وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە جاسوسپىرىمدەر قىلمىسى ازايماي وتىر. دەرەككە سۇيەنسەك, جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 145 مىڭنان استام زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلەدى ەكەن. بوزبالا مەن بويجەتكەندەر اراسىنداعى تەرىس قىلىقتىڭ كوبى ۇرىپ-سوعۋ, ۇرلىق جانە ءوز-وزىنە قول سالۋ سياقتى فاكتىلەردەن تۇرادى. ەڭ سوراقىسى, جىل سايىن زاڭ تالابىمەن جازالاناتىن ءجاسوسپىرىمنىڭ كەمىندە بىرەۋى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازانى وتەۋ ءۇشىن تاربيەلەۋ كولونيالارىنا جىبەرىلەدى.
جاس وسكىننىڭ بۇرشىك جارماي جاتىپ قىلمىسقا بارۋى – جانتۇرشىگەرلىك جاعداي. دەسەك تە, ەلىمىزدە جەتكىنشەكتەردىڭ قىلمىسى جىلدان-جىلعا كوبەيمەسە, ازايماي تۇر. ماسەلەن, رەسپۋبليكا بويىنشا بيىل كامەلەتكە تولماعان 700-دەن اسا جەتكىنشەك قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. سوڭعى ناۋرىز ايىنىڭ وزىندە 378 ءجاسوسپىرىم قىلمىسقا بوي ۇرعان. ولاردىڭ ىشىندە اۋىر ەمەسى – 32, اۋىرلىعى ورتاشا – 147, اۋىر –162, اسا اۋىر 15 فاكت تىركەلگەن.
– كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ وسۋىنە اتا-انالاردىڭ بالانى قاراۋسىز قالدىرۋى, كومپيۋتەرلىك ويىندارعا اۋەستەنۋى, قۇقىقتىق ساۋاتتىڭ تومەندىگى جانە جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن بوس ۋاقىتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ بولماۋى سەبەپ بولىپ تۇر. جاس جەتكىنشەكتەر اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن رەيد جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا كامەلەتكە تولماعاندارعا الكوگولدى ىشىمدىكتەردى, تەمەكى ونىمدەرىن وتكىزۋ, زاڭدى وكىلدەرىنىڭ ەرىپ ءجۇرۋىنسىز تۇنگى ۋاقىتتا ويىن-ساۋىق مەكەمەلەرىندە جانە تۇرعىن ءۇي-جايلاردان تىس جەردە بولۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. جاسوسپىرىمدەردىڭ اتا-انالارىمەن ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە, زاڭعا سايكەس تۇرمىسى ناشار وتباسى بالالارى ەسەپكە الىنادى, – دەدى ماڭعىستاۋ وبلىسى پد جپقب باستىعى, پوليتسيا پودپولكوۆنيگى دانيار ازيموۆ.
سوتقار بالا قايدان شىعادى؟
قوعامدىق پىكىر بۇزىق بالالار تۋرالى ءسوز بولعاندا ولاردىڭ كوبىنە «بىرەۋدەن ەسەسىن قايتارۋ ماقساتىندا» نەمەسە «زاڭنان بەيحابار» بولۋى سەبەپتى مۇنداي ارەكەتتەرگە بارىپ جاتادى دەگەنگە سايادى. ال پسيحولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, جاس جەتكىنشەكتەردىڭ قىلمىس جاساۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى وتباسىلىق قارىم-قاتىناستىڭ السىرەۋى ەكەن. ياعني بالانىڭ نەمەن اينالىسىپ, قايدا بارىپ جۇرگەنىنە اتا-انانىڭ نازار اۋدارماۋى. سونداي-اق كىمدەرمەن جولداس بولىپ جۇرگەنى مەن بالانىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەرگە وڭاي قول جەتكىزۋى دە اسەرىن تيگىزىپ تۇر. ويتكەنى ولار قىلمىسقا بالالىقپەن, اڭعالدىقپەن ۇرىناتىن كورىنەدى. بۇل پىكىرمەن استانا قالاسىنداعى №59 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ پەداگوگ-پسيحولوگى ءاسيا سەرىكوۆا دا كەلىسەدى.
