كوزايىمعا اينالعان كونە مەشىت

جاقىندا عيماراتتىڭ ىسكە قوسىلۋ ءراسىمى ءوتتى. ءىس-شاراعا وبلىس اكىمى ايداربەك ساپاروۆ پەن ەلى­مىزدىڭ باس ءمۇفتيى ناۋرىزباي قاجى تاعان­ ۇلى قاتىستى. قاسيەتتى رامازان ايىنا تۋرا كەلگەن ءىس-شاراعا قالا تۇرعىندارى كوپ جينالدى.

ء«بىز ارقاشان ءوز تاريحىمىزدى, اتا-بابالارى­مىزدىڭ قاسيەتتى يسلام ءدىنىن تاراتۋداعى ەڭبەگىن ۇمىتپاۋى­مىز كەرەك. بۇگىن بابالارىمىزدىڭ ەڭبەگىن جاڭعىرتىپ وتىرمىز. وسى جەردە يسلام ءدىنى كەڭىنەن قانات جاي­عان. حالىقتىڭ جۇرەگىنە يمان ۇيالات­قاندىعىنىڭ بەلگىسى وسىنداي تاريحي مەشىتتەر», دەدى باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلى.

مەشىتتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستا­رىنىڭ قالاي جۇرگىزىلگەنىنە توقتالعان وبلىس اكىمى ايداربەك ساپاروۆ: «رەس­تاۆراتسيا كەزىندە عيماراتتىڭ باس­تاپ­قى كەلبەتىن ساقتاۋعا باسا ءمان بەرىلدى. بۇل – تاريحىمىزعا تاع­زىم جاساپ, رۋحاني قۇندىلىقتاردى دارىپ­­تەۋدىڭ جارقىن بەلگىسى. رۋحاني وردا ءداستۇرلى يسلام تاريحى مەن مادە­نيەتىن ناسيحاتتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسا­دى دەپ سەنەمىز», دەدى.

مەشىتتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارى 2021 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ, ونىڭ ءىشى-سىرتىن بەزەندىرۋ شارالارى دا ىسكە اسىرىلدى. قالانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان عيمارات ماڭىندا تاعى ەكى مەشىت بار. ەندى ولار «يسلام مادەنيەتىنىڭ مۇرا­جايى» دەگەن اتاۋ العان تاريحي مە­شىت­تىڭ جاڭعىرعان عيماراتىمەن تولىقتى. مۋزەيدە وتكەن عاسىرلاردا پەتروپاۆلعا اكەلىنگەن قاسيەتتى قۇ­ران كىتاپتار, حاديستەر جيناعى, شاھار­دا ءومىر سۇرگەن يسلام عۇلاما­لارى­نىڭ تۇتىنعان زاتتارى, ءومىر­بايان­دارى مەن اتقارعان ىستەرى جازىل­عان قۇجاتتارمەن تانىسۋعا بولادى. ازىرگە وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ءبىر ءبولىمى رەتىندە اشىلعان مۋزەي بولاشاقتا ءوز الدىنا بولەك شاڭىراق كوتەرۋى مۇمكىن.

