ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتاتتار ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىن سىنعا الدى. اسىرەسە, ازىق-ت ۇلىك باعاسى ستاتيستيكاسىن دۇرىس كورسەتپەي وتىرعانىنا نارازى. سونداي-اق شەتەلگە شىعارىلعان قاراجات ماسەلەسىنە قاتىستى ساۋال جولداندى. بۇدان بولەك, بىرقاتار زاڭ جوباسى قابىلداندى.
اتاپ ايتقاندا, «Amanat» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى ەلنۇر بەيسەنباەۆ ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ جۇمىسىن سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, رەسمي مالىمەتتە قازاقستاندا ورتاشا جالاقى ەۋروپانى وكشەلەپ قالعان. ال جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى بويىنشا سكانديناۆيا ەلدەرىنەن ەش كەم تۇسپەيمىز.
ء«دال قازىر حالىقتىڭ ەڭ باستى پروبلەماسى – ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ شارىقتاۋى. قىمباتشىلىق قاراپايىم حالىقتى القىمداپ تۇر. بىراق ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى 10 جۇمىرتقا – 490 تەڭگە, ايراننىڭ ءليترى – 390 تەڭگە, پياز – 182 تەڭگە, ال قيار مەن قىزاناق باعاسىن 1000 تەڭگەنىڭ كولەمىندە دەيدى. وعان قوسا, ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2023 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا ازىق-ت ۇلىك باعاسى شامامەن 21 پايىزعا ءوسىپتى. شىندىعىندا, ماسەلە ودان ءارى ۋشىعىپ تۇر. كەشە بۇكىل ايماق بويىنشا «Amanat» پارتياسىنىڭ مونيتورينگتىك توپتارى ازىق-ت ۇلىك باعالارىن قاداعالادى. ناتيجەسىندە, پيازدىڭ باعاسى – 350 تەڭگە, قيار مەن قىزاناق – 1600 تەڭگە, ال جۇمىرتقانىڭ باعاسى 600 تەڭگە ەكەنى انىقتالدى. ياعني 1,5-2 ەسەگە دەيىن, 70-100 پايىزعا باعانىڭ شارىقتاعانى بايقالادى. راس, قازىر باعا كۇن ساناپ وسەدى. مىسالى, ءۇش ادامنان تۇراتىن وتباسى ءبىر اپتالىق تاماعىنا ەڭ كەمى 40-50 مىڭ تەڭگەنىڭ اراسىندا اقشا جۇمسايدى. وسى ورايدا, الەۋمەتتىك جاعدايى قيىن, كوپبالالى وتباسىلار تۋرالى ايتۋعا قىسىلاسىڭ», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
دەپۋتات رەسمي مالىمەتتە ورتاشا جالاقى 339 مىڭ تەڭگەنى, حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى 166 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىنىنا نازار اۋداردى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل تسيفرلارعا قاراپايىم حالىق سەنبەيدى. ەڭ تومەنگى جالاقى 70 مىڭ تەڭگەنى قۇرايتىن قوعامدا, ورتاشا جالاقى ودان 5 ەسەگە كوپ بولۋى مۇمكىن ەمەس.
«كەيىنگى 3 جىل بويى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى قازاقستانداعى حالىقتىڭ نەبارى 4,9 پايىزى, ياعني 450 مىڭ ادام جۇمىسسىز دەيدى. قازاقستاندا جۇمىسسىزدار ستاتيستيكاسى تەك حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا ارنايى ءوتىنىش بەرگەندەردىڭ ەسەبىنەن جۇرگىزەتىنى انىق. سوندىقتان جۇمىسسىزداردىڭ كوبى ەسەپتەن تاسادا قالىپ قويادى. ال رەسمي دەرەك بويىنشا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزداردىڭ سانى شامامەن 80 مىڭ ادامدى قۇرايدى. شىندىعىنا كەلسەك, وسى توپتاعى جۇمىس ىستەمەيتىن, ءتىپتى وقىمايتىن NEET جاستاردىڭ سانى 380 مىڭدى, ال ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتيتىن, ياعني تۇراقتى تابىسى جوق جاستاردىڭ سانى 300 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. سوندا تەك جاس ازاماتتاردىڭ كەمى 750 مىڭى جۇمىسسىزدار قاتارىندا. بۇل رەسمي ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەن 10 ەسەگە كوپ», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
دەپۋتات ۇكىمەتتىڭ شەشىم قابىلداردا جىبەرەتىن باستى كەمشىلىگى جالعان ستاتيستيكا پايدالانۋ ەكەنىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ستاتيستيكا ەلدەگى ناقتى اقپارات پەن شىنايى كورسەتكىشتەردىڭ بەت-بەينەسى بولۋعا ءتيىس.
ءوز كەزەگىندە دەپۋتات ەرمۇرات باپي شەتەلگە شىعارىلعان قارجىلاردى قايتارۋ ماسەلەسىن كوتەردى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, اكتيۆتەردى قايتارۋ جانە ونى حالىققا تابىستاۋ – كۇن تارتىبىندە تۇرعان اسا ماڭىزدى ماسەلە.
دەپۋتات كاپيتالدى قايتارۋ ىسىندە تۇسىنىكسىز كىبىرتىك كوپ ەكەنىن العا تارتادى. ماسەلەن, لاتۆيا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قازاقستاننىڭ جەكەلەگەن ازاماتتارى سالىقتان جالتارىپ, قازاقستاننان زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەر ەسەبىنەن پريبالتيكا اۋماعىندا م ۇلىك ساتىپ الىپ جاتقانىن ايتىپ كۇدىكتەنىپ وتىر.
«ۇرىلار جىمقىرعان قارجىسىن باسقا جاققا تىعىپ ۇلگەرسىن دەپ, بۇگىنگى بيلىكتە ولارعا مۇرشا بەرىپ وتىرعان بىرەۋلەر بار سياقتى كورىنەدى. ءبىز, ۇرلانعان اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى زاڭدى ءبىرىنشى كەزەكتە قابىلداۋدى باستى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. وسى زاڭنىڭ ارقاسىندا ءبىز كاپيتالدى قايتارۋدى نەعۇرلىم تيىمدىرەك باقىلاۋعا الا الامىز», دەگەن دەپۋتات وسى ماسەلەگە بايلانىستى دايىندالۋعا ءتيىس زاڭ جوباسىنىڭ كەشىگىپ جاتقانىنا نارازىلىق ءبىلدىردى.
«ەلدەن ۇرلانعان ميللياردتار تۋرالى ءسوز بولعاندا تاعى مىناداي سۇراقتار تۋادى. «قازاقمىس» كومپانياسى قازاق حالقىنا تيەسىلى قازبا بايلىقتىڭ 30 پايىزىنا قالاي يە بولدى؟ سول سەكىلدى, «ەۋرازيالىق توپ» حالىقتىق بايلىقتىڭ 40 پايىزىن قالاي يەمدەنىپ كەتتى؟ اتالعان وسى ەكى كومپانيا سوڭعى ون جىل كولەمىندە قازىناعا قانشا سالىق تولەدى؟ وسى كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك-قارجىلىق قىزمەتىن قاداعالاۋعا ءتيىس «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق قورى كاپيتالدى قايتارۋ تاقىرىبىندا قانداي ارەكەتتەر جاساپ جاتىر؟», دەدى ە.باپي.
ال دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا بولىنگەن اقشانىڭ نەگىزگى بولىگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى جەكەمەنشىك بانكتەرگە ورنالاستىرىلۋىنا نارازى.
«قارجىنىڭ 1 تريلليون تەڭگەسىن ءبىر جەكەمەنشىك بانككە ورنالاستىرساق, بۇل بانك جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 150 ميلليارد تەڭگە تابىس تابادى ەكەن. ەندى ەسەپتەڭىز, قانشا مەملەكەت قارجىسى مەن ۇكىمەت العان قارىزدار وسى جەكەمەنشىك بانكتەر ارقىلى ءوتتى؟! وسىنداي وڭاي قارجىلىق سحەمالار ارقىلى پايدا تاپقان بانكيرلەرىمىز «فوربستىڭ» تىزىمىنەن ءبىر-اق شىقتى. اي سايىن ينۆەستكىرىستەر مەن قىزمەت كورسەتۋدەن ءتۇسىپ جاتقان ميللياردتار, جەكەمەنشىك بانكتەردى قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بيزنەس جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا ىنتالاندىرمايدى. بۇلار ابدەن قارجىلىق مونوپوليست بولىپ العان», دەدى ە.جاڭبىرشين.
سونداي-اق دەپۋتات وليگارحتاردى جانە ولاردىڭ بانكتەرىن حالىقتىڭ, مەملەكەتتىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ وتىرعانىن, بىراق ولاردى تەكسەرۋگە مۇمكىندىك جوق ەكەنىن العا تارتتى.
«سوندا ۇكىمەت, قۇزىرلى ورگاندار مەن اگەنتتىكتەر قايدا قاراپ وتىر؟ سولارمەن بىرگە مە؟ ءبىر قىزىعى, جەكە بانكتەر سياقتى قىزمەت كورسەتە الاتىن بىرقاتار مەملەكەتتىك قارجى ينستيتۋتتارى ەلدەگى اقشا اكتيۆتەرىن ورنالاستىرۋدان شەتتەتىلگەن جانە ولار ۇلكەن قارجىلىق شىعىنعا ۇشىرايدى. مەملەكەت ولاردى بانكروت قىلماس ءۇشىن قارجىلاي كومەك جاساپ وتىر. وسىنداي جاعداي كۆازيمەملەكەتتىك, ۇلتتىق وپەراتورىمىز – «قازپوچتا» اكتسونەرلىك قوعامىندا كەزدەسەدى. قولدا بار اقپاراتقا سايكەس, «سامۇرىق-قازىنا» 2022 جىلى عانا «قازپوچتاعا» الەۋمەتتىك شيەلەنىستى تومەندەتۋ ءۇشىن ەسكىرگەن كولىك بازاسىن جاڭارتۋ مەن جالاقىنى يندەكساتسيالاۋعا شامامەن 11 ميلليارد تەڭگە باعىتتادى. سونىڭ وزىندە «قازپوچتا» وتكەن جىلى 12 ملرد تەڭگەگە شىعىنعا ۇشىرادى. بۇل جاعدايدى قالاي رەتتەيمىز؟ شەشىم بار. مىسالى جەكەمەنشىك بانكتەرگە ورنالاستىرىلعان «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ 6 تريلليونداي قارجىلىق اكتيۆتەرىنىڭ 10 پايىزى عانا «قازپوچتا»-عا ورنالاستىرىلسا, وندا مەملەكەتتىك كومپانيامىزدىڭ جىلدىق تابىسى شامامەن 40 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. ياعني «قازپوچتا» دونور كومپانياعا اينالادى. بيۋدجەت ۇنەمدەلەدى, «سامۇرىق-قازىنا» ديۆيدەنت الىپ, ەل قازىناسىنا قارجى قۇيادى. مەملەكەت قارجىسى جەكە بانكتەردىڭ ديۆيدەنتىن كوبەيتۋگە جۇمسالمايدى», دەدى ە.جاڭبىرشين.
سونداي-اق ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جالپى وتىرىستا بىرقاتار زاڭ جوباسى قابىلداندى. دەپۋتاتتار ەاەو شەڭبەرىندە نەسيەلىك تاريح بويىنشا مالىمەت الماسۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى.
كەلىسىم شەڭبەرىندە ەاەو بارلىق ەلىنىڭ رەزيدەنتتەرىنە باسقا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارىندا ورنالاسقان بانكتەردە نەسيەلىك رەسۋرستارعا ءوتىنىش بەرگەن كەزدە تەڭ جاعدايلار جاسالادى. ول رەزيدەنتتەرگە نەسيە بەرۋ بويىنشا شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردى ساپالى باعالاۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇل ەاەو شەڭبەرىندە ترانسشەكارالىق كرەديتتەۋدى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
مۇنان بولەك ءماجىلىس ورتالىق ازيا وڭىرلىك ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى. جوبا وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋ, وڭىردە بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن واوەى-عا مۇشە ەلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ جونىندەگى فۋنكتسيالارعا يە بولادى.
دەپۋتاتتار بۇۇ مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسياسىنا فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى. قازاقستاننىڭ وعان قوسىلۋى مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا جانە ەلدە ينكليۋزيۆتىلىك قاعيداتىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قۇجات ولاردىڭ الەۋمەتتىك ينتەگراتسياسىنا جانە مۇگەدەكتىككە بايلانىستى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋعا باعىتتالعان. قۇجات جونىندە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا بايانداما جاسادى.
«بۇگىندە ەلىمىزدە مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار سانى 700 مىڭنان استى. ونىڭ 59 پايىزى – ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ازاماتتار, 14,7 پايىزى – بالالار. بۇل ساناتتاعى ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, ولاردى قوعامعا قايتا رەينتەگراتسيا جاساۋ – ۇكىمەتتىڭ كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى», دەدى ت.دۇيسەنوۆا.
حاتتاما كونۆەنتسيادا بەكىتىلگەن قۇقىقتار بۇزىلعان جاعدايدا جەكە شاعىمداردى قاراۋ تەتىكتەرىن بەلگىلەيدى, بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني مۇددەلەرىن حالىقارالىق قورعاۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتەدى.