كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىندا بىرقاتار زاڭ جوباسى قابىلدانىپ, دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى.
اتاپ ايتقاندا, «2010 جىلعى 18 ماۋسىمداعى كەدەن وداعىنىڭ كەدەندىك اۋماعىنداعى ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار جانە ەركىن كەدەندىك ايماقتىڭ كەدەندىك ءراسىمى ماسەلەلەرى جونىندەگى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلاندى. اتالعان ماسەلە بويىنشا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ بايانداما جاسادى.
«2018 جىلى 1 قاڭتاردا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاڭا كەدەن كودەكسى كۇشىنە ەندى. جاڭا كودەكستى ەسكەرە وتىرىپ, مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارلىق قاجەتتى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق قۇجاتىن وزەكتەندىرۋ قاجەت. وسىعان وراي, 2021 جىلعى 19 قازاندا ماسكەۋدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ 5 ەلىنىڭ باسشىلارى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار بويىنشا كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويدى», دەدى م.قاراباەۆ.
حاتتامادا زاڭدىق جانە رەداكتسيالىق سيپاتتاعى وزگەرىستەر ەنگىزۋ, ونىڭ ىشىندە ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ كەدەن كودەكسىنىڭ نورمالارىنا سايكەس نەگىزگى تەرمينولوگيا مەن كەدەندىك رەتتەۋ ماسەلەلەرىن سايكەستەندىرۋ كوزدەلگەن.
«زاڭ جوباسىندا ەڭ باستى ءۇش وزگەرىس ەنگىزىلىپ وتىر. ءبىرىنشىسى – تەرمينولوگيالىق تۇرعىدا. سوعان سايكەس, «كەدەن وداعىنىڭ كوميسسياسى» دەگەن ۇعىم وسى زاڭ جوباسىنىڭ ءماتىنى بويىنشا «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا» دەگەن سوزبەن, «كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەت اۋماقتارى» دەگەن ۇعىم «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتىڭ اۋماقتارى» دەگەن ۇعىممەن اۋىستىرىلىپ جاتىر. ەكىنشىسى, ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتا رەزيدەنتتەرى بۇعان دەيىن رەزيدەنتتىگىن تىركەگەن سوڭ مىندەتتى تۇردە جاريالاۋىمىز قاجەت ەدى. بىراق قاي جەردە, قانداي اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاۋ تەتىگى بەكىتىلمەگەن. جاڭا زاڭعا سايكەس, قاي كاسىپورىندا رەزيدەنت بولسا, سول وداقتىڭ رەسمي سايتىندا جاريالاۋ قاجەتتىگى ناقتى كورسەتىلگەن», دەدى م.قاراباەۆ.
ءۇشىنشى ماسەلە – ەركىن كەدەن ايماعىنىڭ كەدەندىك ءراسىمىن رەتتەۋگە, ياعني ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداعىنىڭ كەدەن كودەكسىنە جانە داۋلاردى شەشۋ بويىنشا وسى وداقتىڭ شارتىنا سىلتەمە ەنگىزىلگەن.
سونىمەن قاتار «تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ جالعان تاۋار بەلگىلەرىن جانە گەوگرافيالىق كورسەتكىشتەردى پايدالانۋدىڭ الدىن الۋ مەن جولىن كەسۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىعى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىلاندى. اتالعان قۇجات جونىندە ادىلەت ءمينيسترى ازامات ەسقاراەۆ بايانداما جاسادى.
«كەلىسىمنىڭ ماقساتى – تاراپتارعا جالعان بەلگىلەر جانە گەوگرافيالىق كورسەتكىشتەر جازىلعان تاۋارلاردى ءوندىرۋ جانە وتكىزۋ فاكتىلەرىنىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ. سونداي-اق وسىنداي تاۋارلاردى تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ مەملەكەتتىك شەكارالارى ارقىلى وتكىزۋ فاكتىلەرىنىڭ الدىن الۋ, انىقتاۋ جانە جولىن كەسۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاعداي جاساۋ. 1999 جىلعى 4 ماۋسىمداعى قولدانىستاعى كەلىسىمنىڭ ەرەجەلەرى جاڭارتىلدى, ول وسى كەلىسىم كۇشىنە ەنگەن كۇننەن باستاپ قولدانىسىن توقتاتادى», دەدى ا.ەسقاراەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تمد-عا قاتىسۋشى كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋىنا بايلانىستى تاراپتاردىڭ مىندەتتەمەلەرىن كوزدەيتىن نورمالار ەنگىزىلدى. سونداي-اق جالعان تاۋار بەلگىلەرى مەن گەوگرافيالىق كورسەتكىشتەرى بار تاۋارلاردى ءوندىرۋ مەن وتكىزۋ تۋرالى انىقتالعان فاكتىلەر مەن اقپارات الماسۋ, زياتكەرلىك مەنشىك قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن ساقتاۋ سالاسىندا كادر دايىنداۋ, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-شارالار كوزدەلگەن.
