ورمانداعى ءورت قاۋىپسىزدىگى

الايدا ورمان قانشا كوپ بولسا دا ونى قورعاۋ كەرەك, قالپىنا كەلتىرىپ, وتالعانداردىڭ ورنىنا جاڭاسىن ەگىپ وتىرعان دۇرىس. ورمانداردىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن, قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىن بىلمەك ءۇشىن جۋىردا ءبىز وبلىس اكىمدىگىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى بەيبىت يسمانوۆقا جولىققان ەدىك.

«ورماندار وتتەگىن ءبولىپ, اۋا­نى تازارتۋمەن قاتار شارۋا­شى­لىقتارعا دا زور پايداسىن تيگىزەدى. ولار ەگىستى وتكىر جەلدەر مەن داۋىلداردان قور­عايدى. ءسويتىپ, كليماتتى رەت­تەيدى, سۋدى شۇعىل كەۋىپ كەتۋدەن ساقتاپ, ىلعالدى الىپ قالىپ, توپىراقتىڭ قۇنارىن ۇشىرمايدى. ءتىپتى سانيتارلىق-گيگيەنالىق, ساۋىقتىرۋ جانە باسقا دا پايدالى فۋنكتسيا­لاردى ورىنداپ, ءوڭىرىمىزدىڭ ەكو­لوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن قولداۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى», دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ورمان تۋرالى ءسوزىن.

2020 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە جاريالاعان جولداۋىندا مەملە­كەت باسشىسى ورمان قورىن تو­لىق­تىرۋ ءۇشىن 2 ملرد ءتۇپ اعاش وتىر­عىزۋدى تاپسىرعان ەدى. وسى تاپ­س­ىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ وبلىستا 2021-2025 جىلدار ارالىعىندا 20 مىڭ گەكتار القاپقا 100 ملن ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋ تۋرالى كەشەندى جوس­پار قۇرىلعان. 2021 جىلى 869 مىڭ گەكتار جەرگە 3,6 ملن ءتۇپ اعاش وتىرعىزىلدى. بۇل – وسى جىلعا بەلگىلەنگەن جوسپاردى 102 پايىزعا ورىنداعان ءسوز. 2022 جىلى 1 652 گەكتار الاپقا 6,9 ملن ءتۇپ اعاش وتىرعىزىلعان, بۇل بەل­گىلەنگەن جوسپاردىڭ 11 پايىزعا ارتىق ورىندالعانىن كورسەتەدى. بيىلعى مەجە – 4 100 گەكتار جەرگە 23,1 ملن ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋ.

قازىر وتىرعىزىلعان جاڭا تۇپ­تەردى وتاپ كەتەتىن قالىڭ مال جوق. اۋىلدىڭ قوسالقى شارۋا­شىلىعىنداعى مالدار كوپ ەمەس, سوندىقتان وسكىندەردىڭ تەز جەتىلىپ كەتۋىنە قولايلى جاعداي بار. الايدا وسكىندەردى دايىندايتىن تۇقىمباقتاردىڭ قۋاتى جەتپەي قالۋى مۇمكىن. بيىل ەسىل اۋدا­نىندا 28 گەكتار اۋماقتى الاتىن جاڭا تۇقىمباق اشۋ كوز­دەلگەن, الايدا وعان 284 ملن تەڭگە قاراجات كەرەك. وسىعان وبلىس بيۋد­جەتىنەن قاراجات تابىلسا, تۇقىمباقتاردىڭ قۋاتى ارتا تۇسەر ەدى. قازىر وبلىس اكىمدىگىنە قايرىلعان حات قارالۋ ۇستىندە.

ورماندى وزدەرىنىڭ شارۋالارىنا پايدالانۋ ءۇشىن ادامدار ءبىر جاعىنان كەسسە, ەكىنشى وتاعىشى – ءورت. جاڭبىرسىز, ىستىق جازدا قاڭسىپ تۇرعان ورمان الابىندا بولماشى شوقتان كوتەرىلگەن ءورت ەشكىمگە ءال بەرمەي, سول الاپتىڭ ورمانىن, جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىن تۇگەل جالماپ, ميكروكليماتتى وزگەرتىپ, ەكولوگيالىق اپات جاساپ كەتەدى. سوندىقتان ورماندى كۇتەتىن, قورعايتىن, وسىرە­تىن قىز­مەتتەردىڭ ءبارىنىڭ ءبىر بۇيى­رىندە اپتاپ جازداعى ورتتەن ساقتانۋ مازاسىزدىعى جۇرەدى.

قازىر ورتكە قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن ورمان شارۋاشىلىقتارى قاجەتتى تەحنيكالارمەن مۇمكىندىگىنشە قامتاماسىز ەتىلگەن. بارلىق شارۋاشىلىقتى قوسا ەسەپتەگەندە 25 ءورت سوندىرگىش ماشينا, 87 تراكتور, سۋ ساقتايتىن 30 ۇلكەن سىيىمدىلىق, جەدەل حابار­لاعىش 798 راديوستانسا الىنعان. ارينە, بۇلار دا قالىڭ ورماندى وبلىس ءۇشىن ءالى دە ازداۋ. جوعارىداعى قۇرالداردىڭ ىشىندە سوڭعى ءتورت جىلدا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 372 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, وعان 12 ورتسوندىرگىش ماشينا, 21 تراكتور الىنعان. بيىلعا تاعى دا 160 ملن تەڭگە ءبولىنىپ وتىر.

