تاياۋدا الەۋمەتتىك جەلىدە ۋكراينادا سوعىسىپ جۇرگەن رەسەيلىك «ۆاگنەر» قارۋلى ۇيىمىنىڭ قۇرامىنا قوسىلعان قازاق جىگىتى تۋرالى بەينەجازبا تارادى. باستاپقىدا ونى ۇرلاپ اكەتكەنى, اسكەري ۇيىم قاتارىنا كۇشتەپ قوسقانى تۋرالى اقپارات ايتىلعان. كەيىننەن جىگىتتىڭ ءوزى بەينەجازبا جولداپ, ءوز ەركىمەن قوسىلعانىن مالىمدەدى.
جاس جىگىت نەگە اداستى؟
وسى مالىمەت بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا تاراعاننان كەيىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى پىكىر بىلدىرگەن ەدى. اتالعان ۆەدومستۆونىڭ رەسمي وكىلى ايبەك سمادياروۆ ول جىگىتتىڭ كەلىسىمشارتقا ءوز ەركىمەن قول قويعانىن حابارلادى.
«قولدا بار مالىمەتكە سايكەس, اتالعان قازاقستان ازاماتى «چۆك ۆاگنەر» (رەسەيلىك مەملەكەتتىك ەمەس قارۋلى قۇرىلىم) جەكە اسكەري كومپانياسىمەن ءوز ەركىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرعان. ماسكەۋدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى جاس جىگىتتىڭ تۋىستارىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنا ساۋال جولدادى. قازىرگى تاڭدا بۇل اقپارات تەكسەرىلىپ جاتىر. كونسۋل ستۋدەنتتىڭ تۋىستارىمەن تۇراقتى بايلانىستا», دەدى ايبەك سمادياروۆ.
جىگىتتىڭ تۋىستارى «Inbusiness» سايتىنا بەرگەن سۇحباتىندا 23 جاستاعى مارعۇلان بەكەنوۆتى مايدانعا كۇشتەپ اكەتكەنىن العا تارتادى. جاس جىگىت توم قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا وقيدى. تۋىستارىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ول 2023 جىلعى 18 ناۋرىزدا اتالعان شاھارعا جولعا شىققان. كەتىپ بارا جاتقاندا سۇيىكتى قىزىنا جولىعاتىنىن ايتقان. الايدا كوپ ۇزاماي-اق بايلانىس ۇزىلگەن. ءبىر اپتادان كەيىن اناسىنا حابارلاسىپ, اماندىعىن جەتكىزگەن.
انا جۇرەگى ءبىر نارسەدەن سەكەم الدى ما, كىم ءبىلسىن, مارعۇلاننىڭ دوستارىنا تەلەفون شالا باستاپتى. ءسويتىپ, ونى «ۆاگنەرلىكتەر» قاتارىنا قوسۋعا كوندىرگەنىن, ءسويتىپ كراسنودار ولكەسىندەگى مولكينو ەلدى مەكەنىنە اكەتكەنىن انىقتايدى. ال 12 ساۋىردە ونى سوعىس بولىپ جاتقان ايماققا جىبەرگەن. ءالميرا بەكەنوۆا رەسەيگە بارىپ, 9 ساۋىردە بازاداعى باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتىندە ۇلىمەن جۇزدەسكەن. سودان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىدە مارعۇلاننىڭ ءوزى تۇسكەن بەينەجازبا جاريالاندى. وندا قازاق جىگىتى «ۆاگنەر» قۇرامىنا ءوز ەركىمەن قوسىلعانىن, ەشكىم ۇرلاماعانىن ايتادى.
«بۇل سوعىس سەندەردىكى ەمەس!»
جەلىگە تاراعان بەينەجازبادان كەيىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وسى وقيعاعا قاتىستى تاعى دا پىكىر ءبىلدىردى. ا.سمادياروۆتىڭ سوزىنە ساي, شەتەلدە زاڭسىز اسكەري ءىس-قيمىلدارعا قاتىسقان ەل ازاماتتارىنا بەس جىلدان توعىز جىلعا دەيىن جازا قاراستىرىلعان.
«ول جاقتا ەشقانداي رومانتيكا جوق. جىگىتتەر, بۇل سوعىس سەندەردىكى ەمەس. ابايلاڭدار, تۋىستارىڭدى ويلاڭىزدار دەگىم كەلەدى. ءبارىڭ ەرەسەك ادامسىڭدار. بۇل جىگىت تە كامەلەت جاسىنا تولعان. شەشىمدى ءوزى قابىلداعان. وكىنىشتى. قولىمىزدان كەلگەن كومەگىمىزدى كورسەتىپ جاتىرمىز. اتا-اناسىمەن بايلانىستامىز. ءتيىستى سۇرانىستى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وكىلەتتى ورگاندارىنا جولدادىق. اقپاراتتى تەكسەرىپ جاتىرمىز. الايدا ەلگە كەلگەننەن كەيىن وعان قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك», دەدى ا.سمادياروۆ.
قىلمىستىق كودەكستىڭ 172-بابىنا سايكەس, شەت مەملەكەتتىڭ اۋماعىنداعى قارۋلى قاقتىعىسقا نەمەسە سوعىس قيمىلدارىنا جالدامالى رەتىندە ەمەس, قاساقانا قاتىسقاندار 5 جىلدان 9 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. ال 170-باپتا جالدامالى رەتىندە قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسقانداردىڭ 7 جىلدان 10 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە سوتتالاتىنى كورسەتىلگەن.
جۋرناليست, اسكەري شولۋشى امانگەلدى قۇرمەت قاي تاراپتا سوعىسسا دا شەتەلدە اسكەري ءىس-قيمىلعا قاتىسقان قازاقستان ازاماتى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىن العا تارتادى. الايدا قۇقىق قورعاۋشىلار سوعىسقا قاتىسقاندا قانداي قىلمىس جاساعانىن, ادام ءولتىردى مە, باسقا قانداي ارەكەت ەتتى دەگەن سەكىلدى فاكتورلاردى ەسكەرىپ جازا تاعايىنداۋعا ءتيىس.
«بىلۋىمشە, 2015 جىلدان بەرى قازاقستاندا شامامەن ونشاقتى ادام شىعىس ۋكرايناداعى قاقتىعىسقا قاتىسقانى ءۇشىن سوتتالدى. كەيىن باسقا قىلمىس جاساپ باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار دا بار. مىسالى, تەمىرتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىنى ەكى ادامدى ولتىرگەنى ءۇشىن 25 جىلعا سوتتالدى. الماتىدا تاعى ءبىر سوعىسقا قاتىسقان ازامات سوت ورىنداۋشىسىن, تاعى بىرنەشە ادامدى اتىپ تاستادى. وعان ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالدى. كەيىن ەكى قىلمىسكەردىڭ دە ۋكراينادا سوعىسقانى انىقتالدى. سوندىقتان ونداي ازاماتتار ەلگە كەلگەن سوڭ قىلمىستىق جازاعا تارتىلۋى كەرەك», دەيدى ا.قۇرمەت.
«بولاشاعىنا شابىلعان بالتا»
ساياساتتانۋشى عازيز ابيشەۆ شەتەلدە قارۋلى قاقتىعىسقا قاتىسۋدىڭ مۇلدەم دۇرىس ەمەس ەكەنىن, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنىنا نازار اۋدارادى. سونداي-اق كەز كەلگەن قوعامدا ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وسىنداي قادامعا باراتىن ادامدار بولاتىنىنا توقتالدى. ساياساتتانۋشىنىڭ پىكىرىنشە, ونداي ادامدار بولاشاعىنا بالتا شابادى.
«ول جاس بالا, نەبارى 23-تە. بالكىم, ول جىگىتتىڭ دوستارى, تانىس قىزدارى ۇگىتتەگەن شىعار. ءسويتىپ, سوعىس رومانتيكاسىنا بەرىلىپ, باسى اينالىپ, ازداعان اقشاعا قىزىعىپ, «ۆاگنەر» ساپىنا قوسىلعان شىعار. بىراق ونىڭ بولاشاعى وتە ب ۇلىڭعىر. وكىنىشكە قاراي, الداعى ۋاقىتتا ۋكراينادا العى شەپكە بارعان سوڭ قازا تابۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. ويتكەنى ەشقانداي اسكەري تاجىريبەسى جوق. سوعىستىڭ ءيىسى مۇرنىنا بارماعان. ال ونداي ادامدار سوعىسقا كىرگەننەن كەيىن كوپ ۇزاماي-اق ءولىپ قالاتىنىن ەستىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. سوندىقتان 2-3 ايدىڭ ىشىندە مەرت بولۋى مۇمكىن.
الدا-جالدا ءتىرى قالىپ جاتسا, قازاقستانعا قايتا ورالۋى قيىن. ويتكەنى بۇل ماسەلە قوعام نازارىنا ىلىكتى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, باس پروكۋراتۋرا ونىمەن اينالىسىپ جاتىر. ەلگە كەلگەن سوڭ وعان قارسى قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. ەندى ول كەلەشەكتە تەك رەسەيدە عانا تۇرا الادى. سەبەبى «ۆاگنەر» ۇيىمىن كوپتەگەن مەملەكەت تەرروريستىك ۇيىم دەپ تانىعان. اقش تاراپى ءتىپتى «ۆاگنەرگە» قارسى كۇرەسەتىنىن مالىمدەدى, ونى «دايش» سودىرلارىنا تەڭەستىرۋى ىقتيمال», دەيدى ع.ابيشەۆ.