پەتروپاۆل – تاريحتىڭ تالاي سىرىن جاسىرعان ەجەلگى شاھار. 1886 جىلى قالانىڭ باس دارىگەرى تس.بەليلوۆ­­س­كي بىلاي دەپ جازعان ەكەن: «...ناسەلەنيە گورودا پەتروپاۆلوۆسكا سوستويت يز چەتىرەح نارودنوستەي: تاتار, كير­گيزوۆ ۆمەستە – 6 517, رۋسسكيح – 7 528 ي ەۆ­رەەۆ – 275». دەمەك, سول جىلدارداعى مۇسىلمانداردىڭ ۇلەسى 46 پايىز بولعان. مۇنداعى ورىس­تاردىڭ ىشىنە قامالدىڭ كازارمالارىندا تۇراتىن سولداتتار مەن درا­گۋن­دار دا بولدى. ەگەر ولاردى بەي­بىت تۇرعىنداردىڭ ەسەبىنەن شىعا­راتىن بولساق, قالا حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى مۇسىلماندار ەكەنىن كورەر ەدىك. سوندىقتان دا قالانى كو­شىپ كەلۋشى ورىس­تار تۇرعىزعان دەگەن پىكىر تۇبىرىمەن قاتە ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ولاردىڭ سالعانى قورعان عانا, ال قالا قورعاننان وسكەن جوق, ەسىلدىڭ بويىنداعى وسى قولايلى جازىقتى ەجەلدەن قونىستانىپ, وسى توڭىرەككە قىستاۋ سالعان قازاقتار ەسەبىنەن وسكەن. بۇل جازىقتىڭ «ەن قىستاۋ» دەپ اتالعانى دا سودان. 1759 جى­لى وسى جەردە جارمەڭكە وتكىزۋ تۋرالى ابى­لاي حاننىڭ پاتشاعا جازعان حاتى دا بار. ال 1765 جى­لى دوڭگە سالىنعان ابىلايدىڭ اق ءۇيىنىڭ ماڭىنا قونىستانعان بەيبىت حالىقتىڭ سانى ءتىپتى ارتا تۇسكەن. بۇل حالىقتىڭ ىشىندە قازاق, تاتار, ورىستان باسقا قوقاندىقتار دا, سارتتار دا بولعان.

1914 جىلعى دەرەككە قاراساق, قى­زىلجاردا 7 مە­شىت, 6 شىركەۋ, 1 سي­ناگوگا بولعان. وسىنىڭ وزىنەن-اق مۇسىلماندار ۇلەسىنىڭ ارتىق ەكە­نىن بايقاۋعا بولادى. ال 1921 جىل­عى دەرەككە قاراعاندا, مەشىتتەر سانى 9-عا جەتكەن. دەمەك, جەتى جىلدا مۇسىلماندار كوبەيگەندىكتەن, تاعى 2 مەشىت سالىنعان. ولاردىڭ بارىنە اتاۋ بەرىلگەن. ماسەلەن, 1857 جىلى سالىنعان جوعارىداعى مەشىت «4-سوبورلىق مەشىت» دەپ تىركەلگەن. بۇل مەشىتتى تۇرعىزۋعا باستاماشى بولعان داۋلەتكەلديەۆ دەگەن تاتار كوپەسى دەگەن ءسوز بار. بىراق مەشىت تۇرعىزۋعا بىرەۋ باستاماشى بول­عانىمەن, قازاق بايلارى جىلۋ جيناپ, قۇرىلىسقا وزدەرىنىڭ سۇبەلى ۇلەسىن قوسقان. وبلىستىق ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى ساۋلە مالىكوۆا بۇل مەشىتتىڭ داۋلەتكەلديەۆتىڭ اتىندا ەمەس ەكەنىن, تەك «سوبورلىق مەشىت» دەپ تىركەلگەنىن دە قۇجاتتارمەن دالەلدەپ بەردى.

اتەيستىك كوزقاراستىڭ سالدارىنان مەشىت ءۇشىن تۇرعىزىلعان قانشاما اسەم ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرت­كىش بۇزىلدى نەمەسە مال قوراعا, قوي­ماعا اينالدىرىلدى. 1942 جىلى پەتروپاۆلعا الەكساندروۆ قالاسىنان №641 قۇپيا زاۋىت ەۆاكۋاتسيالانىپ, ول جەردەن اسكەري راديوستانسالار, راديوپەلەنگاتورلار, راديوقابىلداعىشتار شىعارعان. زاۋىتتىڭ كەڭەيتىلگەن اۋماعىنا ەنگىزىلگەن قاسيەتتى مەشىت ۇزاق جىلدار بويى ونىڭ قويماسى رەتىندە پايدالانىلعان. كەيىن ءتىپتى قۇرىلىسى قيراي باستاعان ەدى. ەندى, مىنە, يسلام مادەنيەتىنىڭ مۇراجايى بولىپ قايتادان تۇلەدى.

پەتروپاۆل