مەملەكەت جانار-جاعارماي باعاسىن قىمباتتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇعان سەبەپ – بەنزين مەن ديزەلدىڭ زاڭسىز جولمەن شەتەلگە ساتىلۋى جانە قازىرگى باعانىڭ وندىرۋشىلەر ءۇشىن ءتيىمسىز بولىپ تۇرعاندىعى. قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار بەنزين مەن ديزەل وتىنىنىڭ شەكارادان زاڭسىز شىعارىلعانىن انىقتاپ تا جاتىر.
تەك تۇركىستان وبلىسىنىڭ وزىندە مۇناي ونىمدەرىن زاڭسىز تاسىمالداۋدىڭ 94 فاكتىسى تىركەلگەن. وسىعان وراي 1,5 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, 2 341 ليتر بەنزين مەن 25 335 ليتر ديزەل وتىنى تاركىلەنگەن. ناۋرىزدىڭ سوڭىندا پاۆلودار ترانسپورتتىق پروكۋراتۋراسى اي-95 بەنزينىنىڭ اسا كوپ كولەمىن تاجىكستانعا ەكسپورتتاماقشى بولعانداردى ۇستادى. ۇكىمەت وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ەگەر باعا كوتەرىلمەسە, وندا بيىل 850 مىڭ توننا كولەمىندە تاپشىلىققا ۇشىرايمىز.
«بۇل – وڭاي شەشىم ەمەس. بۇل شەشىمدى قابىلداۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ارزان وتىنىمىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەمىزگە ەمەس, كورشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەپ جاتىر. سوندىقتان جانار-جاعارماي نارىعىنداعى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسى كورشى ەلدەردەگى باعالارمەن ايىرماشىلىقتى تومەندەتۋىمىز كەرەك», دەدى حالىق تاراپىنان قاتتى سىنعا ۇشىراعانىنا قاراماستان قىزمەتىنە قايتا كەلگەن پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ.
ەكونوميست الماس چۋكيننىڭ پىكىرىنشە, مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىن كوتەرۋ شەشىمى – ەكونوميكالىق ابسۋردتى دامۋدان باس تارتۋعا بايلانىستى ۇزاق ساپاردىڭ باستالعانىن ايعاقتايدى.
«قازىر مۇنايدىڭ ءبىر بوشكەسى 80 دوللار تۇرادى. ءبىز ونى ەكسپورتقا ساتساق, 80 دوللار الامىز. ال ەگەر ول مۇنايدى 40 دوللارعا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا ء(موز) بەرسەك, وندا 40 دوللاردى بىرەۋگە جاي عانا «سىيلاعان» بولىپ شىعامىز. شىن مانىندە, بۇل سومانى بيۋدجەتكە كىرگىزۋگە نە باسقا قاجەتتىلىككە جاراتۋعا بولار ەدى. ءبىز نەسيە الدىق, ءموز-دەردى جاڭارتتىق جانە وتىن ءوندىرىپ جاتىرمىز. نەسيەنى قايتارۋ, بولشەكتەردى ساتىپ الۋ, جىل سايىن جوندەۋ جۇرگىزۋ كەرەك. بولاشاقتاعى دامۋعا دا قارجى كەرەك. ال مەملەكەت, ءتىپتى قاجەتتى بولشەكتى ساتىپ الۋعا دا جەتپەيتىن باعانى بەلگىلەپ قويىپ وتىر. ءموز-دەردە جىل سايىن اپات بولاتىنى دا وسىدان سياقتى», دەيدى ەكونوميست.
ونىڭ ايتۋىنشا, وتىندى جەتكىزۋ, ساقتاۋ دا اقشا تۇرادى. بىراق كوتەرمە ساتۋشىلار دا, بولشەك ساتۋشىلار دا دۇرىس باعا بەلگىلەي الماي سارساڭعا ءتۇسىپ وتىر.
«مەملەكەتتىك باعاداعى ءونىم دە بارىنە بىردەي جەتپەيدى. ەگەر مەن تۇراقتى كليەنتتەرىمە تالونمەن بەرەتىن بولسام, وندا نارىققا جۇمىس ىستەپ قايتەم. ەگەر مەن ۇلكەن جەلى ەمەس, كىشكەنتاي عانا بەكەت بولسام, وندا جۇمىستى توقتاتا سالعان ارتىق ەمەس پە؟ كورشى ەلدەرگە كونتراباندالىق جولمەن جانار-جاعارماي تاسىمالداۋ دا ەكونوميكادا كوللاپس تۋدىرىپ وتىر. جۇك كولىكتەرى جۇرمەيدى. جۇكتەر جەتكىزىلمەيدى. زاۋىتتار مەن دۇكەندەر زارداپ شەگىپ جاتىر. قۇرىلىس سالىنبايدى», دەيدى ساراپشى.
ەلدە مۇناي ونىمدەرى ءوندىرىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن تاعى ءبىر مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى سالىنۋعا ءتيىس دەۋشىلەر بار. مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ بۇل پىكىرگە قوسىلمايدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, قازىر ءبىر ەمەس بىرنەشە ءموز سالىپ تاستاساق تا نارىقتاعى احۋالدى وڭ قىرىنا قاراي اۋناتا المايمىز.
«باعانى وزگەرتپەيىنشە تاپشىلىق ءبارىبىر جويىلمايدى. جانار-جاعارمايدى سىرتقا جىبەرۋدىڭ جالعىز جولى – باعالاردى تەڭەستىرۋ. باعا تومەن بولىپ تۇرا بەرسە, وندا كورشى ەلدەر تاسي بەرەدى. ولار وزدەرى تۇتىنۋ ءۇشىن عانا ەمەس, اپارىپ ساتۋ ءۇشىن دە الىپ كەتىپ جاتىر عوي. بىزدە مەملەكەت وتىز جىل بويى قوعامدى ارزان ونىمدەرگە ۇيرەتىپ تاستادى. تۇرىكمەنستان سياقتى جابىق ەل بولساق مۇنداي ساياسات بىزگە جاراسار ەدى. ەشكىمگە ەشتەڭە بەرمەيدى, المايدى, ءوز-وزىمەن ءومىر سۇرەدى. ال ءبىز الەم ەلدەرىمەن تىعىز بايلانىستامىز, الىس-بەرىس دەڭگەيى جوعارى. سوندىقتان قالاساق تا, قالاماساق تا ءبىز باسقا ەلدەردىڭ ىڭعايىنا بەيىمدەلۋىمىز كەرەك بولادى. مىسالى, بىزدە ەلەكتر ەنەرگياسى ارزان. سول سياقتى جانار-جاعارماي دا ارزان. قانشاما جىل بويى قولدان رەتتەپ, ۇستاپ تۇردى. ەندى ءارى قاراي ۇستاي المايدى. كوتەرەيىن دەسە حالىق رەنجيدى, كوتەرمەيىن دەسە ءارى قاراي ارزان كۇيىندە قالدىرا بەرۋ تاعى مۇمكىن ەمەس. ەكىنشى ماسەلە – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ كەرەك. مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالارعا «سەن مۇنايىڭدى نارىقتىق باعامەن ەمەس, ىشكى باعامەن سات» دەپ تالاپ قويا المايسىز. قازىرگە دەيىن سولاي بولىپ كەلدى. ەندى ولاي جالعاستىرا بەرۋ مۇمكىن ەمەس قوي. قازىر كاسىپورىندار ىشكى نارىققا مۇنايىن جىبەرسە پايدا تاپپايدى. ونداي جاعدايدا جۇمىس ىستەۋ دە قىزىق بولماي قالادى. سوسىن كەلىپ ينۆەستيتسيا دا قۇيىلمايدى. بار اقشاسىن سالاتىن بولسا, بىراق پايدا تاپپايتىن بولسا, مۇنداي جوبا كىمدى قىزىقتىرسىن؟», دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىز جىلىنا 90 ملن توننا مۇناي وندىرسەك, سونىڭ 70-71 ملن-ى سىرتقا كەتەدى, قالعان 19-ى ىشتە قالادى. وڭدەلگەن كەزدە 19-دىڭ 13 ملن تونناسى مۇناي ونىمدەرى بولىپ شىعادى. بىزدە مەملەكەت كومپانيالارعا كۆوتا بەرىپ, «50 پايىزىن عانا سىرتقا جىبەرە الاسىڭ, قالعان 50 پايىزىن ىشكى نارىققا جىبەرەسىڭ», دەپ تالاپ قويادى.
«ىشكى نارىققا مۇناي جىبەرۋ – كومپانيالاردىڭ قالاۋى ەمەس. ولارعا ەرىك بەرسەڭىز, وندىرگەن مۇنايىن تۇگەلىمەن دەرلىك ەكسپورتقا شىعارۋعا دايار. مەملەكەت تالاپ قويعان سوڭ عانا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنان بەكەتتەرگە بەنزين ارزان كەلىپ جاتىر. ورتاداعى پايدا كوپ ەمەس. ءۇش ۇلكەن كاسىپورنىمىز بار – قاشاعان, قاراشىعاناق جانە تەڭىز. ولاردىڭ كەلىسىمشارتتارى بولەك بولعاندىقتان, 100 پايىزىن سىرتقا ساتىپ جاتىر. باسقا كومپانيالاردا ونداي مۇمكىندىك جوق. مۇناي ونىمدەرىنىڭ سانى ارتىپ, ىشكى تۇتىنۋ كولەمىن تولىق جاۋىپ تۇرۋ ءۇشىن كاسىپورىندار كوبىرەك مۇناي بەرۋگە ءتيىس. ونى تاعى مەملەكەت كۆوتانى ۇلعايتۋ ارقىلى شەشەدى. بۇرىن شىعارعان ءونىمىڭنىڭ 50 پايىزىن ىشكى نارىققا جىبەر دەسە, ەندى 60-70 پايىزىن سۇراۋعا ءتيىس. ال ول كاسىپورىن مۇنايدى سىرتقى نارىققا 80 دوللاردان ساتا الار ەدى. ىشكى نارىققا امالسىز 25 دوللاردان ساتۋعا ءماجبۇر. سودان كەلىپ وسىنداي شاعىن كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسكەرلەرى اراسىندا جالاقى داۋى تۋىنداي باستادى. ولار جالاقىنى ءوسىرۋدى سۇرايدى. ال كاسىپورىندا ونداي مۇمكىندىك جوق. الگى ءۇش ءىرى كاسىپورىندا اقشا تۇرعىسىنان قيىندىق جوق. مۇناي باعاسى قاتتى ءتۇسىپ كەتكەن كەزدە دە ولار پايدا كورەدى», دەيدى.
ا.نارىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءۇش ءىرى كەن ورنىنان باسقا جەردىڭ بارىندە مۇناي ءوندىرىسىنىڭ كولەمى تومەندەپ جاتىر. ال بىزدە مۇناي ونىمدەرىن تۇتىنۋ دەڭگەيى ارتىپ جاتىر. دەمەك, ورتاداعى ايىرما كوبەيە بەرمەك.
ەسكە سالايىق, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن 12 ساۋىردەن باستاپ (ازىرگە بۇيرىق جوباسى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر پورتالىندا قوعام تالقىسىندا تۇر) ەلىمىزدە بەنزين مەن ديزەل باعاسى وسەدى. اي-92 جانە اي-93 ماركالى بەنزينگە 182-187-دەن (وڭىرگە بايلانىستى) ليترىنە 205 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ايماققا بايلانىستى باعاسى 230-260 تەڭگە ارالىعىندا قۇبىلىپ تۇرعان ديزەل باعاسى ليترىنە 295 تەڭگە بولادى. ەگىس جۇمىستارىنا بايلانىستى 413 مىڭ توننا ديزەل وتىنى بولىنەدى. بىراق ونىڭ باعاسى ليترىنە فەرمەرلەر ءۇشىن 204 تەڭگە بولادى.
بۇعان دەيىن سالالىق مينيسترلىك مۇناي ونىمدەرى كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءموز-دەر قۋاتتىلىعىن ارتتىرامىز دەگەندى ايتقان ەدى. ناقتىلاساق, مەملەكەت شىمكەنت ءموز-ءىنىڭ قۋاتتىلىعىن قازىرگى 6 ملن توننادان (جىلىنا 6 ملن توننا مۇناي ءونىمىن وڭدەيدى – رەد.) 2029 جىلى 12 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتى. قازىر الدىن الا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جوباسى اياقتالۋ كەزەڭىندە تۇر. پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىندا سۋسىزداندىرۋ جانە سۇيىتىلعان مۇناي گازىن تازارتۋ قوندىرعىسىن بىرىكتىرۋ ارقىلى گيدروتازالاۋ قوندىرعىسى قايتا جاڭعىرتىلىپ جاتىر. بۇل جۇمىس ءساتتى اياقتالعان جاعدايدا 2025 جىلدان باستاپ وڭدەۋ قۋاتتىلىعى جىلىنا 600 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايماق (5,5 ملن-نان 6,1 ملن تونناعا).
بىراق ءموز قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدان دا ماڭىزدى جايت بار. ول – مۇناي وندىرەتىن ۇساق كاسىپورىنداردىڭ تالابى. قازىر ولاردىڭ ءبارى جيىلىپ «قازمۇنايگازعا» جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. ياعني شاعىن كومپانيالار وندىرگەن مۇنايىن ءموز-دەرگە تىكەلەي اكەلىپ ساتا المايدى. اۋەلى قمگ-عا وتە ارزان باعامەن ساتۋعا مىندەتتى.
«اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىزدە 91 كومپانيا مۇناي وندىرۋمەن اينالىسادى. بىراق سونىڭ ىشىندە 80-گە جۋىق كاسىپورىن جىلىنا ميلليون توننادان از شيكى مۇناي وندىرەتىندىكتەن, مۇنداي شاعىن كومپانيالاردىڭ نارىقتاعى ۇلەسى 15-20 پايىزدان اسپايدى. «اتامەكەن» ۇكپ باسقارۋشى ديرەكتورى دىنمۇحامەد قۇدايبەرگەننىڭ ايتۋىنشا, بىزدە مۇناي جەتكىزۋمەن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار جانە ءوندىرىس ورىندارىنان تىكەلەي ساتىپ الاتىن دەلدالدار اينالىسادى.
«مۇناي ونىمدەرى وڭدەلگەننەن كەيىن (اي-92 جانە اي-95 جانە ديزەل وتىنى بولىپ) جانارماي بەكەتتەرى ارقىلى تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىعا ساتىلادى. سونداي-اق مۇناي ونىمدەرى قتج, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندارى سياقتى ءىرى تۇتىنۋشىلارعا دا ساتىلادى. ونداي تۇتىنۋشىلارعا جىل سايىن 1-1,2 ملن توننا جىبەرىلەدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ تاعى ءبىر توبى – جىلىنا 500 مىڭ تونناعا دەيىن وتىن ساتىپ الاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر», دەيدى ول.
ارينە, جوعارىدا ايتىلعان 91 كومپانيا مۇناي ونىمدەرىن ارزان باعامەن ىشكى نارىققا ساتۋعا ءماجبۇر جانە بۇل – ولار ءۇشىن ءتيىمسىز نۇسقا. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بولسا نارىق قاتىسۋشىلارى ونىمدەردى «قازمۇنايگاز» جانە CNPC كومپانيالار توبىنا كىرەتىن ونىڭ سەرىكتەسى «Petrosun» جشس-عا ساتۋعا مىندەتتەيدى. بۇل رەتتە باعا ارنايى فورمۋلا ارقىلى ەسەپتەلەدى جانە نارىقتاعى باعادان 1,5-2 ەسە تومەن بولىپ شىعادى. بۇل سحەما نارىق قاتىسۋشىلارىنا ۇنامايدى. ولار مۇنداي ءتاسىل ارقىلى تەك مونوپوليانى كۇشەيتىپ, نارىقتىق ۇدەرىستەردى تەجەيمىز دەپ رەنىش بىلدىرەدى.
2022 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەگى ارالىعىندا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا «Petrosun» جشس, قمگ جانە «Petroleum Operating» جشس 11,3 ملن توننا جەتكىزسە, وزگە 60 شاعىن جانە ورتا مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالار 2,3 ملن توننا جەتكىزگەن. بۇل رەتتە بيزنەس وكىلدەرى مىناداي ۇسىنىس جاسايدى.
ءموز-گە نارىقتىڭ بارلىق قاتىسۋشىنىڭ كىرە الۋ مۇمكىندىگى ساقتالۋى كەرەك; وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ نارىق ۇلەسىنە پروپورتسيونالدى بولىگىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە بەرۋ ۇسىنىلادى; مۇنايدى ىشكى جانە سىرتقى نارىقتارعا ءبولۋ مەحانيزمىندە نەعۇرلىم اشىقتىق پەن تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ; ينفراقۇرىلىمدىق نىساندارعا – تەمىر جول, قۇبىر جەلىلەرىنە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ; جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ءوز مۇنايىن كەز كەلگەن ساتىپ الۋشىعا ەركىن ساتۋىنا جاعداي جاساۋ; ەسەپتىلىكتى, ۋاكىلەتتى ورگاندارمەن قۇجات اينالىمىن تسيفرلاندىرۋ.نارىقتا وتە كوپ كولەمدە ساتىپ الۋ-ساتۋ مامىلەلەرى جاسالعان كەزدە عانا ءادىل نارىقتىق باعا قالىپتاسادى. ال ەگەر بۇكىل نارىق قاتىسۋشىلارى اتىنان قمگ عانا جۇمىس ىستەپ, سول عانا ءموز-گە تاسىمال جاسايتىن بولسا, وندا ءادىل باعا, ءادىل نارىق تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ دا قاجەتى شامالى دەيدى بيزنەس وكىلدەرى.