– قازىرگى جاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىسقا بارۋىنا بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى. ءبىرىنشى, اتا-انانىڭ قاراۋىنان تىس قالعان كەزدە. ەكىنشى, ونىڭ ورتاسى. نە سەبەپتى؟ ويتكەنى بەسىكتەن بەلى ەندى شىققان, وڭى مەن سولىن ءالى دە تانىپ ۇلگەرمەگەن بالالارعا نەنىڭ اق, نەنىڭ قارا ەكەنىن نۇسقايتىن اتا-انا كەرەك. سونداي-اق وتباسىندا تاربيەلىك باعىتتا اڭگىمەلەر, كەزدەسۋلەر, سويلەسۋلەر جۇرگىزىلمەگەنىنىڭ سالدارى دا بار, – دەدى ءا.سەرىكوۆا.
بۇعان قوسا بالا جاقسى ادەتتى دە, جامان ادەتتى دە, ەڭ الدىمەن, وتباسىندا كورەتىنىن ەسكەرسەك, ونىڭ تاربيەسىنە تالبەسىكتەن ءمان بەرگەن ءجون. وسى رەتتە پسيحولوگ ايگۇل بايجانوۆا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ەسكەرۋ كەرەك ەكەنىن ايتادى.
– قازاقى تاربيەدە بالاعا ۇلكەندەردى قۇرمەتتەۋدى, كىشىگە قامقورلىق جاساۋدى ۇيرەتەدى. بىراق شامادان تىس تىيىمدار, ونىڭ قىزىعۋشىلىعىمەن ساناسپاۋ, ەموتسيالارىن كورسەتۋدەن تىيۋ – بولاشاقتا بالانىڭ بوستاندىعى مەن تاڭداۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان كەز كەلگەن اتا-انا اراداعى تەڭدىكتى ۇستاي ءبىلۋى كەرەك. پسيحولوگ-عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە, بالا ءۇش جاسقا كەلگەندە العاشقى وتپەلى كەزەڭ بولادى. بالا پسيحيكاسىنىڭ دامۋىنداعى داعدارىس ونىڭ قىلىقتارىنان كورىنە باستايدى. سەبەبى ءدال وسى جاس – بالانىڭ «جوق» دەگەندى تۇسىنگىسى كەلمەيتىن, تىيىم سالۋدى ۇناتپايتىن, مىنەز-قۇلقى تۇراقسىز كەزەڭىنىڭ ءبىرى. بۇل جاعدايدا بالانى جاقسى جاققا قاراي باعىتتاي ءبىلۋ – اتا-انانىڭ باستى مىندەتى. وعان وزگە ادامداردىڭ جاي-كۇيىن ءتۇسىنۋ, ياعني ەمپاتيا قابىلەتىن مەكتەپكە دەيىن قالىپتاستىرعان ابزال, – دەدى مامان.
بالا – ۇيدە, قىلىعى – تۇزدە
جاقىندا عانا قىزىلوردا وبلىسىنداعى مەكتەپتەرىنىڭ بىرىندە وقۋشىلار اراسىندا توبەلەس بولىپ, ءبىر بالا پىشاق جاراقاتىن الدى. ءجاسوسپىرىم اۋرۋحاناعا جەتكىزىلىپ, مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلگەننەن كەيىن ۇيىنە جىبەرىلدى. ال كۇدىكتى جەتكىنشەك قىزىلوردا قالالىق پوليتسيا بولىمىنە جەتكىزىلىپ, بۇل وقيعا بويىنشا قىلمىستىق كودەكستىڭ 293-بابىمەن قىلمىستىق ءىس تىركەلىپ, ءتيىستى ساراپتامالار تاعايىندالعان. بۇگىندە تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ازىرگە بالا اتا-اناسىنا تاپسىرىلعان. دەمەك, جاسوسپىرىمدەردىڭ قىلمىس جاساۋ ماسەلەسى تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ەمەس, ەڭ ءبىرىنشى اتا-انانىڭ, كەيىن مەكتەپتىڭ, باسقا دا مەملەكەتتىك جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قاداعالاۋىن تالاپ ەتەدى. ساراپشى پسيحولوگتەردىڭ زەرتتەۋلەرى دە وسىنى مەڭزەيدى. ياعني بالانىڭ سانالى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىندا ونىڭ وتباسى, مەكتەپ قابىرعاسى, كوشەدە كورگەن ونەگەلەرى ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