حالىقتى ورتتەن قورعاۋعا شاقىرۋ, ورماندا ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ تۋرالى الدىن الۋ شارالارى ۇنەمى جۇرگىزىلىپ تۇرادى. كورنەكى جەرلەرگە «ورتتەن ساق بولايىق, ورمان – ءبىزدىڭ باي­لىعىمىز» دەگەن سياقتى جازۋلار قويىلعان. قالىڭ ورمان ارقىلى قوسىلىپ جاتقان رەسەيدىڭ وم­بى, قورعان, تۇمەن سياقتى وب­لىستارىنداعى ارىپتەستەرمەن ەكى مەملەكەت اراسىندا قول قويىل­­عان ەكونوميكالىق ى­نتى­ماق­تاستىق اياسىندا ورمان ءورتى كەزىندە بىرلەسە ءىس-قيمىل جاساۋ جو­نىندە كەلىسىم بار.

ورمانداعى ءورتتىڭ تەز جا­يىلى­پ كەتپەۋىنە توسقاۋىل بولاتىن مينەراليزاتسيالى جولاقتار تارتۋ دا – ۇنەمى نازاردا. مۇ­نىڭ ءمانىسى – ورماننىڭ ءىشى مەن سىرتىندا جىرتۋ ادىسىمەن ۇلكەن جولاقتار تارتۋ. مۇنداي جو­لاق­تارعا تىرەلگەن ءورت ءارى قاراي جايىلا المايدى. بىلتىر 1 551 شاقىرىمعا سوزىلاتىن وسىن­داي جولاقتار تارتىلعان. سو­نىمەن بىرگە وبلىستاعى ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ 11 مەكەمەسىنە ورمانداعى ءورتتى باقىلاپ وتىراتىن 16 ينتەراكتيۆتى كەشەن الىنىپ, ولار 20-22 مەتر بيىكتىككە دەيىن كوتەرىلگەن مۇنارالارعا ورناتىلعان.

«كەيىنگى جىلداردا بولعان ورتتەردىڭ سەبەبىنە ساراپتاما جاساعاندا ولاردىڭ نەگىزگى سە­بەپ­شىسى ادامدار ەكەنى انىق­تالعان. كۇن ءتۇسىپ, نايزاعاي ۇش­قىنىنان بولعان ءورتتىڭ سانى شامالى عانا. ادامدار اشىق دالاداعى بىلتىردىڭ قاۋ ءشوبىن, ەسكىرگەن سابانىن ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساق­تاماي كۇيدىرەدى. مۇنداي ىستەر شارۋاشىلىق ءۇشىن كەرەك شىعار, بىراق ورتتەيتىن جەردى اينالدىرا كەمىندە 4 مەترلىك جەردى جىرتىپ, ساقتىق جولاعىن جاساۋ مىندەتى ورىندالمايدى. سونىڭ كەسىرىنەن قاتتى جەلمەن نەمەسە داۋىلمەن كۇشەيگەن ءورت ورمان الاپتارىنا جەتىپ, ءتىلسىز جاۋ ءبارىن جايپاپ كەتەدى. قانشاما ماتەريالدىق شىعىنعا, ءتىپتى ادام ولىمىنە جول بەرىلەدى. بارلىق ءورتتىڭ 60 پايىز­ى وسىنداي­دان تۋعان. تاعى 30 پايىزى ورمانعا بارىپ, وت جاق­قان ادام­داردىڭ ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساق­تاماعاندىعىنان بولعان. قال­عانى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ماڭىن­دا مينەراليزدەندىرىلگەن جو­لاقتاردى تارتپاعان ورمان شارۋا­شىلىقتارى قىزمەتكەر­لەرىنىڭ ءوز ءىسىن تياناقتى اتقار­ماعانىنان تۋعان. سوندىقتان ءورت قاۋىپ­سىزدىگىن ساقتاۋ – بار­شانىڭ مى­ندەتى. بي­ىل شامامىز كەلگەن­شە ءورت قا­ۋىپسىزدىگىن قاتاڭ ساقتاپ, ونىڭ زار­دابىن بارىنشا ازايتۋعا تىرىسامىز», دەيدى ب.يسمانوۆ.

سولتۇستىك قازاقستان وبلى­سى­نىڭ حالقى مەن كاسىپورىندارى جىل سايىن 550 مىڭ تەكشە مەتر اعاش ونىمدەرىن تۇتىنادى. سونىڭ ىشىندە ءۇي جىلىتۋ ءۇشىن قول­دانىلاتىنى 350-380 تەكشە مەتر بولسا, قالعانى اعاش بۇيىمدارىن جاساۋعا جۇمسالادى. وبلىستىڭ اعاش بۇيىمدارىن جاسايتىن كاسىپ­ورىندارى رەسپۋبليكالىق بار­لىق تالاپتىڭ 30 پايىزىن قا­نا­عاتتاندىرادى. جىل سايى­ن 120 مىڭ تەكشە مەتر اعاشتى وڭدەيتىن «ابد-ورمانى» جشس, «گلازوك» جك, «اقمولدين» جك, «پەتەرفەلد اگرو» جشس, «بازيليك» جشس جانە باس­قا­لارى. وسىنداي جالعا الۋ­شىلار بيۋدجەتكە كەيىنگى جىلدارى 1,3 ملرد تەڭگەنىڭ كىرىسىن ەن­گىزگەن جانە 14 مىڭ گەكتار جەر­دىڭ ور­مانىن قالپىنا كەل­تىر­گەن. قازىر سولتۇستىك ورماندارى­نان جاسالا­تىن تاۋارلاردىڭ اسسور­تيمەنتى 30-دان اسقان.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى