ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن كەڭەسىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقتىڭ جۇمسايتىن قارجىسىنىڭ تەڭ جارتىسىنان كوبى ازىق-ت ۇلىك الۋعا كەتەتىنىن, ۇكىمەتتىڭ ارەكەتى جەتكىلىكسىز بولىپ وتىرعانىن اشىپ ايتتى. «تىيىم سالۋ جانە شەكتەۋ شارالارى ۋاقىتشا عانا اسەر ەتەدى. مۇنداي قادامدار قيىندىقتىڭ بەتىن قايتارسا دا, ودان ءبىرجولا قۇتىلۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, ءتىپتى ماسەلەنى ۋشىقتىرادى دەۋگە بولادى. اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ءوندىرىس سالاسىنىڭ دامۋىندا ناقتى ناتيجە جوق. ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا. ەلىمىزدە وندىرىلەتىن تاۋاردىڭ كولەمى ىشكى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋگە جەتپەيدى. يمپورتقا تاۋەلدىمىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ساراپشىلاردىڭ سوزىنە دەن قويساق, ەكونوميكامىزدى جەگى قۇرتتاي كەۋلەپ جەپ كەلە جاتقان دەرتتىڭ ناقتى دياگنوزى وسى.
ۇكىمەت بارلىق ەكونوميكالىق پروبلەمانى الەۋمەتتىك كومەكپەن شەشۋگە, سول ارقىلى جەڭىسكە جەتۋگە ۇيرەنىپ قالعان. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن حالىق جالاقىسىنىڭ قانشا پايىزعا وسكەنى بيىك مىنبەرلەردە ماقتانىشپەن ايتىلىپ ءجۇردى. مۇنى ءوز ىشىمىزدە ءتىپتى ماقتانىش كورگەندەر دە تابىلدى. حالىقتىڭ اي سايىن ءوسىپ وتىراتىن جالاقىسىنىڭ تابانىندا ىشكى نارىقتىڭ, ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ مۇددەسى شىرىلداپ جاتقانى ەسكەرىلمەدى. ەلدە كولىك قىمباتتاپ, ءوندىرىس سايكەسىنشە ءوسىپ جاتىر. حالىقتا اقشا جوق دەپ ەشكىم ايتا المايدى. جاڭا كولىككە كەزەكتە تۇرعانداردىڭ سانى ونداعان مىڭنان اسىپ كەتەتىنىن وتكەن جولى بايقادىق. ينفلياتسيانىڭ «قىزۋى» كوتەرىلە باستاسا, ۇكىمەت جالاقى مەن زەينەتاقىنى ءوسىرىپ, نارىققا 100 ملرد تەڭگەنى «اسپاننان» تاستاي سالادى, حالىق ونى «الا سالادى». باسقاشا ايتقاندا, ۇكىمەت ەكونوميكالىق قيىندىقتاردى الەۋمەتتىك دەمەۋ قارجى ارقىلى شەشۋگە ابدەن ماشىقتانىپ الدى. حالىقتىڭ قولىنداعى قارجى ەكونوميكالىق وسىمگە دەم بەرە المايتىنى وسىعان دەيىن دە ايتىلعان. سەبەبى ينفلياتسيا ۇكىمەتتىڭ بەرگەن قارجىسىن العاشقى ايلاردا-اق جەپ قوياتىنى وسىعان دەيىن بەلگىلى ەدى. كەشە مەملەكەت باسشىسى ەلدە وندىرىلەتىن تاۋاردىڭ كولەمى ىشكى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋگە جەتپەي وتىرعانى, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسى سوڭعى 15 جىلدا بولماعان دەڭگەيدە وسكەنى اشىق ايتىلدى. دەمەك, ەكونوميكا قازىر تۇيىق شەڭبەردە.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكالىق-قارجىلىق داعدارىستىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى ءوندىرىسى جولعا قويىلعان ەلدەردىڭ بەرەكەسىن الادى. سەبەبى لوگيستيكالىق تىزبەك ءۇزىلىپ, الىس-بەرىسكە سىزات تۇسەدى. ۇسىنىس پەن سۇرانىس اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىك بۇزىلادى. ال ءبىز سياقتى ەكونوميكاسى شيكىزاتقا بايلانعان ەلدەر ءۇشىن داعدارىس حالىق الدىنداعى مىندەتتەمەلەردى ۇمىتتىرۋعا, ۋادەلەردى سىزىپ تاستاۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك رەتىندە قابىلداندى.