– اتا-انالاردىڭ كەيبىرى «بالانىڭ كيىم-كەشەگىن, تاماعىن تاۋىپ بەردىم, تاربيەسىمەن مەكتەپ نە بالاباقشا اينالىسسىن» دەگەن ۇستانىمدا. «ۇستاز – ەكىنشى انامىز» دەپ «تاربيە» اتتى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك مۇعالىمدەرگە دە ارتىلادى. ارينە, كەز كەلگەن ءبىلىم وشاعىندا پسيحولوگ ماماندار جۇمىس ىستەيدى. بىراق مىنا فاكتىنى ەسكەرۋىمىز كەرەك. قازىرگى بالالاردىڭ اتا-انالارىنىڭ كوپشىلىگى وزدەرى بالا كەزىندە كوپ قيىندىق كورگەن ۇرپاق. ياعني تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى بالالارىن اسىرايمىن دەپ كۇنكورىستىڭ قامىمەن, تاربيە جاعى اقساپ جاتتى. مەنىڭ ويىمشا, سول ۋاقىتتا جاسالعان بۇل قاتەلىك – بۇگىنگى كۇننىڭ «جەمىسى». بالالار اراسىندا قىلمىستىڭ كوبەيۋى, قاتىگەز بولىپ كەتكەنىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى بولسا كەرەك, – دەدى اتىراۋ قالاسى س.زيمانوۆ اتىنداعى №37 مەكتەپتىڭ مۇعالىمى سىمبات اسقارقىزى.
ماسەلەنى قالاي شەشەمىز؟
ىشكى ىستەر ورگاندارى بۇل رەتتە قىلمىستىڭ جاسالۋ سەبەپتەرىنە تالداۋ جاساپ, سۋيتسيدكە باراتىن جانە ولاردىڭ قۇربانى بولاتىن تۇلعالاردىڭ الەۋمەتتىك پورترەتىن جاساۋدى كوزدەيدى. بۇعان قوسا وقۋشىلار اراسىندا پسيحولوگيالىق قولداۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋدى, تاۋەكەل توپتاعى بالالارمەن جۇمىستى جان-جاقتى ۇيلەستىرۋدى قاپەرگە الادى.
ال تاراز قالاسى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى راۋشان قوجامجاروۆانىڭ ايتۋىنشا, جاستارعا قاتىستى ماسەلە ءبىلىم وردالارىندا تالقىلانۋى قاجەت. ياعني جيىنعا اتا-انا مەن بالالاردان بولەك, پوليتسيا ماماندارى دا قاتىسۋى كەرەك. ولار تەرگەۋ امالدارى مەن كەز كەلگەن قىلمىس ءتۇرىنىڭ سوڭى نەگە اپاراتىنىن اشىق ايتىپ بەرگەنى ءجون. ويتكەنى تاربيەنىڭ سان قىرىن قاراستىرساق, قۇقىقتىق تاربيە, قۇقىقتىق ساۋاتتىڭ كوشى ىلگەرى بولماق. بىلايشا ايتقاندا, پەداگوگ جاستار ماسەلەسىن شەشۋدە ءداستۇرلى ادىستەن گورى, تىڭ تاسىلدەر ناتيجەسىن بەرەدى دەگەن سەنىمدە.
پسيحولوگ ءاسيا سەرىكوۆا جەتكىنشەكتەردىڭ تۇماندانعان ويىنا ودان سايىن سالماق سالماي جاستار تىلىندە سويلەسۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى.
– وسىعان دەيىن اتا-اناعا بالاسىمەن ۇلكەندەرشە سويلەسۋ تۋرالى كەڭەس ايتىلىپ كەلدى. الايدا بۇدان شىعىپ جاتقان ناتيجە از. سول سەبەپتى بۇل جۇيەنى وزگەرتىپ, جاستارمەن ءوز تىلىندە سويلەسۋدى قولعا الۋ قاجەت. ەگەر ونىڭ پسيحولوگياسىنا ەنىپ, وي-ساناسىنا جەتكىزەر جول تاپساڭ, جاسوسپىرىمدەردىڭ ومىرگە دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتۋگە بولادى, – دەيدى ول.