەس­تىك قۇقىق جانە ساياسات­ ورتا­لى­عىنىڭ ديرەكتورى الەك­سەي­ يۆانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «ۇل­­­كەن نارسەنىڭ ءبارى ەرتە مە, كەش پە قيىندىقتار تۋعىزادى». وسىعان بايلانىستى مونوپوليا قۇرماي, شاعىن كومپانيالار ەسەبىنەن باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋ قاجەت. «قازاقستاندا مەملەكەتتىك كومپانيالار بىرىمەن-ءبىرى جالعا­سىپ اعىپ بارا جاتقان الىپ كەمە ءتارىزدى. مۇنداي جاعدايدا ستاندارتتى مونوپولياعا قارسى شا­را­­لار ناتيجە بەرمەيدى, ويت­كەنى بىرەۋىنە تىيىم سالاسىز, ال مەم­لەكەتتىك كومپانيا ساڭىلاۋ تاۋىپ, سوندا وسەدى. ءبىز بەل­گى­سىز­دىك جاعدايىندا قاقتى­عىس­تى مودەلدەۋدى جانە ۇنەمى وزگەرىپ وتىراتىن شىندىقپەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك», دەپ كەڭەس بەردى يۆانوۆ.

ەكونوميست تالداۋشى جاراس احمەتوۆ ەل ەكونوميكاسى مۇ­ناي رەنتاسىمەن كۇن كورىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. وتكەن عاسىر­دىڭ اياعىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار مۇناي باعاسىنا ىقپال ەتتى. بىراق الەمدىك قارجى داعدا­رى­سى ءىجو-ءنى تەجەپ, نەگىزگى كا­پي­تالعا كەلەتىن ينۆەستيتسيانى ازايتتى. مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان شارالاردىڭ ناتي­جەسى ازداۋ بولىپ تۇر. ونەر­­­­كاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى تۇ­راق­­­تى تۇردە تومەندەپ كەلەدى. ساراپ­شى ايتىپ وتكەندەي, مەم­لەكەت ويىن ەرەجەلەرىن بەلگى­لەي­تىن, ولاردىڭ ورىندالۋىن قاداعالايتىن, سۋبەك­تىلەر ارا­سىن­داعى داۋلار­دى رەتتەيتىن با­قى­لاۋشى, رەت­تەۋ­شى جانە تورەشى مىندەتىمەن شەك­تەلىپ قال­دى», دەيدى جاراس احمەتوۆ.

 ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, يدەال­دى مەملەكەت قۇرۋ ارە­كەت­تە­رى وسىعان دەيىن دە بىر­نەشە رەت جاسال­عان. سولار­دىڭ ىشىندە بىزگە ەڭ تانىسى – ­كسرو. ء«ومىر ۇنەمى جاڭا جاعدايلاردى تۋدىرادى جانە ەشبىر مەملەكەتتىك اپپارات ولارعا ىلەسە المايدى. ەكو­نو­ميكادا مەملەكەت ۇلەسى نەعۇر­لىم كوپ بولسا, ونداعى باسەكەلەستىك سوعۇرلىم از جانە سايكەسىنشە «بات­پاقتى» سەكتورلار دا كوبە­يەدى. كوبىرەك قاداعالاۋ جاڭا كاسىپكەرلەر ءۇشىن كىرۋگە كوبى­رەك كەدەرگىلەرگە جول اشادى. سالىقتاردىڭ كوپ بولۋى جابىق كومپا­نيالاردىڭ كوبەيۋىن باي­قا­تادى. كوبىرەك تۇتىنۋ تاۋار­لار مەن قىزمەتتەردى ساتۋ مۇم­كىن­دىگىنىڭ ازدىعىن بىلدىرەدى. ۇكىمەت قازاقستاننىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەمىن دەسە, ونىڭ ەكونوميكاداعى قاتىسۋىن ازايتۋى كەرەك. ءوزىن-ءوزى ۇيىم­داس­تى­رۋ­عا, ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە, باستا­ما­شىلىققا كوبىرەك مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ساراپشى.