ولەڭ قۇرىلىسىنىڭ ورەلى زەرتتەۋشىسى

القالى جيىن قۇتتىقتاۋلارمەن باس­­تال­دى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەس­شىسى, اكادەميك باۋىرجان ومار ۇلى مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ كونفرەنتسياعا جولداعان قۇت­تىق­­تاۋىن وقىپ بەردى. وندا: «قادىرلى قاۋىم, سىزدەردى كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكا­دە­مي­گى,­­ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى زاكي احمەتوۆتىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولۋى­نا­ ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىري­بە­لىك كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋى­مەن قۇتتىق­تايمىن! زاكي احمەتوۆ – قازاق عىلى­م­ىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوس­قان ايگىلى ادەبيەت تەورەتيگى. ول الەم­گە­ تانىمال تۇركولوگ سەرگەي مالوۆ­­تىڭ­ جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي ەڭبەك قور­عاپ, اتاقتى ادەبيەتتانۋشى ۆيكتور جيرمۋن­سكيدىڭ جوعارى باعاسىن العان عيبراتتى عالىم. سونداي-اق ۇلتتىق عىلىم­ اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, مۇحتار­ اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعان بىلىكتى باسشى. زاكي احمەت ۇلى ادەبيەت تەورياسى سالاسىندا تىڭنان تۇرەن سالدى. ۇلى ابايدىڭ مۇراسىنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسىن جان-جاقتى زەرتتەدى. ونىڭ «لەرمونتوۆ جانە اباي», «ولەڭ ءسوزدىڭ تەورياسى», «قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى», «ابايدىڭ اقىندىق الەمى» سياقتى ىرگەلى ەڭبەكتەرى ۇلت رۋحانياتىنىڭ قۇندى قازىناسى. زاكي احمەتوۆ – بىلىكتى عالىمداردىڭ تۇتاس شوعىرىن تاربيەلەگەن ۇلاعاتتى ۇستاز. ونىڭ شاكىرتتەرى بۇگىندە اعا بۋىننىڭ جولىن جالعاستىرىپ, عىلىمعا زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ ءجۇر. بۇگىنگى القالى جيىندا عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى تۋرالى ساليقالى وي تۇجىرىمدار ايتىلادى دەپ سەنەمىز», دەپ جازىلعان.

سونداي-اق كونفەرەنتسياعا پارلامەنت ءماجى­لىسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆ تا قۇت­تىقتاۋ حاتىن جولداعان. ونى ءماجى­لىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي وقىدى. 

ل.ن.گۋمي­­­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋني­ۆەر­­سي­تەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ عيبرات­­تى عالىمنىڭ ءومىر جولى تۋرالى قىسقا­شا ايتىپ ءوتتى.

 – وتاندىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىن بيىك­كە كوتەرۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعا­عا دەگەن قۇرمەت ۋاقىت وتكەن سايىن­ ەسە­لەنە ءتۇستى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى عىلى­مي­­ نەگىزىن قالاعان قازاق كلاسسيكالىق فيلو­­لو­گياسىن الەمدىك دەڭگەيدە دامىتۋدا اكادەميك احمەتوۆتىڭ اتقارعان ءىسى وراسان زور. 1947-1950 جىلدارى كسرو عى­لىم اكادەمياسىنىڭ لەنينگرادتاعى شى­عىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋرا­سىن­دا وقىعاندا ونىڭ ادەبيەت تەوريا­سىن­­داعى زياتكەرلىك ىزدەنىسى ايتۋلى عالىم­­داردى مويىنداتتى. ادەبيەتتانۋدا العاش رەت اباي شىعارماشىلىعىن شەتەل اقىن­دارىمەن قاتار زەرتتەپ, «لەرمونتوۆ جانە اباي» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ەڭبە­گىن جازدى. ودان سوڭ «قازاق ولەڭىنىڭ قۇرى­لىسى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا­سىن­­ قورعادى. بۇگىنگە دەيىن ول تەك تۇركى­ حالىق­تارىنىڭ عانا ەمەس, بارلىق ەلدىڭ­ پوە­­زياسىنا ارنالعان عىلىمي ەڭبەك رەتىن­دە­ باعالانادى. قىسقاسى, اكادە­ميكتىڭ زەرت­تەۋ ەڭبەكتەرى قازاق ادە­بيەتتانۋ عىلى­مى ءۇشىن ماڭىزىن جوعالت­پايتىن قىم­بات جادىگەرگە اينالدى, – دەپ جيىنعا قاتى­سۋ­شى­لارعا تابىس تىلەدى.

ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلى­مى­ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىل­جانوۆا  مەن «حابار» اگەنتتىگى اق باسقارما توراعاسى بەرىك ءۋالي دە ءسوز الىپ, جيىن قوناقتارىنا ىزگى لەبىزىن جەتكىزدى. شىعىس قازاقستان وبلىسى ۇلان اۋدانى اكىمدىگىنىڭ وكىلى ە.ساتىەۆ عا­لىمنىڭ كىندىك قانى تامعان جەردىڭ سالەمىن جەتكىزدى. ونلاين بايلانىس ارقىلى اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ ءبىر­تۋار تۇلعا تۋرالى جىلى ەستەلىك ايتتى.

سونىمەن قاتار «قازاق گازەتتەرى» جشس­­ باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزا­­­بەك ۇلى القالى جيىننىڭ ءمانى مەن مازمۇنى جونىندە ايتا كەلىپ, زاكي احمە­توۆ­تىڭ زيالىلىق قاسيەتى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى تۋرالى سالماقتى وي قوزعادى.

 – زاكي احمەتوۆ – تاعدىر تالايى اۋىر قازاق زيالىلارىنىڭ جولىن جالعاپ, ءوز ەڭبەگىمەن عىلىمنىڭ ناتيجەلى بيىگىن كورسەتتى. ول سول دەڭگەيدى جيىرمادان ەندى اسقاندا باعىندىردى. «قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى» – زاكي اتانىڭ ىرگەلى زەرتتەۋى. «قازاق ولەڭى» دەگەن ءسوز حالقىمىزدىڭ تاعدىرى عانا ەمەس, قازاقتىڭ بۇكىل ادەبيەتىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى. وسىنىڭ ءبارىن ول كىسى ورىس تىلىندە ۇلكەن ادەبي ورتالاردا,­ اتاپ ايتساق, قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋدىڭ ادەبيەتتانۋ مەكتەبىندە دالەلدەپ, قازاق ادەبيەتى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى, – دەپ عالىم ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەردى.

قۇتتىقتاۋلاردان سوڭ ءسوز كەزەگى بايان­دا­­ماشىلارعا ءتيدى. قوجا احمەت ياساۋي اتىن­داعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى شاكىر يبراەۆ «قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى جانە ز.احمە­­توۆتىڭ ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ ءمانى» اتتى بايانداماسىندا ايتۋلى اكادەميكتىڭ عىلىمنىڭ تەوريالىق تالابىن جوعارى قويىپ, اناليتيكالىق تالداۋلار مەن كاتەگوريالىق ۇعىمداردى نەگىز ەتىپ, زەرتتەۋدىڭ جۇيەلى اكادەميالىق باعىتىن ۇستانعان عالىم ەكەندىگىن ءسوز ەتتى.

 – قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگەلى اكادەميالىق باعىتتاعى تەوريالىق دەڭ­گەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە, دامۋىنا, زەرت­تەۋ­دىڭ بازالىق نەگىزىن نىعايتۋعا ەرەك­شە­ ۇلەس قوسقان عالىمدار سانى ساناۋلى­ عانا دەسەم, شىندىقتان الىس كەتە قوي­ماس­پىز. ويتكەنى كەڭەس داۋىرىندەگى قوعام­دىق عىلىم سالالارىنىڭ سالماق باسار­ اۋىرلىعى – ەڭ الدىمەن يدەولوگيا­ جاعىندا بولعاندىقتان ىرگەلى اكادە­ميا­لىق­ زەرتتەۋلەرگە, تاۋەلسىز تەوريالىق ىزدەنىس­تەرگە, وبەكتىنىڭ وزىنە ءتان تابيعي جارا­تىلىسىن تۋرا تانۋعا جول بەرىلە قوي­مايتىن. ءىس جۇزىندە عىلىم مەن يدەو­لوگيانىڭ بىرگە قوساقتالۋىنان كوبى­نەسە يدەولوگيالىق ناتيجە ۇستەم شىعا­تىن. قالاي ايتساق تا, زاكي احمەتوۆ – ادە­بيەت­تانۋدى سوتسيولوگيالىق كوسەم­سوز­دەر­­دەن اجىراتىپ, ىرگەلى عىلىمنىڭ وتاۋىن تۇعىرىنا اپارىپ قوندىرعان تۇل­عا. XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىن­دا­ قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اكا­دە­ميالىق مىنەزدەمەسىن زاكي احمەتوۆتىڭ ەڭبەك­تەرىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. ونىڭ عىلىمداعى كاسىبيلىگى – ادەبي ۇدەرىس­تىڭ­ بەلگىلەرىن, قۇرىلىمدىق ءبىتىمىن, كوركەم­دىك قۇبىلىستىڭ تۇتاس كارتيناسىن جيناق­تاپ­ بەرۋىمەن بايلانىستى, – دەدى ول.

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتو­رى,­ پروفەسسور, قالامگەر ساۋىت­بەك­ ابدراح­ما­نوۆ اكادەميكتىڭ اۋدار­ماتا­نۋ­شى­لى­عى­نا­ جان-جاقتى توقتالدى.

 – كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىر جاقسى­ نارسە بولدى. ول – مادەنيەتتەر اراسىن­دا­عى باسەكە بايلانىس. وسىعان بايلانىس­تى ءار حالىق ءار سالادان ءوزىنىڭ العا ۇس­تار ۇلدارىن شىعاردى. ناقتى ادە­بيەت­­تانۋعا كەلسەك, وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى قازاق ادەبيەتتانۋى وداق­تىق ارەناعا زاكي احمەتوۆتى العا ۇستادى. اكادەميك احمەتوۆ سەكىلدى تاۋ تۇرپاتتى تۇلعالار كوز الدىمىزعا جارقىراپ تۇراتىن الۋان قىرلى اق الماس­تى­ ەلەستەتەدى. وسى رەتتە, عالىمنىڭ كوپ ءسوز بولا بەرمەيتىن اۋدارماتانۋشىلىعى تۋرالى ايتسام دەيمىن. عالىمنىڭ 23 جا­سىندا جارىق كورگەن «لەرمونتوۆ جانە اباي» اتتى ەڭبەگى سالعان بەتتەن ۇلكەن جاڭالىقتارىمەن كوزگە ءتۇستى. ەڭ الدى­مەن زاكي احمەتوۆ اۋدارمانىڭ تۇجى­رىم­دامالىق ماسەلەسىن سول ەڭبەگىندە ايتا­ ءبىلدى. ول – اۋدارما اۋدارىلعان اقىن­نىڭ عانا ەمەس, اۋدارعان اقىننىڭ دا ولەڭى دەگەندى العاشقى كانديداتتىق ديس­سەرتاتسياسىندا كوتەردى. بۇل سول كەز ءۇشىن­ تىڭ جاڭالىق قانا ەمەس, باتىلدىق تا ەدى», دەدى عالىم.

سونداي-اق كونفەرەنتسيا بارىسىن­دا ءا.ناۋاي اتىنداعى تاشكەنت ­مەم­لەكەتتىك وزبەك ءتىلى مەن ادەبيەتى ۋني­ۆەر­سي­تە­تى­نىڭ­ پروفەسسورى ۋ.جورا­كۋ­ل­وۆ «زاكي اعا­نىڭ زيالىلىعى», قىر­عىز­ستان ۇلت­تىق­ عىلىم اكادەمياسى ش.ايت­ماتوۆ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,­ عا­لىم ن.ىيساەۆا «زاكي احمەتوۆتىڭ قىر­عىز­­ ادەبيەتتانۋ ىلىمىنە قوسقان ۇلەسى»,­ شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەم­لە­كەت­تىك­ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اراپ ەس­پەن­بەتوۆ «قازاق ادەبيەتتانۋ عى­لىمىنىڭ زاڭ­عار تۇلعاسى», پرو­­فەسسور ب.مام­­راەۆ «اكا­دەميك زاكي احمەتوۆ – كلاس­­سي­كالىق مونو­­گرا­فيانىڭ اۆتورى» اتتى تاقى­رىپتا بايان­داما جاساپ, اكادەميك احمەتوۆتىڭ سان الۋان قىرى جان-جاقتى زەردەلەندى. باسقا دا عالىمداردىڭ باياندامالارى تىڭدالدى.

سونىمەن قاتار مازمۇندى جيىن ايا­سىن­دا كورنەكتى عالىمنىڭ ءۇش توم­دى­­عى تانىستىرىلىپ, اكادەميكتىڭ ەڭ­بەك­تەرى قويىلعان كىتاپ كورمەسى ۇيىم­داس­تى­رىلدى.