قازاق پەن نەمىس جاراسىمى

ەلىمىزدە 226 مىڭ نەمىس تۇرادى

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىم­دە­ۋىنشە, اتالعان قۇجاتقا بەرليندە سىرت­قى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رومان ۆاسيلەنكو مەن بۋندەستاگ دەپۋتاتى, گفر-ءدىڭ قونىس اۋدارۋشىلار جانە ۇلتتىق ازشىلىق ىستەرى جو­نىن­دەگى فەدەرالدى ۇكىمەتىنىڭ ۋاكىلى ناتالي پاۆليك قازاقستان-گەرمانيا ۇكى­مەت­ارا­لىق كوميسسياسىنىڭ 19-وتىرىسىندا قول قويعان. سونىمەن قاتار وتىرىستا رومان ۆاسيلەنكو قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە گەرمانيانىڭ كاسىپتىك-تەحنيكالىق مودەلىن ەنگىزۋ جانە نەمىس تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىل­دىكتەرىن اشۋ جونىندە بىرقاتار ۇسى­نىس ايتتى.

«مادەنيەت, ءبىلىم جانە الەۋمەتتىك سا­لادا قولداۋ كورسەتۋ بويىنشا ەكى ەل ۇكى­مەتى قابىلداعان لايىقتى ءىس-شا­را­لار قازاقستانداعى ەتنوستىق نە­مىس­تەر بولاشاعىنىڭ جاقسى بولۋىن قام­تاماسىز ەتەدى جانە ەكى مەملەكەت ارا­سىنداعى جاقسى قارىم-قاتى­ناس­­تاردىڭ نىعايتۋىنا ماڭىزدى ۇلەس قو­سادى. قازىر ەلىمىزدە «ۆوز­روج­دەنيە» وتاندىق نەمىستەر بىر­لەس­تىگى», ورتالىق ازياداعى جالعىز قا­­زاقستان-نەمىس ۋنيۆەرسيتەتى, نەمىس ما­دە­ني ورتالىقتارى, مەكتەپتەرى, تمد كەڭىستىگىندەگى جالعىز مەملەكەتتىك رەس­­پۋب­ليكالىق اكادەميالىق نەمىس دراما تەاترى بار, سونداي-اق اپتالىق, نە­مىس­تىل­دى «Deutsche Allgemeine Zeitung» گازەتى شىعىپ تۇرادى», دەدى ديپلومات.

ال ۇاك-نىڭ تەڭ توراعاسى ناتالي پاۆليك قازاقستاننىڭ ەتنوستىق نەمىس­تە­رىنىڭ ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق پەن ىن­تىماقتاستىقتى دامىتۋعا قوسىپ وتىر­­عان ماڭىزدى ۇلەسىن جانە گەرما­نيا­نىڭ فەدەرالدىق ۇكىمەتى وسى با­عىت­تاعى جۇمىسىن جوعارى دەڭگەيدە جالعاستىراتىنىن اتاپ ءوتتى.

جالپى, قازاق ەلىنە نەمىس عالىمدارى كوپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. عىلىمي ەكسپەدي­تسيا­لاردىڭ بىرىمەن 1734 جىلى قازاق جەرىنە تابانى تيگەن فريدريح ميللەر سولتۇستىك قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق سيپاتتاماسىن قاعازعا ءتۇسىرىپ, جەرگىلىكتى حا­لىق­تىڭ تۇرمىسى تۋرالى جازبا قال­دىر­عان. وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەگىندە استرونوم سترۋۆە ارال جانە كاسپي تەڭىزدەرىنىڭ گيدروگرافيالىق كارتاسىن قۇردى. كوشپەلى قازاقتىڭ تۇرمىس تىر­شى­لىگى تۋرالى ۆيلگەلم بارتولد پەن فريدريح رادلوۆتىڭ جولجازبالارى ستۋدەنتتەرگە ءالى دە «ازىق» بولىپ كەلەدى.العاشقى نەمىس قونىستارى قازاقستاندا XIX-XX عاسىرلاردا پايدا بولعان. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان ۋا­قىتتا ولاردىڭ ورنالاسۋ ايماعى ءبىراز كەڭىپ, نەمىستەر قونىستانعان اۋىل­دار­دىڭ سانى كوبەيە ءتۇستى.

قازاقستانداعى العاشقى نەمىس سە­لو­­­سى­نىڭ ىرگەتاسى روجدەستۆەنسكوە (فري­­­دەنسفەلد) دەگەن اتاۋمەن 1885 جىلى قالانعان ەكەن. ال اتىشۋلى ستو­لى­پين رەفورماسىنىڭ تۇسىندا ياعني 1905-1911 جىلدارى قازاقستاننىڭ سول­تۇس­­تىگىندە الەكساندرتال, التەناۋ, كەنيگسگوف, پرۋگ­گەرگوف سەكىلدى بىرنەشە ون­­داعان نەمىس قونىسى پايدا بولدى.

قازىر قازاقستاندا 226 مىڭ ەتنوستىق نەمىس قونىستانعان. ءار جىلدارى ەلدەن گەرمانياعا 1 ملن نەمىس قونىس اۋدارعان. جالپى, «ەكى ەل اراسىن مەديتسينا ماماندارى جالعاپ وتىر», دەگەن پىكىر ايتادى ساراپشىلار. وسى ورايدا سانالى عۇمىرىن قازاق مەديتسيناسىنىڭ دامۋىنا ارناعان, 2000 جىلى تاريحي وتانىنا ورالعان الەكساندر البراندت تۋرالى ايتا كەتەيىك.

قازاق اراسىنان شىققان نەمىس دارىگەرى

ونىڭ اتا-بابالارى ەدىل نەمىستەرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قا­زاق­­ستانعا دەپورتاتسيالانعان. الەكساندر البراندت 1948 جىلى 26 ناۋ­رىزدا قوستاناي وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارى­گەر­لە­رىنىڭ اراسىندا ونىڭ ورنى بولەك. وردجونيكيدزە ورتا مەكتەبىن بىتىرگەننەن كەيىن الەكساندر البراندت قاراعاندى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. 1974 جىلى وردجونيكيدزە اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا حيرۋرگ بولىپ جۇمىسقا كەلىپ, 2000 جىلى گەرمانياعا كەتكەنگە دەيىن وسى قىزمەتتى ابىرويمەن اتقاردى.

«1974-1990 جىلدارى ول باس حيرۋرگ, حيرۋرگيالىق بولىمشەنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى, ءوزىن باتىل جانە تاجىريبەلى مامان رەتىندە كورسەتتى. البراندت مىڭ­دا­عان ادامنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى. جانقيارلىق ەڭبەگى ءۇشىن ول كوپتەگەن ماراپاتقا يە بولدى. 1990 جىلى وعان جوعارى ساناتتى حيرۋرگ بىلىكتىلىگى جانە «كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاعى بەرىلدى», دەپ ەسكە الادى پەداگوگ, اقىن, جۋرناليست نادەجدا رۋندە.

25 جىل ىشىندە حيرۋرگ الەكساندر البراندت جەتى مىڭنان استام وپەراتسيا جاسادى. «الەكساندر فەدوروۆيچ ەرەكشە مىنەزگە يە بولدى. ونىڭ شىعۋ تەگى دە, ەشكىمگە ۇقسامايتىن تراەكتوريا­سى دا, سان قىرلى تالانتى دا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ول حاريزماسى جوعارى ادام بولدى, وسى قاسيەتتەرى ونى بارىنەن دە ەرەكشەلەپ تۇراتىن», دەيدى كىندىك قانى قازاق ەلىندە تامعان زامانداسى نادەجدا رۋندە.

اتا-باباسىنىڭ تۋعان وتانىنا كەلگەن الەكساندر البرانت وتباسىمەن گەرمانيانىڭ تاريحي ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى, ءوزى سۋرەتتەگەندەي جانعا جايلى رە­گەن­سبۋرگ قالاسىنا قونىستاندى. دارىگەر-حيرۋرگ وسى جەردە 22 جىل ءومىر ءسۇرىپ, وتكەن جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا 75 جاسقا قاراعان شاعىندا قايتىس بولدى.

قازىر ونىڭ ۇرپاقتارى مەديتسيناداعى جولىن جالعاستىرىپ جاتىر. ۇلى گەرما­نيا­نىڭ جەتەكشى كلينيكالارىنىڭ بى­رىندە حيرۋرگ. كەلىنى مەن قىزى دا مەدي­تسينا سالاسىندا قىزمەت اتقارادى.

گەرمانياداعى قانداستار

ال بىرقاتار الاش قايراتكەرى ماڭگىلىك مەكەن ەتكەن نەمىس ەلىندە قازىر 260 ءۇي قازاق وتباسى, ياعني 1500-گە جۋىق قازاق بار. ەۋروپا قازاقتارى قاۋىمداستىعى فەدەراتسياسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا كەلن قالاسىندا 160 قازاق وتباسى, ميۋنحەندە 75, بەرليندە 30, گامبۋرگتە 10 جانە ءبىرلى-جارىمدى ديۋسسەلدورف, ماينس سەكىلدى قالالاردا تۇرادى. بىراق قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى گەرمانياعا قونىس اۋدارعان قازاقتاردىڭ ءدال سانى قانشا ەكەندىگى بەلگىسىز بولعاندىقتان ولار بۇل سانعا كىرمەيدى.

