وزگەرىستىڭ ولشەمى – ونەرتابىس

بىلتىر اتالعان وقۋ ورنىنا زەرت­تەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسى بەرىل­دى. وسى باعىتتا وقۋ ورنى زاما­ناۋي عىلىمي-وندىرىستىك ەكو­جۇيەنى دامىتۋعا, الەمدەگى زەرتتەۋ­ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ وزىق داس­تۇرلەرى نەگىزىندە بيزنەسپەن جانە­ وندىرىسپەن ساباقتاستىقتى دامى­تۋدى جولعا قويدى.

– ەلىمىزدە عىلىمدى قار­جى­لان­دىرۋ ەداۋىر ءوستى. سوعان بايلا­نىس­­تى عالىمداردىڭ ءارتۇرلى با­­عىت بويىنشا جۇرگىزگەن عى­لى­­مي جوبالارىنىڭ سانى ەكى ەسە­ ۇلعايدى. پروفەسسورلىق-وقى­­­تۋ­شىلىق قۇرام مەن عالىم­دار­­دىڭ عىلىممەن اينالىسۋدان­ تۇس­كەن تابىسى كوبەيدى. حالىق­ارا­­لىق قاۋىمداستىقپەن ورتاق جو­­با­لاردى جۇزەگە اسىرۋ جول­عا­ ­قويىلدى. «جاس عالىم» پرە­زي­­دەنتتىك جوباسىنىڭ ناتي­جە­­سىندە عالىمدار توبى 86 پوست­دوك­تورانتقا كەڭەيدى. «500 عالىم­نىڭ­ تاعىلىمداماسى» جوباس­ى اياسىندا 50-دەن اسا عالىم ەكىن­شى­ جىل قاتارىنان الەمنىڭ جەتەك­شى عىلىمي ورتالىقتارىندا تاعى­­لىمدامادان ءوتىپ جاتىر. سونى­مەن­ قاتار ۋنيۆەرسيتەت كوممەر­تسيا­­­لاندىرۋ يدەياسىن قولداۋ ءۇشىن­ ءوز گرانتتارىن دا ۇسىنىپ كەلە­دى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت­ الەمنىڭ ۇزدىك 300 جوعارى وقۋ ورنى­نىڭ قاتارىنا كىرەدى جانە «QS World University Rankings» رەي­تينگىندە 277-ورىندى يە­لەن­­دى, – دەدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عى­­­لىم, كوممەرتسيالاندىرۋ جانە­ ينتەرناتسيونالداندىرۋ جونىن­دەگى پرورەكتورى جاننا قۇرمانعاليەۆا.

ۋنيۆەرسيتەتتەگى يادرولىق تەح­­نو­لوگيالار پاركىندە ەنەرگەتيكا,­ قۇرىلىس, اۋىل شا­رۋا­­­شىلىعى جانە مەديتسيناعا ارنال­عان­ ەكولوگيالىق قاۋىپسىز ءونىمنىڭ 10-نان اسا ءتۇرى شىعارىلادى. وسى باعىت­تاعى جەتىستىكتىڭ ءبىرى رەتىندە «Beta sorb» يننوۆاتسيالىق گيد­روگەلىن ايتۋعا بولادى. راديا­تسيا­­لىق تىگىلگەن سۋپەرابسوربەنت ونىم­­دىلىگىن 30 پايىزعا ءوسىرىپ, سۋا­­رۋ شىعىنىن 50 پايىزعا دە­يىن­ ازايتادى. سونىمەن بىرگە قۇر­عاق­­شىلىققا توزىمدىلىكتى جانە توپى­راق ىلعالدىلىعىن ساق­تاۋ­دى قام­تا­ماسىز ەتەدى. 1 گرامم­ سۋپەرابسور­بەنت­ 300 گرام­م سۋدى ساقتايدى.

ءبىزدى «كروۆلەن» ءونىمىنىڭ تەح­نو­­لوگياسى قىزىقتىردى. مۇنى­ قۇرىلىستا, حيميا جانە مەتال­­لۋرگيا ونەركاسىبىندە گيدرو­وقشاۋ­لا­عىش جانە شاتىرعا ارنالعان ماتەريال رەتىندە قولدانادى. ونىڭ بەرىك­تىگى, يكەمدىلىگى, قولايسىز اۋا رايىنا, سونىڭ ىشىندە كۇن راديا­تسياسىنا توزىمدىلىگى جوعارى. عالىم­دار بۇعان پوليمەرلى قوسپا­لا­رى بار كاۋچۋكتىڭ ارنايى سورت­تا­­رىن سوڭعى رادياتسيالىق تەحنو­ل­و­گيا­لارمەن وڭدەۋ ارقىلى قول جەتكىزگەن.

مۇنداعى عالىمدار «ەكويزول» ساۋ­دا بەلگىسىمەن جوعارى ساپالى گيد­رو, جىلۋ, شۋ وقشاۋلاعىشىن جا­سايدى. ەۋروپالىق ساپاداعى ەكو­لو­گيالىق تازا ءونىم جىلۋ شىعىنىن 30 پايىزعا ازايتادى, 25 دب شۋدى ءسى­ڭىرۋ ارقىلى دىبىس وقشاۋلاۋدى جاق­سارتادى, جوعارى دەڭگەيدەگى گيد­رو­وقشاۋلاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. پەنوپوليەتيلەندى قولدانۋ مەر­زىمى ۇزاق, ول 50 جىلعا دەيىن ساپاسىن جوعالتپايدى. «تەرمويزول» ساۋدا بەلگىسىمەن مۇناي-گاز سالاسى جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋنالدىق شارۋاشىلىق ءۇشىن تەرموورنىقتىرىلعان وقشاۋ­­لاعىش پەن توتقا قارسى لەنتالار شىعارىلادى. ولار ماگيس­ترالدىق قۇبىرلاردى قور­عاي­دى. ايتا كەتەيىك, عالىمداردىڭ جو­بالارى وندىرىسكە ەنگىزىلگەن. ەلىمىزدەگى نارىقتا قولجەتىمدى.

سونداي-اق تەحنولوگيالار پار­كى­ مە­ديتسينالىق بۇيىمداردى, ازىق­-ت ۇلىكتى رادياتسيالىق وڭدەۋ­مەن, جان­دىكتەردى زالالسىزداندى­رۋ­مەن­ اينالىسادى. پاندەميا كە­زىن­­­­دە قان الۋ ءۇشىن 205 ميلليوننان استام پرو­­بيركا, ءتۇرلى ماقساتتاعى 2 ميل­­ليوننان اسا مەديتسينالىق جيىن­­تىق وڭدەلسە, وتكەن جىلى 25 ميل­ليون پروبيركا, 400 مىڭ جەكە­ مەدي­­تسينالىق بۇيىم زالالسىز­دان­­دىرىلدى.

سونىمەن قاتار ينجەنەرلىك با­عىت­تاعى زەرتحاناسىندا ترەك مەم­برانالارىنا نەگىزدەلگەن سۋ­دى­ تازارتۋعا ارنالعان ءفيلترلى سۇز­گى­لەر ورنالاسقان. بۇل سۇزگى اشىق كوز­دەردەن 2 مىڭ ليتردەن استام سۋدى تازارتادى. قازىر زەرتحانادا ەلىمىزدەگى شىعارىلاتىن ترەك مەم­برانالارى ارقىلى سۋ-ماي ەمۋل­سيالارىن ءبولۋدىڭ جوعارى ءتيىم­دى ادىستەرى جاسالادى. جوبا قۇرا­مىن­دا­ مۇنايى بار اعىندى سۋلار مەن پاي­دالانىلعان مايلاردى تازارتۋ ارق­ىلى ەلدىڭ ەكولوگيالىق پروبلە­ماسىن شەشەدى. ءتۇرلى مۇناي ونىم­دەرىن قايتا پايدالانۋدا رەسۋرس­تاردى ۇنەمدەۋگە جول اشىلادى. ترەك مەمبرانالارى جۇقا پوليمەرلى پلەنكالاردان جاسالعان.

اسىرەسە ۋنيۆەرسيتەتتەگى «ەۋرا­­­زي­يا فيزيكا-ەنەرگەتيكالىق جانە­ عى­لىمدى قاجەتسىنەتىن تەح­نولوگيا­لار­دى زەرتتەۋ»­ ينس­تيتۋتىنىڭ عى­لىمي جەتىستىكتەرى اۋىز تولتى­رىپ­ ايتۋعا تۇرارلىق. مۇندا تەر­موەلەكترلىك مودۋلدەر مەن نا­تري-يوندى باتارەيالارعا ار­نال­عان نانوكومپوزيتتىك ماتەريال­ وندىرىلەدى. جوعارى ءتيىمدى تەرمو­ەلەكترلىك ماتە­ريال­دار­دىڭ نەگىزگى ارتىق­شىلىعى – ۋلى كومپونەنت­تەر بولمايدى, باعاسى دا تومەن, سونداي-اق­ جوعارى ەنەرگيا مەن جىلۋ ەنەر­گياسىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا­ اينال­دى­رۋدىڭ تيىمدىلىگى اۋقىمدى. قىز­مەت ەتۋ مەرزىمى دە ۇزاق. ونىمدەر تەر­موەلەكترلىك گەنەراتورلار مەن جارتى­لاي وتكىزگىش توڭازىتقىشتار شىعا­راتىن كاسىپورىنداردا پايدا­لا­نۋعا ارنالعان.

– وتىندىق ەلەمەنتتەر دەگە­نى­مىز – قانداي دا ءبىر زاتتىڭ قۇرا­مىن­­داعى حيميالىق ەنەرگيانى ەلەكت­ر ەنەرگياسىنا اينالدىرۋعا ارنال­عان قۇرىلعىلار. ءبىز وتتەگى مەن سۋتەگىنىڭ قۇرامىنداعى حيميا­لىق ەنەرگيانى ەلەكتر ەنەرگياسىنا­ اينال­دىرۋ ءۇشىن وتىندىق ەلەمەنت­تەر­دى قولدانامىز. ولاردىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. ونىڭ­ ىشىندە ءبىز ەكى ءتۇرىن پايدالا­نا­مىز. ءبىرىنشىسى – جوعارى تەمپە­را­تۋرالى وتىن ەلەمەنتتەرى. بۇ­لاردىڭ جۇمىس ىستەۋ تەمپەراتۋرا­سى­ 800 گرادۋس­تان باستالادى. پاي­دالى اسەر كوەففيتسەنتى وتە جو­عا­رى. ەكىنشىسى – بولمە تەمپەراتۋرا­سىن­دا جۇمىس ىستەيتىن وتىن ەلە­مەنت­تەرى. بۇل قوندىرىعىنىڭ پايدالى­ اسەر كوەففيتسەنتى تومەندەۋ بول­عا­نى­مەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءون­دى­رىپ, تەگىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بە­رە­دى, – دەدى عىلىمي قىزمەتكەر كەنجەباتىر بەكمىرزا.

ەندى ءبىر ايتاتىن جاڭالىق, اتال­عان وقۋ ورنىنىڭ عالىمدارى ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن زەرتتەۋدى قولعا العان. بۇل جوبانىڭ بىرەگەيلىگى – پرە­پاراتتى جاساۋ جانە ونى نانو­تاسىمالداۋشىلار ارقىلى راك­ كلەتكالارىنا تىكەلەي ەنگىزۋ. اعا­ عىلىمي قىزمەتكەر يليا كورول­كوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جوبا­نىڭ ارتىقشىلىعى – نانو­تا­سىمالداۋشىلاردىڭ وزىندىك ەرەك­شە­لىگىندە جانە ولاردى وزگەرتۋ ادىس­تەرىندە.

­اقپاراتتىق تەحنولوگيالار فاكۋلتەتىنىڭ جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى نۇرزادا امانگەلدى قىمبات داتچيكتەردى, بىرەگەي كامە­را­لار مەن سۋپەركومپيۋتەرلەردى پاي­دالانباي اۆتوماتتى ىم-يشا­رامەن جەتكىزىلەتىن قازاق سۋر­دو­اۋدارماسىنىڭ قولجەتىمدى جۇيە­سىن­ جاساعان. ول جاساندى ينتەل­لەكتكە نەگىزدەلگەن. جۇيەنى كومپيۋتەردىڭ قاراپايىم كومەگى­مەن پايدالانا الاسىز. ۋنيۆەر­سيتەت دوكتورانتى عاني بالباەۆ­تىڭ توبىق بۋىنىن قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان جاڭا كيىلەتىن روبوتتالعان ەكزوسكەلەتى دە ەرەكشە. بۇل جوبا جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندە جاسالىپ, وعان مەحانيكالىق بايلانىستار قولدانىلادى. قۇرىلعى جەڭىل, شاعىن, كيۋگە جانە بەلسەندى قوزعالىستارعا وتە ىڭعايلى.

«ENU-Lab» عىلىمي-ون­دى­­­رىس­تىك ورتالىعىنداعى قۇرى­لىسقا ار­­نالعان زاماناۋي تەحنو­لو­گيا­لاردىڭ دا جاڭالىعى كوپ. ما­سە­لەن­, عالىمدار ونەركاسىپ قال­دىق­تا­­رىنان كوپقاباتتى ۇيلەردەگى شۋ­دى ەستىرتپەيتىن جەڭىل بەتوندار­ جا­ساۋدى قولعا العان. بۇل ماتەريال­دى كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ ىشكى بولمەسىنە قولدانادى. قازىر­دىڭ­ وزىندە وسى جوباعا ەلىمىزدەگى ءىرى قۇرىلىس كومپانيالارى قىزى­عۋ­شى­لىق تانىتقان. سونىمەن بىرگە بەرىك­تىگى وتە جوعارى تسەمەنت جاساپ شىعارعان. ول ادەتتەگىدەن 2,5 ەسە مىقتى بەتون الۋ ءۇشىن قاجەت. ونى سۋ ەلەكتر ستانساسى جانە بوگەتتەر مەن كوپىرلەر سالۋعا پايدالانادى.