كۇنى كەشە وتكەن ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جونىندە كەڭەيتىلگەن كەڭەستە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قور ماسەلەسىنە تاعى نازار اۋداردى. پرەزيدەنت بيۋدجەت تاپشىلىعىن, مەملەكەت قارىزىن, ۇلتتىق قوردان اۋدارىلاتىن ترانسفەرتتى جانە باسقا دا ماكروكورسەتكىشتەردى رەتتەۋدى تاپسىردى.
«قازىر جاڭا بيۋدجەت كودەكسى دايىندالىپ جاتىر. وسى رەتتە بيۋدجەت ەرەجەلەرىنە جانە ونى مۇلتىكسىز ساقتاۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى. مۇنداعى ەڭ باستى قاعيدا – كورپەگە قاراي كوسىلۋ. ۇلتتىق قورعا جارماسا بەرۋدى دوعارۋ قاجەت. ۇلتتىق قور – بولاشاق ۇرپاقتىڭ قاراجاتى. ءبىز ونىڭ رەسۋرستارىن تەك قاجەتتى جاعدايلاردا, داعدارىس كەزەڭدەرىندە پايدالانۋىمىز كەرەك», دەدى ق.توقاەۆ.
كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ۇلتتىق قوردان 12 تريلليون تەڭگە, ياعني 30 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجى الىنىپ, ءارتۇرلى ماقساتتارعا, سونىڭ ىشىندە كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ زارداپتارىن ەڭسەرۋگە جۇمسالدى. دەگەنمەن بيىل دا ۇكىمەت ۇلتتىق قورعا ساۋساقتى تولىعىمەن باتىرماق. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى» زاڭعا سايكەس, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مولشەرى 2023 جىلى 2,2 ترلن تەڭگە كولەمىندە بەلگىلەندى. ال 2024 جىلى 2 ترلن تەڭگە جانە 2025 جىلى 1,9 ترلن تەڭگە بولىنبەك.
ەكونوميست ايبار ولجايدىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قوردا «وڭ قول, سول قول» پارادوكسى بايقالادى. ساراپشى بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىن سەبەپسىز ارتتىرا وتىرىپ, ۇكىمەت ينفلياتسيانى ەكى ەسەگە ازايتۋ تاپسىرماسىن قالاي ورىندايتىنى تۇسىنىكسىز ەكەنىنە نازار اۋدارادى.
«ۇلتتىق قورعا قاتىستى «وڭ قول, سول قول» پارادوكسىنىڭ ورىن الىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز. سەبەبى وڭ قول سول قولدىڭ قيمىلىن بىلمەي وتىر. ستراتەگيالىق ماقسات – 2030 جىلى ۇلتتىق قوردى 100 ميلليارد دوللارعا تولتىرۋ كەرەكپىز دەيمىز. بىراق ءدال سول كەزدە, بيۋدجەتتە بەكىتىلگەن كولەمگە قاراماستان, تاعى دا ۇلتتىق قوردان ترانسفەرتتى ۇلعايتىپ وتىرمىز. بيىلعى جىلدى كريزيستى دەۋگە كەلمەيدى, ەكونوميكالىق ءوسىم تىركەلدى.
كونترتسيكلدى زاڭدىلىقپەن قاراساق, قازىر ۇلتتىق قورعا تيىسپەي, كەرىسىنشە كوبەيتۋدىڭ كەزەڭى. بىراق ءبىز ۇكىمەتتىڭ كەرىسىنشە ترانسفەرتتەردى بيۋدجەتكە كوررەكتيروۆكا ارقىلى كوبەيتىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز. ۇلتتىق قوردى ساقتاۋ كەرەكتىگىن پرەزيدەنت تە ايتتى, جوعارعى اۋديتورلىق پالاتا دا ايتتى. بىراق ۇكىمەتتىڭ ءوز جولى بار سياقتى. وندا ۇكىمەت وسى شەشىمدەردىڭ لوگيكاسىن ءتۇسىندىرۋى كەرەك. سەبەبى ونىڭ باستى KPI-ءىنىڭ ءبىرى – ينفلياتسيامەن كۇرەس», دەيدى ا.ولجاي.
بىلتىر ەسەپ كوميتەتى ۇلتتىق قور قاراجاتى ەسەبىنەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى ناشار, مۇنىڭ ءوزى ولاردىڭ ءتيىمسىز جوسپارلانۋىنا جانە پايدالانىلۋىنا اكەلىپ سوعىپ وتىر دەگەن قورىتىندى جاساعان. مۇنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە قورعا جۇكتەلگەن مىندەتتەر بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگانعا ءبولىنىپ بەرىلگەن. مىسالى, جوسپارلاۋ – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە, كىرىستەردى ەسەپكە الۋ – قارجى مينيسترلىگىنە, اكتيۆتەردى باسقارۋ – ۇلتتىق بانككە, جالپى ۇيلەستىرۋ – ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جونىندەگى كەڭەسكە, باقىلاۋ ۇلتتىق قوردان بولىنگەن قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ جونىندەگى كوميسسياعا جۇكتەلگەن.
ساراپشى ايبار ولجايدىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ۇكىمەت 2017-2018 جىلدان بەرى ۇلتتىق قوردى داعدارىسقا قارسى ءاميان رەتىندە قابىلداي باستاعان. سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇلتتىق قورعا قاراجاتتى قيىن كەزەڭگە ساقتادىق دەگەن ءسوزى اسەر ەتكەنىن ايتادى.
«باسىندا انتيكريزيستىك ارەكەت رەتىندە باستالىپ, كەيىننەن بيۋدجەتتىڭ كادىمگى بەلگىلى ءبىر پارامەترلەرىن ورىنداپ وتىراتىن قۇرال سەكىلدى بولىپ قالدى. سول ادەت سانامىزدان ءالى كەتەر ەمەس. بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى, كەلەسى جىلعا جوسپارلاۋ كەزىندە ۇلتتىق قوردان اقشا الامىز دەگەن ويمەن ترانسفەرتتەر قاراستىرىلادى. بۇل ۇلتتىق قوردىڭ ازايىپ كەتۋىنە ىقپال ەتەدى. اسىرەسە پاندەميا كەزىندە وتە كوپ قاراجات العاندىقتان, ونىڭ كولەمى ازايىپ كەتتى. شامامەن 10 ميلليارد دوللارداي جۇمسادىق. ونىڭ ورنى تولماۋىنا ءوز اسەرىن بەرىپ وتىر», دەيدى ا.ولجاي.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ماسەلە بار. ۇلتتىق قور ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن جوبالاردىڭ تۇپكى ناتيجەسى تۋرالى بىرىڭعاي اقپارات تابۋ قيىن. ونى جيناقتاپ, تالدايتىن مەكەمە جوقتىڭ قاسى. ەكونوميست ءسابيت رىسباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىنا قاتىستى ەسەپتىك اقپارات بەرۋدە اشىقتىق جەتىسپەيدى.
«جاۋاپتى مينيسترلىكتەر ەسەپتى ءبىر پاراق word قۇجاتىندا سايتىنا جۇكتەيدى. ودان ناقتى مالىمەت الۋ قيىن. ترانسفەرتتىڭ جالپى كولەمى سەكىلدى ءاتۇستى اقپارات بەرىلەدى. ال نورۆەگيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ قورلارى ارنايى سايت اشقان. سول جەردەن بۇكىل مالىمەتتى تابا الاسىز. قولدانۋعا دا جەڭىل», دەيدى س.رىسباەۆ.
وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى 94 ملرد دوللاردى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى وتكەن جىلدىڭ باسىنان بەرى 3 ملرد-قا ءوسىپ, 58 ملرد دوللارعا جەتتى. الايدا جوسپار بويىنشا ۇلتتىق قوردىڭ كولەمىن بيىل 66,7 ملرد دوللارعا, ودان ءارى 2024-2025 جىلدارى 78,8-93,2 ملرد دوللارعا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانعان. بۇعان قول جەتكىزە الامىز با, الدە جوق پا؟
ساراپشى ايبار ولجاي ۇلتتىق قوردى كوبەيتۋدىڭ ەكى-اق جولى بار ەكەنىن ايتادى. ءبىرىنشىسى – مۇنايدان تۇسەتىن كىرىس. ياعني قارجى ەڭ اۋەلى ۇلتتىق قورعا تۇسەدى. سودان كەيىن عانا ترانسفەرت ارقىلى بيۋدجەتكە بارادى. مۇناي باعاسى وسسە, 80 دوللاردان جوعارىلاسا, ۇلتتىق قوردىڭ قورجىنى قامپايادى. ەكىنشىسى – ينۆەستيتسيالىق پارامەتر. بۇعان دەيىن 80/20 ءپرينتسيپى بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلدىك. ياعني قاراجاتتىڭ 80 پايىز وبليگاتسياعا, قالعان 20 پايىز اكتسياعا سالىندى.
«قىسقا مەرزىمدە ينۆەستيتسيالىق پارامەتردەن كوپ پايدا تابۋ ءۇشىن اكتسيالاردىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ كەرەك. ارينە, ونىڭ دا وتە ۇلكەن تاۋەكەلى بار. سوندىقتان تاۋەكەلگە كوپ بارمادىق. نەبارى 20 پايىزىن عانا اكتسياعا سالدىق تا, كەيدە ءتىپتى زيان شەگىپ وتىردىق. ال قالعان 80 پايىز وبليگاتسيادا بولعاندىقتان, ول ەشقاشان مينۋسقا كەتپەيدى. جىلدىق كىرىسى تۇراقتى, مىسالعا 1,5 پايىز دەگەن سەكىلدى.
ەندى ۇكىمەت ۇلتتىق قوردى باسقارۋ پارامەترىن وزگەرتپەك. وسىلايشا, 60 پايىز وبليگاتسياعا, 30 پايىز اكتسياعا, 5 پايىز التىنمەن, قالعان 5 پايىز بالامالى قارجىلىق قۇرالدارىنا, مىسالى بيتكوين سەكىلدى, بولىنبەك. بۇل ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسىن كوتەرۋگە جاسالعان قادام. باسقارۋشىسى مىقتى كومپانيالارعا قاراجات قۇيىلسا, 30 پايىزدىق اكتسيانىڭ وزىمەن تابىس تابا الامىز», دەيدى ا.ولجاي.