ەڭبەك ادامىن قولداۋ تەتىگى

– مارات امانگەلدى ۇلى, مىن­­دەتتى الەۋمەتتىك ساقتان­دى­­رۋ جۇيەسى ەڭبەك ادامىن مەملەكەتتىك الەۋ­مەت­تىك ساق­تان­دىرۋ قورىنان قو­سىمشا الەۋ­مەتتىك قولداۋدى قام­تا­ما­سىز ەتەدى. بۇل تولەمدەر قان­داي قا­راجات ەسەبىنەن بو­لى­نەدى؟

– ەلىمىزدە مىندەتتى الەۋ­مەتتىك ساق­تان­دىرۋ 2005 جىلدان باستاپ ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە ەڭبەك ازاماتتارىن الەۋمەتتىك قول­داۋ­دىڭ قوسىمشا تەتىگى رە­تىندە ەنگىزىلدى. مىندەتتى الەۋ­مەت­تىك ساق­ت­اندىرۋ جۇيەسى­نىڭ قار­جى­لىق رەسۋرستارى جۇمىس بەرۋ­شى­لەردىڭ جۇمىسكەرلەر ءۇشىن, سون­داي-اق جەكە كاسىپكەرلەر مەن ارنايى تا­جىري­بە­مەن اينالىساتىن ادامدارعا كەمىندە ءبىر جانە جەتى ەسەلەنگەن ەڭ تو­مەن­گى جا­لا­قى كولەمىنەن اسپايتىن تابىستىڭ 3,5% مولشەرىندە بەرىلەتىن الەۋ­مەتتىك تولەمدەر ەسەبىنەن قا­لىپ­­تاستىرىلادى. بۇل رەتتە الەۋ­مەتتىك تولەمدەر مىندەتتى زەي­نەتاقى جارنالارى سياقتى جۇ­مىس­كەردىڭ جالاقىسىنان الىنبايدى, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن تولەنەدى.

مىن­دەتتى الەۋمەتتىك ساقتان­دىرۋ جۇ­يە­سى ىنتىماق­تاس­تىق قاعيداتتارىنا نە­گىز­دەلگەن, ويت­كەنى الەۋمەتتىك تولەمدەر بار­­­لىق ەڭبەك ازاماتى ءۇشىن بە­رىلەدى, ال تولەمدەردى تەك الەۋ­مەت­تىك وقىس جاعداي تۋىن­داعان ادامدار عانا الادى. مىن­دەت­تى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇ­يە­سىنە 6,8 ميلليوننان اسا جۇمىس ىس­تەيتىن ازامات قا­تىسادى, ءبىر جىلدا ونىڭ 1,2 ميل­ليونعا جۋى­عى الەۋمەتتىك تولەم­دەر الا­دى.

– ءارتۇرلى ساناتتاعى تولەۋ­شى­لەر ءۇشىن الەۋمەتتىك اۋدا­رىم­­داردى تولەۋ تەتىكتەرى تۋرا­لى ايتا كەتسەڭىز. ماسە­لەن, جەكە ەڭبەك شارتىندا اي سا­يىن­­عى تابىسى 200 مىڭ تەڭگە كو­لە­مىندە بولاتىن جاعدايدا قا­لاي بولادى؟

– تولەۋشى (جۇمىس بەرۋشى) مەم­لە­كەتتىك الەۋمەتتىك ساق­تان­دى­رۋ قورى­نا الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى اي سا­يىن «ازا­ماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەم­­لە­كەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ بانك شوتى ار­قىلى الەۋمەتتىك اۋدارىمدار تولەنەتىن ايدى كورسەتە وتىرىپ, ەسەپتەۋ وبەك­تى­سى­نىڭ 3,5%-ى ەسەپتى ايدىڭ 25-كۇنىنەن كەشىكتىرمەي تو­لەي­دى.

جۇ­مىس بەرۋشىنىڭ قورعا الەۋ­مەتتىك اۋدارىمدار تو­لەن­بەي­تىن كىرىستەرىن قوس­پا­عان­دا, جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەككە اقى تولەۋ رەتىندە كىرىستەر تۇ­رىن­دە تو­لەي­تىن شىعىستارى جۇ­مىس­كەر­لەر ءۇشىن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار ەسەپتەۋ وبەك­تىسى بولا­دى. الەۋمەتتىك اۋدارىم­دار تو­لەن­بەيتىن كىرىستەر ساناتىنا مىن­دەت­تى زەينەتاقى جارنالارى (مزج) ەنگى­زىل­گەن. ەگەر جۇمىسكەردىڭ ءبىر ايدا ەسەپتەلگەن تابىسى 200 000 تەڭگە بولسا, وندا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار كولەمى 6 300 تەڭگەنى (200 000 تەڭگە – 10% (مزج)*3,5%) قۇرايدى.

سالىق كودەكسىنىڭ 774-بابىنا سايكەس بىرىڭعاي جيىنتىق تولەمدى (بجت) تولەۋشى جەكە تۇلعالار ءۇشىن الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى ەسەپتەۋ وبەكتىسىنىڭ 20%-ىن قۇرايدى. بجت تولەۋ­شى­لەر ءۇشىن الەۋمەتتىك اۋدارىمداردى ەسەپتەۋ وبەكتىسى رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا­لار­دا ءسال باس­قاشا, ماسەلەن, اس­تانادا اي­لىق ەسەپتىك كورسەت­كىش­تىڭ (اەك) 1 ەسەلەنگەن كولەمى جانە 0,5 اەك بولادى. بۇل رەتتە بجت قا­زىرگى جانە الداعى اي­لار ءۇشىن تولەنۋى مۇمكىن, ال وتكەن كەزەڭ­دەر ءۇشىن تولەنبەيدى. تولەم مە­حانيزمى قاراپايىم – ەكىن­شى دەڭ­گەيدەگى بانكتەردىڭ ءموبيلدى قو­سىمشالارى ارقىلى بجت تولەنەدى. مەملەكەتتىك كور­پو­را­تسياعا تۇسكەن قارجى تومەن­دە­گىدەي تارتىپپەن قايتا بولىنەدى. ياعني جەكە تابىس سالىعىنا (جتس) – 10%; مزج بىرىڭعاي جي­­ناق­تاۋشى زەينەتاقى قورىنا (بجزق) – 30%; الەۋمەتتىك اۋدارىمدار قورعا – 20%; اۋدارىمدار مەن جارنالار الەۋمەتتىك مە­دي­­تسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا (امسق) – 40%.

– قاراپايىم ەڭبەك ادامى ءۇشىن بۇل الەۋمەتتىك تولەم­دەر­دىڭ كەيبىر مەحانيزمى كۇ­ر­دەلى ەكەنى راس. ال ماڭىز­دى­راعى – الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن جەكە تا­بىس سالىعىن ازاماتتار قا­لاي وڭتايلى رەتتەي الادى؟

– 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ جۇمىسكەرلەردىڭ تابىسىنان الەۋمەتتىك تولەمدەر مەن جەكە تابىس سالىعىن تولەۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋدى وڭاي­­لاتۋ ماقساتىندا بىرىڭعاي تو­لەم (بت) ەنگىزىلدى. ماسەلەن, سا­لىق كودەك­سى­نىڭ 77-تاراۋىنىڭ 3-پاراگرافىندا جانە 78-تاراۋىندا كوزدەلگەن ارناۋلى سالىق رەجىمدەرىن قولداناتىن شاعىن ميكروكاسىپكەرلىك پەن شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى جەكە تۇلعاعا جالاقى تۇرىندە تابىس تولەيتىن, سونداي-اق بت فور­ما­تىندا جۇمىسكەرلەردىڭ تا­بىس­­­تارىنا سالىق سالۋ ءتارتىبىن تاڭداعان, جەكە كاسىپكەرلەر مەن زاڭدى تۇلعالار بت تولەۋشىلەر بولىپ سانالادى. 2023 جىلى بت كولەمى جۇمىسكەرلەر تابىسىنىڭ 20%-ى قۇرايدى. بج قۇرامىنا: جەكە تابىس سالىعى (جتس) – 9%; بجزق-عا مزج – 50%; الەۋمەتتىك اۋدارىمدار ءۇشىن قورعا – 16%; امسق-عا جۇمىس بەرۋشىنىڭ اۋدا­رىم­دارى ءۇشىن –15%; امسق-عا جۇمىسكەرلەردىڭ جارنالارى – 10%.

– الەۋمەتتىك اۋدارىم­دار­دىڭ ەڭ تو­مەنگى جانە ەڭ جوعار­عى كولەمى بەلگى­لەن­گەن بە؟

– ءبىر تولەۋشىدەن الەۋمەتتىك اۋدا­رىمدار ەسەپتەۋدىڭ اي سا­يىن­عى وبەكتىسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا سايكەس قارجى جىلىنا بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ (ەتج) 7 ەسەلەنگەن كولەمىنەن اسپاۋعا ءتيىس (2023 جىلى: 7 * 70 000 تەڭگە *3,5% = 17 150 تەڭگە). ەگەر كۇنتىزبەلىك اي ءۇشىن الەۋمەتتىك اۋدارىمدار ەسەپتەۋ وبەكتىسى ءبىر ەتج-دەن كەم بولسا, وندا الەۋمەتتىك اۋدارىمدار ءبىر ەتج نەگىزگە الىنا وتىرىپ ەسەپتەلەدى جانە تولەنەدى (2023 جىلى: 70 000 تەڭگە *3,5% = 2 450 تەڭگە). بت قۇرامىنداعى اي سايىن­عى ەڭ جوعارى الەۋمەتتىك اۋدارىمدار كولەمى 7 ەتج-دان 3,2%-دان اسپاۋى ءتيىس (2023 جىلى: 7 * 70 000 تەڭگە *3,2% = 15 680 تەڭگە).

– قوردان بەرىلەتىن الەۋ­مەت­تىك تولەم­دەر­دى ەسەپتەۋ الەۋ­مەت­تىك اۋدارىمدار نەگى­زىن­دە جۇرگىزىلەدى دەدىڭىز. وسىعان وراي الەۋ­مەتتىك اۋدارىمداردىڭ ءتۇس­ۋىن قالاي باقىلاۋعا بولادى؟

– مىندەتتى الەۋمەتتىك ساق­تان­دىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى – جۇمىسقا رەسمي تۇردە ورنالاسۋ نەمەسە قىزمەتتى تىركەۋ. ويت­كەنى تولەم كولەمى قورعا تۇس­كەن الەۋمەتتىك اۋدارىمدارعا تىكە­لەي بايلانىستى بولادى. وسى­عان وراي جۇمىس ىستەيتىن ازا­ماتتارعا قورعا تۇسكەن الەۋ­مەتتىك اۋدارىمداردىڭ دۇ­رىس­تى­عى مەن مەرزىمىن تۇراقتى تۇردە تەكسەرىپ وتىرۋىن ۇسىن­دىق. بۇل اقپاراتتاردى الۋ­دىڭ ءارتۇرلى مۇمكىندىگى بار. ما­سەلەن, egov.kz ەلەكتروندىق ۇكىمەت پورتالى, (باستى بەت /ازاماتتارعا/ جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە جۇمىسپەن قامتۋ / جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە جۇمىس ىزدەۋ / مىندەتتى الەۋ­­مەت­تىك ساقتاندىرۋدىڭ الەۋ­­مەتتىك اۋدارىمدارى تۋرالى اق­پارات) مەملەكەتتىك كور­پو­­راتسياعا (حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى) نەمەسە قوردىڭ فيليالىنا جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتپەن جۇگىنۋ ارقىلى الا الادى. قورى­تىن­دىلاي كەلە, قازىر مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ەڭبەك ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن ارتتىرۋعا جانە قو­سىم­شا ىنتالاندىرۋلار جاساۋعا باعىتتالعان ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ماڭىزدى ءارى ءتيىمدى تەتىگىنە اينالىپ كەلە جاتقانىن ايتۋعا بولادى.

– تولىققاندى مالىمەتىڭىز ءۇشىن راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

باقىتبەك قادىر,

«Egemen Qazaqstan»