ساياساتتانۋشىنىڭ مۇنداي پىكىر ءبىلدىرۋى بەكەر ەمەس. اقپان ايىندا اقش تاراپى ۋكرايناداعى سوعىسقا قاتىستى مالىمەت جاريالاپ, «ۆاگنەر» جەكە اسكەر كومپانياسى شامامەن 30 مىڭنان استام ساربازىنان ايىرىلعانىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار قازا تاپقانداردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى سوڭعى ۋاقىتتا عانا قاتارعا قوسىلعان كورىنەدى. اقپاننان بەرى ەكى اي وتكەنىن ەسكەرسەك, قايتىس بولعاندار سانى ارتقانى تۇسىنىكتى. اسىرەسە, باحمۋت جانە اۆدەەۆكا ماڭىندا سوعىسىپ جاتقان «ۆاگنەر» كومپانياسىنىڭ ساربازدارى قىناداي قىرىلعانىن تەلەگرام كانالدار جارىسا جازعانى ەسىمىزدە. سوعىستى زەرتتەۋ ينستيتۋتى (ISW) تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا «ۆاگنەر» ۇيىمى وتە كوپ شىعىنعا ۇشىراعان.
اسكەري شولۋشى ا.قۇرمەت تە «ۆاگنەر» ساپىنا قوسىلعان قازاقتىڭ ەلگە امان ورالۋىنا كۇمانمەن قارايدى. ويتكەنى قازىر ۇرىس الاڭى وتە قىزىپ تۇرعانىن, ءتۇرلى تەحنيكالار, قارۋلار پايدالانىلىپ جاتقانىنا نازار اۋدارادى.
«شىنىمەن مايدان دالاسىنا بارىپ, باحمۋتتا, ۋگلەداردا نەمەسە اۆدەەۆكادا سوعىسسا, قۇداي بەتىن ارى قىلسىن, وندا وققا ۇشۋى ىقتيمال. سوندىقتان ەلگە ورالا ما, جوق پا, بولجام جاساۋ قيىن. ەگەر ءتۇرلى كانالدار ارقىلى «ۆاگنەر» كومپانياسىنىڭ باسشىلىعىنا سۇراۋ سالىپ, تۋىستارىنىڭ ءوتىنىش حاتتارى ارقىلى ءبىزدىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەت مايداننان شىعارىپ الاتىنداي مۇمكىندىك جاساسا, وندا ەلگە اكەلۋگە مۇمكىندىك تۋاتىن شىعار. «ۆاگنەر» مۇنداي وتىنىشكە قۇلاق اسا ما, جوق پا, ول بولەك ماسەلە», دەيدى ا.قۇرمەت.
ساراپشىلاردان قازاقستان ازاماتىنىڭ «ۆاگنەر» ساپىنا قوسىلۋىنا نە سەبەپ بولعانىن سۇراعان ەدىك. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇعان رەسەيدىڭ اقپارات قۇرالدارىنىڭ ىقپالىندا ۇزاق جىل وتىرۋىمىز اسەر ەتۋى ىقتيمال.
«وكىنىشكە قاراي, اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىزدە الەمگە, جاھاندىق وقيعالارعا رەسەيدىڭ كوزقاراسىمەن قاراپ كەلدىك. ونىڭ ۇستىنە, سولتۇستىك ايماقتاردا رەسەيدىڭ ۇگىت-ناسيحات تاراتاتىن ارنالارىن كورۋ باسىم. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ قوعامدا, جالپى پوست-كەڭەستىك مەملەكەتتەردە سوعىس رومانتيكاسى دەگەن دۇنيە بار. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ جەڭىستەرىن, سونداعى ايقاستاردى 80 جىل بويى دارىپتەپ كەلدىك. باتىرلاردى ۇلىقتادىق, كەڭەس اسكەرىن تەڭدەسسىز دەپ ناسيحاتتالدى. سول سەبەپتى حالىقتىڭ ساناسىندا بەلگىلى ءبىر مولشەردە ميليتاريستىك كوزقاراس قالىپتاستى. بالكىم, بۇل دا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. مۇنداي قادامعا بارۋدىڭ ناقتى سەبەبىن ساپالى الەۋمەتتانۋ جانە مادەنيەتتانۋ, ءتىپتى پسيحولوگيالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى انىقتالادى», دەيدى ا.قۇرمەت.