قالامگەردىڭ ءاربىر تۋىندىسى – ونىڭ جان دۇنيە الەمىنىڭ ايناسى. سول اينادا سىرعا تولى, جۇمباققا باي سۋرەتكەر جانى بەدەرلەنەدى. مىسالى, «مەن وسى ءبىر سۋرەتتى كورگەن سايىن سەنى ەسىمە الاتىنمىن نەمەسە سەنى ەسىمە العان سايىن وسى ءبىر سۋرەتتى كورەتىنمىن...» دەپ باستالاتىن «جىلىمىق» اڭگىمەسىن الايىقشى. مۇندا جازۋشى ورالحان بوكەي ولمەيتىن كۇللى ادامزاتتىق تاقىرىپتاردى شەبەر سۋرەتتەيدى.
شىعارما سەزىمگە قۇرىلعانىمەن, باس كەيىپكەر جانار تاعدىرى ارقىلى ادامنىڭ اسىل قاسيەتتەرىن جەگى قۇرتتاي كەمىرىپ, اينالاسىن تۇگەلىمەن جايپاپ كەلە جاتقان قوعامي, رۋحاني ۇلكەن دەرتكە شارق ۇرىپ ەم ىزدەيدى. وسى ارقىلى وقىرمانىن كوڭىل سوقىرلىعىنان, رۋحاني ازعىندانۋدان ساقتاندىرادى. زاعيپ بويجەتكەنگە جانار دەپ ەسىم بەرۋىنىڭ ءوزى قالامگەردىڭ سيمۆولمەن, اللەگوريامەن ءجىتى جاقىندىعىن تانىتادى. ياعني جانار – كوزى كورگەنمەن, كوڭىل كوزى بىتەۋ توعىشار توپقا سۋرەتكەردىڭ كورسەتكەن ىشكى قارسىلىعى. «كوزدىڭ سوقىرلىعى ەشتەڭە ەمەس, اللام كوڭىل سوقىرلىعىنان ساقتاسىن. دۇنيەدەگى ەڭ قورقىنىشتىسى – وسى» دەپ ءتۇيىن جاسايدى. جانە ادامگەرشىلىك جايىنداعى ايتپاق بولعان, جۇرەكتەرگە جەتكىزگىسى كەلگەن ويىن تابيعاتتىڭ ەرەكشە كەزەڭى جىلىمىقپەن شەبەر بايلانىستىرا سۋرەتتەيدى.
جىلىمىق... جىلىمىق كەزىندە جولىقتىرعان جانى سۇلۋ جانار جانە ۆ.ۆاسيلەۆتىڭ «جىلىمىق» اتالاتىن سۋرەتى... مىنە, وسى ءۇش ۇعىمدى – سۋرەت, جىلىمىق, سوقىرلىقتى تۇتاستىرا, ۇتىمدى ۇشتاستىرا وتىرىپ, اۆتور ءومىر شىندىعىنىڭ كوركەم بەينەسىن جاسايدى, ءومىر, ادام, تىرلىك, سەزىم تۋرالى وي تولعايدى جانە سول ءۇش ۇعىمدى اڭگىمە ىرعاعىنىڭ باستاۋى ەتىپ الادى. مۇنى بەرۋدە سۋرەتكەر نەگىزگى مىندەتتى «جىلىمىق» دەگەن سوزگە, سوزگە ەمەس ويعا جۇكتەيدى. بۇل جونىندە جازۋشىنىڭ ءوزى: «مەن وسى ءبىر سۋرەتتى كورگەن سايىن, تىرشىلىكتىڭ ءمانىن بۇرىنعىدان الدەقايدا تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ادام ءومىرىنىڭ شىن قۋانىشىن, شىن قايعىسىن جىرلاۋ, سيپاتتاۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىندىگىنە يلانا تۇسەتىنمىن. بۇل سۋرەتكە ۇزاق ءۇنسىز قاراپ تۇرىپ, باقىت, كۇلكىتوقتىق دەگەننىڭ بارلىعىن سانامنان سىلىپ تاستاپ, ءوزىم دە بىلە بەرمەيتىن ماڭگى شەكسىزدىككە, ماڭگى تۇماندى ساپارعا اتتانىپ كەتۋدى كوكسەر ەدىم...» دەسە, جىلىمىق جايىنداعى ويىن: «جىلىمىق...قىستاي قىسىراپ جاتقان قاردىڭ كوبەسى سوگىلىپ, ءجىبي باستاعان شاق جان-جانۋاردىڭ ەڭ ءبىر ازىپ-توزعان كۇيىنىڭ كوكتەمدى كوكسەتەر ءۇمىت جىرشىسىنا اينالاتىن. سالقىن دا سابىرلى قاباقپەن قارسى الاتىن ناۋرىزدىڭ كەشى تۇنگە ۇلاسقاندا داۋرەنىنىڭ ءدام-تۇزى تاۋسىلا باستاعان اقپاننىڭ اقىرعى ايعايىنا, اقىرعى كۇرسىنۋىنە اينالاتىن» دەپ تولعايدى. وسى ارقىلى ادام, تابيعات, ونەر اراسىنداعى تەرەڭ ۇندەستىككە ءۇن قوسادى, ءتۇيىن جاسايدى. بۇل مىسالدان ءبىز جازۋشى شىعارماشىلىعىندا كەيدە جەكەلەگەن ءسوزدىڭ دە ابازاتستار, سويلەمدەر اتقارار مىندەتتى اتقارىپ, سولار كوتەرەر جۇكتى الىپ شىعاتىندىعىنا كوز جەتكىزەمىز.
بۇگىنگى عىلىمي-تەحنيكالىق وركەنيەت داۋىرىندەگى رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلىپ, ماتەريالدىق يگىلىكتەر ۇستەمدىك قۇرعان كەزەڭدە جانارداي ءومىردى تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ادامي تايازدانۋ مەن رۋحاني قۇلدىراۋعا توسقاۋىل قوياتىن, وقىرمان مەن كورەرمەنىن جاندى «تاۋبەسىنە تۇسىرگەندەي», جاڭاشا ويلاۋ بيىگىنە جەتەلەيتىن كەيىپكەرلەردىڭ ساحنادان كورىنۋى – بۇگىنگى ساحنا مەن ەكرانداعى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەندىگى ءسوزسىز. ولمەيتىن شىعارما قاشان تۋادى؟ ماڭگىلىك ولمەيتىن تاقىرىپتاردى ارقاۋ ەتكەن شىعارمانىڭ شىعارماشىلىق, ساحنالىق عۇمىرى ۇزاق بولادى. ال ولمەيتىن تاقىرىپ دەگەنىمىز – ادام! ادامنىڭ ىشكى سەزىم يىرىمدەرى: ماحابباتى مەن مۇڭى, عاشىقتىعى مەن عاداۋاتى, قۋانىشى مەن قايعىسى, دوستىعى مەن دۇشپاندىعى, ادالدىعى مەن وپاسىزدىعى, شىنايىلىعى مەن ايارلىعى اڭگىمە اراقاۋىنا اينالعان تۋىندىنىڭ قاي زامان, قاي داۋىردە دە كورەرمەنى بار. بىرنەشە مىڭجىلدىقتى ارتقا تاستاپ, ساحنادان ءالى ءتىل قاتىپ كەلە جاتقان ەسحيل, سوفوكل, ەۆريپيدتەردىڭ, جارتى عاسىر كەيىنگىنى بۇگىنگى كۇنمەن ۇندەستىرىپ كەتكەن شەكسپير شىعارماشىلىعى, كورەرمەنىمەن ءسات سايىن ساعىندىرىپ كورىسەتىن اۋەزوۆ پەن مۇسىرەپوۆ مۇراسى ويىمىزعا ايعاق بولا الادى. بۇل ساناتتان, ءسوزسىز, ورالحان بوكەي مۇراسىن دا جولىقتىرامىز. ويتكەنى جازۋشى ادام مەن تابيعاتتىڭ تەرەڭ بايلانىسىن, بۇزىلماس بىرلىگىن پانتەيستىك سەنىم دارەجەسىنە دەيىن كوتەرە وتىرىپ, جىرلادى. و.بوكەي شىعارمالارىندا كەيىپكەردىڭ جان كۇيزەلىسى, سەزىمى تابيعات قۇبىلىستارىمەن ەگىز بەينەلەنىپ, ادام مەن تابيعات اراسى اجىراماس بىرلىكتە توعىسادى. قالامگەر شەبەرحاناسىنا ۇڭىلە وتىرىپ, سۋرەتكەر شىعارماشىلىعىنان ءومىردى ءبىرتۇتاس قۇبىلىس, كورىنىس رەتىندە, ادامدى سول ۇلى جاراتىلىستىڭ, تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە قابىلدايتىن بۇلجىماس باعىتىن, دۇنيەتانىمىن بايقايمىز. ادام مەن تابيعات-انا ۇعىمىن رومانتيكا-فيلوسوفيالىق دەڭگەيگە كوتەرگەن جازۋشى, تەك دەرەكسىز الەمنىڭ سوڭىندا كەتپەي, ءوز ءداۋىرىنىڭ جاستار پسيحولوگياسى مەن مىنەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىكتەرىنە ءدوپ ءتۇسىپ, زامانداس بەينەسىن ءساتتى سومدايدى. اقيقاتتى استارمەن جۇمباقتاي جەتكىزۋگە تىرىسقان ۇمتىلىسى دا شەبەر دارالانادى. بوكەەۆ شىعارمالارىنىڭ قاي زاماندا دا ولمەيتىن, وشپەيتىن تاعدىر, سۇرانىس تابۋىنىڭ سىرى – ونىڭ سيمۆوليكالىق استارىندا جاتىر دەپ تانيمىز. ءوز زامانىنىڭ, قوعامدىق-الەۋمەتتىك ورتاسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, زامانداستارىنىڭ كوكەيكەستى ارماندارىن رەاليستىك تە, بەينەلى تۇرعىدا دا باتىل ايتادى. ءتىلى وتكىر, ءتىپتى كەيدە ساحنادان وكتەم ءۇن قاتادى. سول وكتەمدىگىمەن قوعامنىڭ بار دەرت-تۇيتكىلى سىرتقا شىعادى. كورەرمەنىن تەرەڭ ويدىڭ تۇڭعيىعىنا جەتەلەيدى. سۋرەتكەردىڭ ەشبىر شىعارماسى ۋاقىتقا, بەلگىلى ءبىر ناۋقاندىق كەزەڭگە تاۋەلدى ەمەس, ولمەيتىن ماڭگىلىك ادامگەرشىلىك تاقىرىبىن ارقاۋ ەتەدى. قانشا ۇرپاق اۋىسسا دا, ءار بۋىن سول تۋىندىنىڭ ءون بويىنان ءوز زامانىنىڭ پروبلەماسىن كورىپ, قىم-قۋىت قايشىلىعىمەن كەزدەسىپ, سول ءداۋىردىڭ دەمىمەن تىنىستايدى. سوندىقتان دا ورالحان بوكەي دراماتۋرگياسىنىڭ سىيلار ساحنالىق قۋاتىنان كورەرمەن قاي كەزەڭ, قاي ۋاقىتتا دا جان دۇنيە راحاتىن تاۋىپ, سودان رۋحاني ءلاززات الىپ كەلەدى.