«2008-2018 جىلدارداعى باسپاسوزدە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى تۋرالى ءجيى ايتىلدى. سول جىلدارى 700-دەن استام شاعىن زاۋىت, كاسىپورىننىڭ لەنتاسى قيىلعانى باق ارقىلى حابارلاندى. ەگەر 700 زاۋىتتىڭ تىم بولماسا 10 پايىزى جۇمىس ىستەگەندە ىشكى نارىقتىڭ 10 پايىزى ءوز ونىمدەرىمىزبەن تولىعاتىن ەدى. بىراق, جاعداي كەرىسىنشە بولدى», دەيدى ساراپشى ماعبات سپانوۆ.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بىزگە ماقساتتى, بىراق ناقتى ناتيجە بەرەتىن, اتاپ ايتقاندا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, سونىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن شاعىن باعدارلامالار قاجەت.
«ۇلتتىق جوبالارمەن ءبىر مەزگىلدە ۇكىمەت تسيفرلىق ەكونوميكاعا كوشۋ, سونىڭ ارقاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, شىعىنداردى ازايتۋ تۋرالى ايتىپ جاتىر, بىراق, بۇل جالاقى قورىن جانە جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋ قاجەت دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل جەردە تاعى دا قايشىلىق بار. قاراما-قايشى جانە ءبىر-ءبىرىن جوققا شىعاراتىن ماقساتتارعا جەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءبىز نەگىزگى ماقساتتاردى ناقتى تۇجىرىمداپ, وسىنداي ءبىر-ءبىرىن جوققا شىعارمايتىن نارسەلەردى جويمايىنشا ەكونوميكانى ناقتى جاڭعىرتۋ مەن رەفورمالاۋ تۋرالى ايتۋدىڭ قاجەتى جوق», دەيدى م.سپانوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ىشكى نارىقتىڭ مۇددەسىن ەكسپورتتىق ساياساتتان جوعارى قوياتىن كەز كەلدى. وسى كۇنگە دەيىن جۇرگىزىلگەن ساياسات ەكسپورتقا باسىمدىق بەردى. حالىقتىڭ تۇرمىستىق قاجەتىن ءوز ونىمدەرىڭمەن وتەي الماي, ەكسپورتتىق ساياساتقا باسىمدىق بەرۋ ىشكى نارىقتىڭ مۇددەسىن قالتارىستا قالدىرۋمەن بىردەي.
ساراپشى ەكى-ءۇش جىلدان بەرى ءتۇرلى رەفورمالار تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى. ەكونوميكالىق رەفورمالاردى دامىتاتىن كوماندا بار. بىراق, وليگوپوليالىق ەكونوميكانىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماي جاتىرمىز. بۇل فاكتور ەكونوميكالىق وسىمگە بارىنشا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر.
«مەملەكەت باسشىسى اسپاننان اقشا تاستاي سالۋ ارقىلى ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋعا بولمايتىنىن اشىپ ايتتى. ءبىزدىڭ ەلدە ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن ينفلياتسياعا قارسى شارالار اراسىندا تەپە-تەڭدىك جوق. ۇكىمەت ينفلياتسيامەن كۇرەسىپ جاتىر» دەگەن مالىمدەمەلەرگە قاراماستان, بۇل مىندەتتەر ورىندالعان جوق. وندىرىستىك ەمەس شىعىستار ءوستى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جەكەلەگەن توپتارىنىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا جالاقىنىڭ ءوسۋى بايقالدى. قوسىمشا قارجى ماسساسىن نارىق يگەرە الماي, ينفلياتسيا 20 پايىزدان اسىپ كەتتى. ال بۇل – ەۋرازياداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى», دەيدى م.سپانوۆ.
ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىندا وتە ساۋاتتى باسقارۋشى بار. بىراق, ولاردىڭ ءوزىن-ءوزى تانىتۋىنا قولايلى باعىت كەرەك. ول ءۇشىن اشىق نارىق, تەڭ باسەكە قاجەت. نارىقتىق ەكونوميكا فۋتبول الاڭىمەن بىردەي. ويىنشىلاردى دۇرىس ورنالاستىرۋ ءۇشىن ولاردى بىردەن ۇلكەن پوزيتسيالارعا سىناماۋ كەرەك. ەگەر جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, ءبىز 2025 جىلدان كەيىن ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىمىزدەن تولىق ايىرىلامىز.
ساراپشى وسى رەتتە يننوۆاتسيالىق جوبالار نەمەسە جاڭادان اشىلاتىن كاسىپورىنداردى مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋ قاجەتتىگىن قاپەرگە سالىپ ءوتتى. ەندىگى جەردە بۇل مىندەت بيزنەستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جۇكتەلىپ, مەملەكەتتىڭ مىندەتى تاپسىرىس بەرۋمەن شەكتەلۋگە ءتيىس. ەگەر ۇكىمەت كاسىپورىندارىمىزعا ءوز ونىمدەرىمىزدى الۋدى مىندەتتەسە, ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرەدى. بۇل ماسەلە قاۋىپسىزدىك پەن م ۇلىكتى قورعاۋدىڭ سەنىمدى جۇيەسى قالىپتاسپايىنشا شەشىلمەيدى.
«بيزنەس – ەكونوميكانى نارىقتىق جۇيەگە باستاپ باراتىن گەنەراتور» ەكەنى وسىعان دەيىن دە تالاي رەت ايتىلعان. پرەزيدەنت ايتىپ وتكەندەي, «مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ وتىرعان ءىرى بيزنەس وكىلدەرى تابىستى وسى جەردەن تاۋىپ, شەتەلدە شاشۋ» ادەتىنەن ارىلۋى كەرەك. ءىرى كاسىپكەرلەر ەلىمىزدە تاپقان تابىسىن باسقا جاقتا ەمەس, ءوز ەلىمىزدەگى بيزنەسىن دامىتۋعا جۇمساۋدى مىندەتتەيتىن كەز كەلگەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ايتىلدى.
قازاق كاسىپكەرى ۇزاقباي ايتجانوۆ وسىدان ءبىراز بۇرىن «بىزدەگى بيزنەستىڭ ەكى پوليارلى جاعدايدا تۇرعانى, ءبىرى – كاسىپكە وڭاي جولمەن كەلگەندەر, ەكىنشىسى – كاسىپتەرىن ماڭداي تەرىمەن دوڭگەلەتكەندەر» ەكەنىن ايتقان بولاتىن. ارباعا «مەرسەدەستىڭ» موتورىن ورناتساڭ دا, اربا ءبارىبىر اربالىعىن ىستەيدى. «قانداي ءىس بولسا دا, بيزنەس جەتەكشىلەرىنىڭ جۇرەگىندە ەڭ الدىمەن ازاماتتىق پارىزى, ەل مەن جەرگە دەگەن جاناشىرلىق سەزىمى بولۋعا ءتيىس. سوندا ەلدىڭ دە, بيزنەستىڭ دە ەڭسەسى بيىك بولادى», دەيدى كاسىپكەر.
بيزنەس سالاسىنىڭ كلاسسيكتەرى تاپقان تابىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن حالىقتىڭ يگىلىگىنە جۇمساعاندى ءجون سانايدى. «بۇل ولاردىڭ ءداستۇرلى شاراسىنا اينالعان. حالىقارالىق بيزنەس جۇيەسىندە وسى ءۇردىس كەڭ دامىعان. ەگەر ءار كاسىپكەر «مەنىڭ تاپقان تابىسىمنىڭ ىشىندە حالىقتىڭ دا ۇلەسى بار» دەگەن ويدى بەكەم ۇستانسا, وندا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتادى. «بيزنەستىڭ تەكتىلىگى» دەگەن وسى بولسا كەرەك. كاسىپكەر ءوزىنىڭ ارتىندا قاراقۇرىم ەل بار ەكەنىن سەزىنسە عانا ءبىز بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا الامىز», دەيدى ۇ.ايتجانوۆ.
الماتى