وتكەن اپتادا بۇكىل الەم نازارى قىتايعا اۋدى. فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون مەن ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن بەيجىڭگە ات شالدىردى. ۇشجاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا قانداي كەلىسىمدەر جاسالدى؟ ەۋروپالىق شەنەۋنىكتەر دىتتەگەن ماقساتىنا قول جەتكىزە الدى ما؟ بۇگىنگى ماقالادا قارت قۇرلىقتان ازياعا اتتانعان دەلەگاتسيانىڭ ساپارىنا شولۋ جاساپ كورگەن ەدىك.
ماكرون مىرزا مەن ۋرسۋلا حانىمنىڭ قىتايعا بارۋى گەوساياسي تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا ماڭىزعا يە. جەر-جاھاننىڭ وسى ساپاردان ءۇمىت كۇتۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – ۋكرايناداعى سوعىس. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ەۋروپا ەلدەرى قاقتىعىس باستالعالى كرەملدىڭ باسقىنشى ارەكەتىن ايىپتاپ, ۋكرايناعا قارجىلاي دا, قارۋمەن دە كومەكتەسىپ, مورالدىق قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلگەن. ال قىتاي ءوز كەزەگىندە رەسەيدىڭ ارەكەتىن اشىق ايىپتاعان ەمەس. تەك ءار مەملەكەتتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى ساقتالۋى كەرەك دەگەن سىڭايداعى اڭگىمە ايتىپ ءجۇر. ەسەسىنە, سانكتسيادان سان سوققان كرەملمەن ەكونوميكالىق بايلانىسىن نىعايتۋعا مۇددەلى. كوممۋنيستىك پارتياسى باسشىسى سي تسزينپين ماسكەۋگە بارعان ساپارىندا ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ باستى نازاردا بولاتىنىن جەتكىزدى. قىسقاسى, ساراپشىلار بەيجىڭ بيلىگى ازىرگە بەيتاراپ كوزقاراس ۇستانعانىمەن, ءبىر بۇيرەگى رەسەيگە بۇرىپ تۇراتىنىن العا تارتادى.
ەكىنشى سەبەپ دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر مەن قىتاي قارىم-قاتىناسى. كەيىنگى جىلدارى بەيجىڭ مەن باتىس ەلدەرى اراسىنان قارا مىسىق جۇگىرىپ ءوتتى. اقش پەن قىتايدىڭ ساۋدا «سوعىسى» ءالى تولىققاندى شەشىلگەن جوق. اتالعان ەلدىڭ بىرقاتار كومپانياسى باتىستا شپيوندىق جاسادى دەپ ايىپتالدى. ءتىپتى, «Huawei» سەكىلدى كورپوراتسيالاردىڭ جۇمىسىنا تىيىم سالىندى. تايۆان تاعدىرى دا احۋالدى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. سوندىقتان ساراپشىلار دا, ساياساتكەرلەر دە وسى ساپار كەزىندە گەوساياسي ۋاعدالاستىقتار جاسالادى دەپ كۇتكەن. الايدا الىستان ات سابىلتىپ كەلگەن ماكرون دا, ۋرسۋلا فون دەر ليايەن دە سيگە ءسوزىن وتكىزە الماي, قۇر قول قايتقان سىڭايلى. ءتىپتى, كەي ساراپشىلار بۇل ساپارعا شىعۋدىڭ ءوزى ءاۋ باستا دۇرىس بولماعانىن العا تارتادى.
كوممۋنيستىك پارتياسى باسشىسى ەكىجاقتى كەزدەسۋ كەزىندە رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋىنە قاتىستى كوزقاراسىنان اينىمادى. ماسەلەن, ول ەكى تاراپ تا قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىعى بار ەكەنىن جەتكىزدى. بىراق قاقتىعىستى توقتاتۋعا ىقپال ەتۋ جونىندە ءتىس جارعان جوق.
«قىتاي فرانتسيامەن بىرلەسىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتى سابىرعا شاقىرىپ, ۇتىمدى شەشىم ۇسىنۋعا شاقىرادى. بەيبىتشىلىك جونىندەگى كەلىسسوزدەر مۇمكىندىگىنشە ەرتە باستالعانى ءجون. بۇۇ جارعىسىنا سۇيەنىپ, تاراپتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ەسكەرە وتىرىپ, تەڭگەرىمدى, ءتيىمدى جانە تۇراقتى ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك نەگىزىنە سۇيەنىپ, ساياسي شەشىم ىزدەۋ قاجەت», دەدى سي تسزينپين.
سونداي-اق «Politico» سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا, ەكىجاقتى قۇپيا كەزدەسۋدە فرانتسيا پرەزيدەنتى ە.ماكرون بەيجىڭنىڭ رەسەيگە قارۋ جەتكىزۋ ىقتيمالدىعىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن. قىتايلىق ارىپتەسىن مۇنداي قادامعا بارماۋعا شاقىرعان كورىنەدى. ال سي تسزينپين بۇل سوعىس قىتايدىڭ ماسەلەسى ەمەس دەپ اڭگىمەنى شولاق قايىرعان.
«بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق ماسەلەسىنە كەلسەك, رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسقىنشىلىق ارەكەتىن ايىپتاۋ كەرەك. ءسىز ماڭىزدى پىكىر ايتتىڭىز. بۇل سوعىس بارىمىزگە تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. ويتكەنى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بۇۇ جارعىسىن بۇزىپ وتىر. الەم مۇنى قابىلداي المايدى», دەدى فرانتسيا پرەزيدەنتى.
ال BBC اگەنتتىگى ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى كەزىندە ە.ماكرون ۋكرايناداعى سوعىس تاقىرىبىن كوتەرگەندە, سي ءتسزينپيننىڭ جاقتىرماي تەرەڭ كۇرسىنگەنىن جازادى. سونىمەن قاتار فرانتسۋز باسشىسىنىڭ رەسەيدى اقىلعا شاقىرۋ تۋرالى وتىنىشىنە مۇلدەم جاۋاپ بەرمەگەن. ءتىپتى, رەسەي اتاۋىن دا, سوعىس ءسوزىن دە تىلگە تيەك ەتپەدى.
فرانتسيالىق «Le Monde» گازەتى ە.ماكرون بەيجىڭ باسشىسىن كوزقاراسىنان اينىتا الماعانىن جازادى. باسىلىمنىڭ حابارلاۋىنشا, رەسمي پاريج بەيبىتشىلىككە اپاراتىن جول ۇسىنعان. الايدا ماكروننىڭ باستاماسى قاقتىعىستى شەشپەيتىنىن, شيەلەنىستى ودان سايىن تىعىرىققا تىرەيتىنىن العا تارتادى.
ايتپاقشى, ەۋروپالىق شەنەۋنىكتەر بەيجىڭگە ات باسىن بۇرعان كەزدە قىتايدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى لي تسيان رەسەيلىك ارىپتەسى ميحايل ميشۋستينمەن تەلەفون ارقىلى تىلدەستى. «China Daily» باسىلىمى بۇل وقيعانى «بەيجىڭ مەن ماسكەۋ ىنتىماقتاستىقتى نىعايتادى» دەپ حابارلادى. «Le Monde» گازەتى مۇنداي ءساتتى قارت قۇرلىق دەلەگاتسياسى ۇستىنە مۇزداي سۋ قۇيىپ جىبەرگەنمەن تەڭەستىرىپ وتىر.
ءۇش جولاقتى ەلدىڭ كەلەسى ءبىر باسىلىمى «Les Echos» «فرانتسيا پرەزيدەنتى بەيجىڭنىڭ بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋدە شەشۋشى ءرول اتقارا الاتىنىن مالىمدەدى. بىراق سي تسزينپين ەش يشارا تانىتپادى. ول كيەۆ پەن ماسكەۋدى تاتۋلاستىرۋدا قىتايدىڭ ۇستانىمى وزگەرەتىنىنە ەمەۋرىن بىلدىرگەن جوق», دەپ جازادى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, قىتايدىڭ مۇنداي كوزقاراس ۇستانۋىنىڭ ءوز سەبەبى بار. رەسمي بەيجىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ بىرلىگى مەن ەركىندىگىنە سەنبەيدى. الەمدىك ءتارتىپ ماسەلەسىن اقش-پەن عانا تالقىلاۋدى ءجون كورەدى. ەۋروپاداعى شىرعالاڭدى پايدالانىپ, باستى باسەكەلەسىن السىرەتۋگە, ساۋدانىڭ كەڭەيۋىنە قول جەتكىزۋگە دايىن.
«ماكرون ەۋروپاداعى جانە ترانساتلانتيكالىق ۇيىمداعى الاۋىزدىقتى بايقاتپاۋىنا مۇمكىندىگى بار ەدى. ەشكىم ونى ءبىر توپ بيزنەسمەندى ەرتىپ اپارۋعا ماجبۇرلەگەن جوق. ماكرون يلليۋزياعا سەنىپ, قىتاي باسشىسىن پۋتينگە قارسى شىعۋعا كوندىرەمىن دەپ ءوز ءوزىن الدادى», دەيدى بەرليندە ورنالاسقان جاھاندىق قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تورستەن بەننەر.
راسىندا, ەۋروپالىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا ءبىر توپ كاسىپكەر بولعانى راس. ءتىپتى, سازگەر جان-ميشەل جارر دا توپتىڭ قۇرامىنا ەنىپتى. وسىلايشا, تاراپتار مادەني بايلانىستى نىعايتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىق جاساستى. سونىمەن قاتار ساۋدا-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى ىلگەرىلەتۋگە قاتىستى بىرقاتار قۇجاتقا قول قويىلدى. اتاپ ايتقاندا, قىتاي جاعى الداعى ۋاقىتتا «Airbus» كومپانياسىنان 150 دانا «A320 Neo» جانە 10 دانا «A350» ۇشاعىن ساتىپ الماقشى. كەلىسىم قۇنى 36 ميلليارد ەۋروعا تەڭ.
وسى ساپار بارىسىندا سي تسزينپين ەۋروپالىق كوميسسيا توراعاسى ۋرسۋلا فون دەر ليايەندى قابىلداعان. كەزدەسۋدەن كەيىن بولەك ءباسپاسوز جيىنىن وتكىزگەن ۋرسۋلا حانىم بەيجىڭگە قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسادى.
«الدا-جالدا قىتاي رەسەيگە قارۋ-جاراق جەتكىزسە, وندا حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزادى. ەۋروپالىق وداق پەن قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا ايتارلىقتاي زاردابىن تيگىزەدى. قىتاي ادىلەتتى الەم قۇرۋعا كومەكتەسەتىنىنە سەنىم بىلدىرەمىن», دەدى فون دەر ليايەن.
باتىس مەملەكەتتەرى ءۇشىن ءادىل الەم ۇعىمى ۋكراينانىڭ تولىقتاي اۋماقتىق تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋدى بىلدىرەدى. ياعني رەسەي باسىپ العان ايماقتاردان اسكەرىن تولىقتاي شىعارۋى قاجەت.
وسى ساپاردان قورىتىندى جاساعان ساراپشىلار ەۋروپادا قىتايعا قاتىستى ناقتى ورتاق ۇستانىم جوق ەكەنىنە نازار اۋدارادى. وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەشقايسىسى بەيجىڭ بيلىگىمەن قانداي قارىم-قاتىناس جاساۋدى انىق بىلمەيدى. سول سەبەپتى سي تسزينپين ءوزارا تۇسىنىسپەۋشىلىكتى ءوز كادەسىنە جاراتۋعا بولاتىنىن جاقسى تۇسىنەدى.
ەۋروپالىق كەڭەستىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ورتالىعىنداعى ازيانى زەرتتەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى يانكا ورتەل قارت قۇرلىقتىڭ شەنەۋنىكتەرى ساپار كەزىندە ءسيدىڭ سەنىمدىلىگىنە سەلكەۋ تۇسىرەتىن مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرىپ العانىنا نارازى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەممانۋەل ماكرون مەن ۋرسۋلا فون دەر ليايەن ءبىر توپ بيزنەسمەندى ەرتىپ بارماعاندا, بەيجىڭ بيلىگىنە بەلگى بەرەتىن ەدى. ياعني ەۋروپا ۋكرايناداعى قاقتىعىستان باسقاعا باس اۋىرتپايتىنىن تۇسىندىرەتىن ەدى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ەۋروپالىقتار بۇل مۇمكىندىكتى ءمۇلت جىبەرىپ الدى. ەندى, سي تسزينپين قارت قۇرلىققا قاتىستى ساياساتتا ءوزىن سۋداعى بالىقتاي سەزىنەدى. قىسقاسى, بۇل ساپار شارتاراپتى مازالاعان ماسەلەگە نۇكتە قويۋدىڭ ورنىنا, كۇمان بۇلتىن ودان سايىن قويۋلاتا ءتۇستى.
وسى ورايدا قىتايدىڭ دا, ەۋروپالىق وداقتىڭ دا قازاقستاننىڭ باستى ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, كورشىلەس مەملەكەتپەن اراداعى ساۋدا-ساتتىق قۇنى جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. كەلەشەكتە قازاقستان قىتايعا مۇزداتىلعان ەت پەن بالىق ونىمدەرىن, قۇس, جىلقى, شوشقا ەتى مەن قوسالقى ونىمدەردى, جۇمىرتقا جانە تاۋارلاردىڭ باسقا دا تۇرلەرىن جەتكىزۋگە ءازىر.
ەۋروپالىق وداق تا قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى جانە ماڭىزدى ساۋدا سەرىكتەسى. ەلىمىزدەگى سىرتقى ساۋدانىڭ شامامەن 30 پايىزى قارت قۇرلىققا تيەسىلى. 2022 جىلعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى 40 ملرد دوللارعا جەتتى. سونىڭ ىشىندە ەكسپورت 32,3 ملرد دوللاردى قۇراسا, يمپورت 7,6 ملرد دوللارعا تەڭەسكەن. ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدىگىن مىنا دەرەكتەر دە راستايدى. سوڭعى ون جىلدا ەۋروپالىق وداق ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە 120 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا قۇيدى. ال سول قارجىنىڭ شامامەن 70 پايىزى قازاقستانعا بولىنگەن. قازىرگى تاڭدا ەۋروپالىق كاپيتالدىڭ ۇلەسى بار ءۇش مىڭعا جۋىق كومپانيا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءتۇرلى سەكتورىندا جۇمىس ىستەيدى.