«كەلىسىم تاراپتاردىڭ تاۋاردىڭ شىعارىلعان جەرى مەن سيپاتتارىنا قاتىستى جاڭىلىستىرۋى مۇمكىن تاۋارلاردى بەلگىلەۋ جانە تانىستىرۋ كەزىندە كەز كەلگەن قۇرالداردى پايدالانۋدى بولدىرماۋ, جوسىقسىز باسەكەگە جول بەرمەۋ جونىندە قۇقىق قورعاۋ قۇرالدارىن قولدانۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەرىن بەلگىلەيدى. كەلىسىم تاراپتارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋ تمد ەلدەرى شەڭبەرىندەگى زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ جانە ساقتاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى مەملەكەتارالىق كەڭەسكە جۇكتەلگەن. تاراپتار ىنتىماقتاستىقتى وزدەرىنىڭ ۋاكىلەتتى ورگاندارى ارقىلى جۇزەگە اسىرادى», دەدى ا.ەسقاراەۆ.
بۇدان بولەك, پالاتانىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتى «قازاقستانداعى ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە, ونىڭ ىشىندە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ىلەسپە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى.
كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان زاڭ جوبالارىن تالقىلاپ بولعاننان كەيىن دەپۋتاتتار ءوز ساۋالدارىن جولدادى. بەرىك بەيسەنعاليەۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا مونوقالالاردى دامىتۋ, ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قولايلى ورتا جاساۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندە ماسەلە كوتەردى.
«قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا 27 مونوقالا بار جانە ولاردا 1,4 ملن حالىق تۇرادى. كوبىندە ۇقساس, شەشىلمەگەن پروبلەمالار از ەمەس. تۇراتىن جەرىنەن كوشىپ كەتۋ, حالىق سانىنىڭ ازايۋى, جوعارى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى, ينجەنەرلىك, كولىك ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن تومەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتىلۋى سەكىلدى ماسەلەلەر بار. مىسالعا, ەكىباستۇز, كەنتاۋ جانە ارقالىق قالالارىندا سۋ جەلىلەرى, كارىز, جىلۋ جانە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەردىڭ توزۋ مولشەرى 85 پايىزدان اسقان. ارقالىقتا جولداردىڭ 80 پايىزدان استامى ناشار جاعدايدا, ال بالا ءولىمى كورسەتكىشىنىڭ ءوسۋى 2022 جىلى الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 40 پايىزعا ارتقان. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – مەديتسينا كادرلارىنىڭ تاپشىلىعى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى. سالدارىنان حالىقتىڭ 50 پايىزدان استامى باسقا وڭىرلەرگە كوشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى», دەدى ب.بەيسەنعاليەۆ.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ارقالىقتاعى احۋال قازاقستاننىڭ باسقا دا مونوقالالارىندا بار. كەيبىرىن كەلەشەكتە اۋىل قىلىپ قايتا قۇرۋ ماسەلەسى تۋىنداۋى مۇمكىن. «وسىعان وراي, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەر التاي, بالقاش, جاڭاتاس, قاراتاۋ, ليساكوۆ, ريددەر, سەرەبريان, ستەپنوگور جانە ارقالىق سياقتى 10 قالانى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن ازىرلەگەن. وسى كۇنگە دەيىن ول جوسپارلاردى ۇكىمەت ءالى بەكىتكەن جوق. ياعني 2023 جىلدان باستاپ ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىس كەشەندى جوسپارلار ءالى ورىندالماي وتىر», دەدى ب.بەيسەنعاليەۆ.
دۇيسەنباي تۇرعانوۆ پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆقا ەلدەگى اپاتتى جانە توزىعى جەتكەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ وزەكتى بولىپ تۇرعانىنا نازار اۋداردى. ونىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكا بويىنشا جالپى تۇرعىن ءۇي قورى 54731 كوپپاتەرلى ءۇيدى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە 752 ءۇي اپاتتى, 3024 ءۇي توزىعى جەتكەن دەپ تانىلعان. «اتىراۋ وبلىسىندا 119 اپاتتى ءۇي بار, ولاردىڭ ءبىر بولىگى يندەر, ماحامبەت, ماقات, قۇرمانعازى اۋداندارىندا ورنالاسقان. وڭىردەگى سايلاۋالدى جۇمىسىمىز بارىسىندا وسىنداي بىرنەشە ءۇيدى ارالادىق. بۇل ۇيلەردىڭ ءىشى ىلعال, كوگەرگەن, قابىرعالارمەن توبەلەر جارىلىپ كەتكەن, توبەلەردەن سۋ اعادى. ۇيگە كىرۋ قورقىنىشتى. سونىڭ سالدارىنان قىستا سۋىق, جىل بويى انتيسانيتارلىق جاعداي عانا ەمەس, تۇرعىنداردىڭ دا دەنساۋلىقتارىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇر. مۇنداي پاتەرلەردە ادەتتە زەينەتكەرلەر, از قامتىلعان ادامدار تۇرادى. ولاردىڭ جالعىز ءۇمىتى – مەملەكەتتىڭ كومەگى. استانادا دا وسىنداي ماسەلە بار. بۇگىندە تەحنيكالىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا 206-عا جۋىق ءۇي اپاتتى دەپ تانىلعان. وسىنداي جاعداي ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە بايقالادى», دەدى د.تۇرعانوۆ.
دەپۋتات اپاتتى جانە توزىعى جەتكەن ۇيلەردىڭ تۇرعىندارىن كوشىرۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىندى. سونداي-اق «وتباسى بانكى» ارقىلى نەسيەلىك تۇرعىن ءۇيدى قارجىلاندىرۋ ۇلگىسى بويىنشا, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن وبليگاتسيالار شىعارۋدى ۇيىمداستىرۋ قاجەتىنە توقتالدى. جالعىز باسپاناسى اپاتتى دەپ تانىلعان تۇرعىنداردىڭ وزدەرىنە كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي قورىنان بەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرە المايتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, وسى ساناتتاعى ازاماتتار ءۇشىن تۇرعىن ءۇيدى جەكەشەلەندىرۋ قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋعا كەڭەس بەردى.
ءوز كەزەگىندە باقىتجان بازاربەك پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليارعا, باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆقا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردە كەپىلگە قويىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن مەملەكەتكە قايتارۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت بانكتەردى ەمەس, حالىقتى اشتىق پەن جۇمىسسىزدىقتان قورعاۋ كەرەك.
«سونىڭ بىردەن-ءبىر جولى – بانكتەرگە كەپىلگە قويىلعان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردى قايتارۋىمىز كەرەك. ول بانكتەردىڭ ارتىندا كىم تۇرعانىن, كىمنىڭ يەلىگىندە وتىرعانىن جانە قانداي جولمەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردى كەپىلگە قويىپ جىبەرگەنىن قوعام, حالىق ءبىلۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا, باس پروكۋراتۋرانىڭ اقپاراتى بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن كارجى ينستيتۋتتارىنىڭ يەلىگىندە كەپىلدىك رەتىندە كولەمى 2 ميلليون گەكتار 3,9 مىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەر جاتىر. ونى بانكتەر جانە كارجى ۇيىمدارى وزدەرى پايدالانبايدى جانە سول جەرلەردى مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارۋعا اسىقپايدى. وسى بانكتەردە كەپىلگە قويىلعان, كاماۋدا جاتقان 2 ميلليون گەكتار جەردىڭ ىشىندە ۇلەستىك اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەرلەر بار ەكەندىگىن حالىق بىلە مە؟ زاڭسىز, جەمقور اكىمدەردىڭ كەسىرىنەن پايلارى, ياعني, شارتتى جەر ۇلەستەرىنەن ايىرىلعان اۋىل حالقى تابانىن توزدىرىپ, اقيقات ىزدەۋ جولىندا پايلارىن قايتارۋ ءۇشىن سوتتاسىپ الەك بولىپ ءجۇر. سوتتار تالاپ ارىزدىڭ كوپشىلىگىن قاراۋسىز قالدىرادى نە بولماسا تالاپتىڭ ەسكىرۋ مەرزىمىن قولدانىپ, ۇلەسكەرلەردىڭ جەرلەرىن بانككە كەپىلگە كويۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتتارىن بۇزۋ تۋرالى تالاپ ارىزدارىن قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرادى», دەدى ب.بازاربەك.
وسىعان بايلانىستى 2025 جىلعا دەيىن بۇكىل ەلدە جەر امنيستياسىن جاريالاپ – شارتتى جەر ۇلەسىنەن تۇراتىن جانە بانكتەردە كەپىلگە قويىلعان جەرلەردى ۇلەسكەرلەرگە قايتادان قايتارۋدى كوزدەيتىن مەملەكەتتىك جوبا جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىندى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ۇلەسكەرلەرگە ەركىن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر مەن وزگە شارۋاشىلىق ۇيىمداردان شىعۋدىڭ زاڭدى مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ كەرەك. كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ يەلىگىندەگى 2 ميلليون گەكتار كولەمىندەگى جەرلەردى ءماجبۇرلى تۇردە جەر كودەكسىنىڭ 92-94-بابىنا سايكەس مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سونداي-اق دەپۋتات شارتتى جەر ۇلەسىنەن تۇراتىن جەر پايدالانۋ قۇقىعىن ەكىنشى دەنگەيلى بانكتەردە جانە قارجى ۇيىمدارىندا كەپىلگە قويۋعا موراتوري ەنگىزۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.