باتىردىڭ تاعدىرى مەن تۇلعاسى

القالى جيىنعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قوعام قايراتكەر­لە­رى, تاريحشى عالىمدار مەن باتىر ۇرپاقتارى جانە ەلوردا تۇر­عىندارى قاتىستى. ءىس-شاراعا سار­داردىڭ تۋعان ەلى – قوستاناي وبلىسىنان ارنايى دەلەگاتسيا كەلدى.

كونفەرەنتسيا امانگەلدى يمانوۆتىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى قۇتتىقتاۋلار لەگىمەن باس­تالدى. الدىمەن عىلىم جانە جو­عارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى تال­عات ەشەنقۇلوۆ پەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت كو­ميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار اليەۆ ءسوز الىپ, جيىن جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى. ودان كەيىن قوستاناي وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى رينات مۇحامەتقاليەۆ باتىر تويىنا قانداي ءىس-شارالار جوسپارلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

«امانگەلدى يمانوۆتىڭ 150 جىل­دىعىنا بايلانىستى وب­لىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسى­مەن ءبىراز ءىس-شارا جوسپارى بەكىتى­لىپ, اۋقىمدى جۇمىس باس­تال­دى. مىسالى, امانگەلدى اۋدا­نىن­­داعى باتىر اتىنداعى مەمو­ريالدىق مۋزەيگە جوندەۋ جۇرگى­زىلەدى. اۋدان ورتالىعىنداعى با­تىر ەسكەرتكىشىنىڭ اۋماعىن ابات­تاندىرۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىندى. سونىمەن قاتار امانگەلدى اۋدانىنداعى مادەنيەت ءۇيى, بالالار مەن جاس­وسپىرىم­دەر سپورت مەكتەبىنە كەرەك قۇرال-جابدىقتار الىنادى. قىسقاسى, ءبىز مادەني, عىلىمي ءىس-شارالاردان بولەك, اۋداننىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاع­دايىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن وسىن­داي جوبالاردى جوس­پارلاپ وتىرمىز. باتىردىڭ نەگىزگى تويى قىركۇيەك ايىندا وتەدى. سوعان دەيىن وسى جۇمىستار اياقتالادى», دەدى ول.

اتاقتى اكادەميك قانىش سات­باەۆ كەزىندە امانگەلدى يمانوۆ­تىڭ كۇرەسكەرلىك جولىنا توقتالىپ, ونىڭ باتىرلىعى ارعى تەكتى بابالارىنان دارىعانى تۋرالى ماقالا جازعان. بەلگىلى عالىم, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى التىنبەك نۇح ۇلى وسى تاقىرىپتا وي قوزعادى.

«بۇگىنگى كونفەرەنتسيا اتا­ۋىنىڭ ءوزى باتىردىڭ بارلىق بولمىسىن اشىپ تۇر. مەن نەگىزى حيميك بولعانىممەن, ءبىر بۇيرەگىم تاريحقا بۇرىپ تۇرادى. اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ حالىق باتىرى تۋرالى جازعان دۇنيەلەرى از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – «امانگەلدى باتىردىڭ بابالارى» دەگەن ماقالاسى. وسى ماقالادا امانگەلدىنىڭ اتاسى يماننىڭ كەنەسارى حاننىڭ ون جىلعا جۋىق جانىندا جۇرگەن باس باتىرلارىنىڭ ءبىر بولعانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن. سونداي-اق قانىش اعامىز باتىردىڭ نەمەرە ءىنىسى باقىت يمانوۆتىڭ «امانگەلدى» رومانىن قولجازبا تۇرىندە وقىپ, وعان جىلى پىكى­رىن بىلدىرگەن. 1916 جىلى 25 ماۋ­سىمداعى رەسەي پاتشاسىنىڭ 19-دان 43 جاسقا دەيىنگى قازاق جاستارى­نىڭ ارميانىڭ قارا جۇمىسىنا الۋ ­تۋرالى جارلىعى جالپاق ەلدى ءدۇر سىلكىندىردى. جالپى, بۇعان دە­يىن دە قازاقتىڭ ءتوزىمى سارقىلۋعا جەتكەن ەدى. ويتكەنى 1893 جىلدان 1917 جىلعا دەيىن حالقىمىز 45 ميلليون دەسياتينا جەرىنەن ايىرىلىپ قالدى. سوندىقتان جەرىڭدى تارتىپ الىپ, ءوزىڭدى قارا جۇمىس­قا جەگىپ جاتسا, سەن وعان قالاي شى­دايسىڭ. پاتشانىڭ مۇزداي قارۋ­لانعان اسكەرىنە امانگەلدى يمانوۆ العاشىندا 15 مىڭ كوتەرى­لىسشىمەن قارسى تۇرىپ, ودان كەيىن ولاردىڭ سانى 50 مىڭعا جە­تۋى, وتارشىلدىق ساياساتقا دەگەن حالقىمىزدىڭ ۇلكەن قارسىلىعىن كورسەتتى», دەدى عالىم.

اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ «قاھارلى 1916 جىل: ۇلى بەتبۇرىس قىرلارى مەن استارى» اتتى بايانداماسىندا سارداردىڭ ءومىرى بارىنشا زەرتتەلدى دەگەنىمىزبەن, ءالى دە اقتاڭداقتار بار ەكەنىن ايتتى.

«ەجەلدەن ەركىندىكتە ءومىر ءسۇ­رىپ, ازاتتىقتى بارىنەن جوعارى قويعان حالقىمىز XX عاسىردىڭ العاشقى 20 جىلىندا ءتۇرلى سىن-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلدى. تاپ وسى جىلدارى يمپەريانى, ءتىپتى الەمدى سىل­كىن­دىرگەن ءۇش رەۆوليۋتسيا ۇلى دالا­نىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىن تاريح ساحناسىنا شىعاردى. ولار وتاندى ءسۇيۋ­دىڭ باستى شارتى مەملەكەت قۇرۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن قامتىدى. سونىڭ ىشىندە تورعاي وڭىرىندەگى حالىق باتىرى باستاعان كوتەرىلىس كەڭ كولەمدە ۇيىمداستىرىلدى. قازىر ەلىمىزدە امانگەلدىنى بىلمەيتىن جان جوق. سارداردىڭ بەينەسى ادەبي شىعارمالاردا كوركەم سومدالدى. ەلدى مەكەندەرگە, كوشەلەرگە ەسىمى بەرىلدى. الايدا باتىردىڭ ءومىر جولىن ءالى دە زەرتتەيتىن تۇستارى بارشىلىق», دەدى ول.

شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋ­تى­نىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى زيابەك قابىلدينوۆ ءوز بايانداماسىندا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ باستالۋ سەبەپ­تەرىنە توقتالا كەلىپ: ء«بىز بۇگىن حالىق باتىرىن نە ءۇشىن دارىپ­تەپ وتىرمىز. وعان سارداردىڭ مە­رەيتويى عانا سەبەپ ەمەس. قازىر الەمدەگى ساياسي جاعداي وتە كۇر­دەلى. سوندىقتان قازاقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن بىزگە امانگەلدى يمانوۆ سەكىلدى تۇلعالار كەرەك. وتانىمىزدى قورعاۋعا ەرجۇرەك اتا­مىز سياقتى دايىن بولۋىمىز قاجەت», دەدى پروفەسسور.

سودان سوڭ ءسوز العان باتىردىڭ نەمەرەسى باتىرلان رامازان ۇلى امانگەلديەۆ ومىرىندە اتاسىنىڭ ونەگەلى ءىز قالدىرعانىن جەتكىزدى. «مەن اتامدى 10 جاسىمدا تانىدىم. سودان بەرى قانشاما جىل ءوتتى. تەحنيكالىق ماماندىقتى يگەرىپ, باسقا سالادا قىزمەت ىستەسەم دە, عۇمىر بويى اتامنىڭ ءومىرى مەن كۇرەسكەرلىك جولىن زەرتتەپ كەلەمىن. ءبىراز تاريحي قۇجاتتار مەن مۇراعات ماتەريالدارىن جينادىم. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي اتام تۋرالى كىتابىم شىقتى. بۇگىنگە دەيىن ول كىسى تۋرالى قانشاما ادەبي, عىلىمي ەڭبەك جازىلدى. ءالى دە جازىلادى دەپ ويلايمىن. حالىق باتىرىن ۇلىقتاپ جاتقان بارلىق ازاماتقا العىسىمدى ايتامىن», دەدى باتىردىڭ ۇرپاعى.

سونداي-اق كونفەرەنتسيادا ەل اقساقالى مۇحتار حودەنوۆ, ارقا­لىق قالاسىنداعى دالا ولكەسى تاريحى وبلىستىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى باتىرلان ساعىنتاەۆ, تاعى باسقا دا عالىمدار بايانداما جاساپ, تۇعىرلى تۇلعا تۋرالى جان-جاقتى وي ساراپتادى.

ودان كەيىن ءىس-شارا «حالىق باتىرى» اتتى كورمەگە جالعاستى. كور­مەگە قوستاناي وبلىستىق تا­ريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, ارقالىق قالاسىنداعى دالا ولكەسى تاريحى وبلىستىق مۋزەيى جانە امانگەلدى اۋدانىنداعى باتىر اتىنداعى مە­مو­ريالدىق مۇراجايدان اكەل­گەن قۇندى جادىگەرلەر قويىلدى. ونىڭ ىشىندە پاتشانىڭ قازاق جاس­تارىن تىل جۇمىستارىنا شاقىرۋ تۋرالى جارلىعىنا بايلانىستى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرى مەن سارداردىڭ ءومىر جولىن زەردەلەگەن تاريحي سۋرەتتەر بار. اسى­رەسە امانگەلدىنىڭ دومبىرا­سى مەن جاقىن تۋىستارىنىڭ جە­كە زات­تارى, كوتەرىلىس سارباز­دا­رىنىڭ قارۋ-جاراقتارى قوناق­تار­دىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىز­دى. سونىمەن قاتار ايگىلى سۋرەت­شى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ, باكي ۋرمان­چەنىڭ, ناعىمبەك نۇرمۇحامە­دوۆ­تىڭ كارتينالارى, ءمۇسىنشى حاكىمجان ناۋرىزباەۆ پەن ۋكراي­نا­نىڭ حالىق سۋرەتشىسى ەفيم بەلو­ستوتسكيدىڭ مۇسىندەرى كورمەنى ايشىقتاي ءتۇستى. ال كەشكىسىن مادە­ني ءىس-شارا «استانا» كونتسەرت زالىندا «دالا داۋىلپازى» اتتى سالتاناتتى كونتسەرتكە ۇلاستى.