گەرمانياداعى قانداستاردىڭ جالپى تۇرمىستىق جاعدايى جامان ەمەس. ولار الەۋمەتتىك جاعىنان جاقسى قامتىلعان. سول سەبەپتى گەرمانيادا ءومىر ءسۇرىپ, ازاماتتىعىن الۋعا نيەتتىلەر كوپ. قا­زىر قازاقتار اراسىندا نەمىستىڭ ءىرى فير­ما, كومپانيا, ەمحانالارىندا بىلىك­تى ماماندار جەتەرلىك. ماسەلەن, مەدي­تسينا دوكتورى جادىك شەنولدىڭ ەسىمى گەرمانيادا كەڭ تا­رال­عان. مي-ج ۇلىن, جۇيكە جۇيەسىنىڭ اۋرۋ­­لارىن ەمدەيتىن ول بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 4 مىڭنان استام كۇردەلى وپەراتسيا جاساعان. جەتى ءتىلدى جەتىك بىلەتىن كيل ۋنيۆەرسيتەتى اۋرۋحاناسىنىڭ نەيرو­حيرۋرگى جادىك شەنول قازاقستاندا كوپ بولماسا دا, انا ءتىلىن ۇمىتقان ەمەس. ول ازيا, امەريكا ەلدەرىنە دە ءجيى بارىپ, وسى سالاداعى تانىمىن تەرەڭدەتۋ جولىندا تىنىمسىز تەر توگىپ كەلەدى.

– نەيروحيرۋرگيادان باستالعان تا­جىري­­بەمە 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت بولدى. مەن بارلىعىن تىزبەكتەپ وتىرامىن. قا­زىرگە دەيىن 4 مىڭنان استام اۋرۋعا نەي­رو­حي­رۋرگيالىق وتا جاسادىم. ونىڭ ىشىندە ميدىڭ ىسىكتەرى, مي­دىڭ تا­مى­رىن­داعى اۋرۋ­لار, ميعا قان قۇيىل­عان جاعدايلاردا جاسايمىن. سونى­مەن قا­تار گيدروتسەفاليادا, ياعني ج ۇلىنداعى اۋرۋلاردا دا وپەراتسيا جاساعان كەزدەرىم كوپ, – دەيدى قازاق دا­رىگەرى.

جات ەلدە دۇنيەگە كەلگەنىنە قاراماس­تان, ول قازاق بالالارىنا بۇيرەگى بۇرىپ تۇراتىنىن ايتادى. كەيبىرىن ءتىپتى تەگىن ەمدەگەن. «ەلدەن كەلگەن ناۋقاس جول, اۋرۋحاناداعى جاتىن ورىن مەن ءدارى-دار­مەك شىعىنىن وتەسە جەتكىلىكتى», دەيدى جادىك شەنول.

ءتىلى نەمىسشە تازا, الايدا ءتۇرى مەن قويۋ قارا شاشىنا قاراپ, الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى ناۋقاستار «ۇلتىڭىز كىم؟», دەپ سۇرايدى ەكەن كەيدە. مۇنداي ساتتە دارىگەر «قازاقپىن», دەپ ماقتانىشپەن جاۋاپ بەرەتىنىن ايتادى. ال ميۋنحەن قالاسىنىڭ تۇرعىنى ءمۇتتالى ۇلىجاي ۇشاق موتورىن جاسايتىن زاۋىتتا ءبولىم باس­­شىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. بەر­­­­ليندەگى قازاق مادەني قوعامىنىڭ توراعاسى بەشىرەتحان مالباقان سونداعى كوم­پيۋتەر باعدارلامالارىن دايىندايتىن ءىرى فيرمادا جەتەكشى مامان رەتىندە تا­نىلعان.

جالپى, گەرمانياداعى قازاقتار ۇلت­تىق ءداستۇردى بەرىك ۇستانادى. نەمىس ەلىندە تۇراقتاعان وتانداستارىمىزدىڭ اي­تۋىنشا قۇدا ءتۇسۋ, قىز ۇزاتۋ, كەلىن ءتۇسىرۋ, شىلدەحانا, سۇندەت توي سەكىلدى تويلارى كوپ. قازاقستاندا تۋىپ, كەيىن ەس بىلگەن شاقتارىندا تاريحي وتانىنا ورالعان نەمىستەر دە قۋانىشتى ساتتەرىن قازاق ستيلىمەن اتاپ وتەتىن كورىنەدى.