رۋبل قۇلدىراۋىنىڭ بۇگىنگى باعامعا اسەرى

2022 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلار شەتەلگە جالپى سوماسى 66,9 ملن دوللارعا 4,2 توننا وڭدەلگەن جانە وڭدەلمەگەن التىن جونەلتىپ, التىن ەكسپورتىنان رەكتوردتىق پايدا تاپتى. دەمەك تەڭگەمىزگە دەم بەرەتىن فاكتور تەك مۇناي عانا ەمەس, التىنمەن دە تولىعايىن دەپ تۇرعان سياقتى

«رۋبل وزىنە مۇلدەم ءتان ەمەس تۇراق­تى­لىقتى جارتى جىل عانا ۇستاپ تۇردى. قازىر ۆاليۋتا نارىعىنداعى بىرنەشە ايعا سوزىلعان تەپە-تەڭدىك بۇزىلدى, رۋبل بىرتە-بىرتە السىرەي باستادى. ال قاڭتار-اق­پاندا قۇلدىراۋ قارقىنى كۇرت ارتىپ, ول سوڭعى جارتىجىلدىقتاعى ماكسيمۋم­دى جاڭارتتى», دەپ جازادى «Novaya Gazeta Europe».

ساراپشىلار رەسەي ۆاليۋتاسى ەڭ الدىمەن, باتىس ەلدەرىنىڭ سانكتسياسى, گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسى شەڭبەرىندە قۇلدىراپ جاتقانىن ايتادى.

رف قولدانىستاعى بيۋدجەت زاڭىنا سايكەس, 2023 جىلعا ارنالعان كىرىستەر – 26,1 تريلليون رۋبل, شىعىستار – 29 تريلليون رۋبل مولشەرىندە جوسپارلانعان, وسىلايشا تاپشىلىق 2,9 تريلليون دەڭگەيىندە نەمەسە ءىجو-ءنىڭ 2 پايىزى دەڭگەيىندە دەگەن بولجام بار. دۇنيەجۇزىلىك بانك رەسەيدەگى قىمباتشىلىق 22 پايىزعا دەيىن جەتەتىنىن مالىمدەدى. ال ماماندار ەگەر سانكتسيالاردىڭ كەلەسى پاكەتىندە رەسەيلىك ەكسپورتتى تولىقتاي شەكتەۋ تۋرالى ەرەجە قابىلدانسا, ەكونوميكا قۇلدىراي تۇسەدى دەپ وتىر.

«Freedom Finance Global» جەتەكشى تالداۋشىسى ناتاليا ميلچاكوۆا وتكەن اپتا سوڭىندا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ناۋرىز ءرۋبلدىڭ جاعدايىنا كوپ وزگەرىس اكەلە المايتىنىن, ينفلياتسيا رۋبل ءۇشىن باستى تاۋەكەل بولىپ قالا بەرەتىنىن, رەسەي بانكىنىڭ نەگىزگى پايىزدىق مولشەرلەمە تۋرالى شەشىمى ناۋرىز ايىنىڭ ءبىرىنشى ونكۇندىگىنىڭ سوڭىندا بەلگىلى بولاتىنىن ايتىپتى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەو-نىڭ اقپان ايىنداعى №10 سانكتسيا­لار پا­كەتىنىڭ رۋبل ديناميكاسىنا اسەرى از. گەوساياسي جاعداي, مۇناي باعاسى جانە فيس­كال­دىق ەرەجە رۋبل ءۇشىن ماڭىز­دى­راق بولىپ قالا بەرمەك. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, قازىر ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىندا 6 ترلن رۋبل بار. بۇدان 1 جىل بۇرىن 12 ترلن رۋبل بولاتىن. رف قارجى مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىندە 2022 جىلداعى مۇناي-گازدان تۇسكەن ءتۇسىم 52,2 ملرد رۋبل ەكەنى, رەسەي بانكى جاڭارتىلعان بيۋدجەت ەرەجەسىنە سايكەس قىتاي ۆاليۋتاسىنىڭ ساتىلىمىن كوبەيتكەنى ايتىلعان. ماسكەۋگە دوللار, ەۋرو, فۋنت, يەنا, فرانك سياقتى دا­مى­عان ەلدەردىڭ ۆاليۋتاسىن پايدالانۋىنا سانكتسيالارمەن تىيىم سالىنعان. سودان قارجىلىق رەتتەۋشى 13 قاڭتاردان باستاپ اقپان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن كۇن سايىن نارىقتان 3,2 ملرد رۋبل ساتىپ الىپ وتىردى. بىراق بۇل دا رۋبل باعاسىن تۇراقتاندىرا المادى.

TeleTrade تالداۋشىسى ۆلاديمير كو­ۆالەۆ ناۋرىزدا رۋبل ءبىر-بىرىنە قارا­ما-قايشى فاكتورلاردىڭ قىسىمىندا قالاتىنىن ايتىپتى. ولاردىڭ قاتارىنا ۆاليۋتالىق تۇسىمدەردىڭ قىسقارۋى, ەكس­پورت­تىق تۇسىمدەردىڭ سالىستىرمالى تۇردە ازايعانى ايتىلعان. باسقا سىرتقى فاكتورلار گەوساياسي جانە سانكتسيالىق تاۋە­كەلدەرگە بايلانىپ تۇر. رف قارجى مي­نيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, رەسەيلىك باستى ەكسپورتتىق سورت Urals مۇنايىنىڭ ءبىر بوشكەسىنىڭ ورتاشا قۇنى 49,52 دول­لار­عا دەيىن قۇلادى. 2022 جىلعى قاڭتار-اقپاندا ونىڭ ءار باررەلى 88,89 دوللاردان ساتىلعان. رف ساراپشىلارى دوللار باعامى 100 رۋبلدەن اسىپ تۇسسە, وندا بۇل رەسەيلىك ەكونوميكا ءۇشىن قاۋىپ-قاتەر تۋعىزاتىنىن اشىپ ايتىپ وتىر.

سونداي-اق ساراپشى مۇناي-گاز كىرىس­تە­رىنىڭ جىلدام تومەندەۋى جانە فەدەرالدى بيۋدجەتتىڭ جوعارى تاپشىلىعى رەسەي ۇكىمەتىن بيۋدجەت جىرتىعىن تولتىرۋ ءۇشىن ءالسىز رۋبل ساياساتىنا يتەرمەلەپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. بۇل جاعداي نەعۇرلىم ۇزاققا سوزىلسا, رۋبل السىرەي بەرەدى. ەكونوميكاعا دەم سالۋ ءۇشىن ءرۋبلدى ءبىر تۇندە دەۆالۆاتسيالاي المايدى, سەبەبى ونىڭ تەتىگى جوق. سول سەبەپتى, رۋبل تاۋەلسىز ساراپشىلار ايتىپ جۇرگەندەي سۇرانىس پەن ۇسىنىس تەڭگەرىمىنە قاراي, دەۆالۆاتسيانىڭ «جۇم­ساق» تۇرىنە باسىمدىق بەرە باستادى. بۇعان يمپورتتىڭ بىرتىندەپ جاندانا باس­تاۋى اسەر ەتتى.

رەسەي ۆاليۋتاسى ەڭ ماڭىزدى دەڭگەي­دە­گى ەكىنشى سىناققا دايىندالىپ جاتىر. ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا قاراي دوللار 90-95 رۋبلگە دەيىن قىمباتتاپ, 30-35 پا­يىزعا دەيىن السىرەپ قالۋى مۇمكىن. ادەتتە ساراپشىلار ءرۋبلدىڭ السىرەۋى قازاق تەڭگەسى ءۇشىن دە ماڭىزدى سىناق دەپ جاتاتىن. بىراق تەڭگە باعامىنداعى ءبىز كۇتپەگەن تۇراقتىلىق ساراپشىلاردىڭ بولجامىن سان-ساققا جۇگىرتىپ جاتىر. ولاردىڭ پايىمىنا دەن قويساق, بيىلدان باستاپ تەڭگەنىڭ ءوز ءومىرى بار, ءرۋبلدىڭ ءوز ءومىرى بار. ناۋرىز ايىنىڭ باس كەزىندە پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ اقش دوللارىنىڭ تەڭگەگە قاتىستى باعامىنىڭ تومەندەۋىنە وراي يمپورت ارقىلى كەلەتىن تاۋارلار ارزاندايتىنىن ايتىپ, ەلدى قۋانتىپ قويدى.

«ۇلتتىق بانك قاڭتار مەن اقپاندا ينتەرۆەنتسيا جۇرگىزبەسە دە, تەڭگە 0,5 پايىزعا نىعايدى. قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تەڭگە ديناميكاسى گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە, ىشكى قاتىسۋشىلاردىڭ بولجامدارىنا جانە الەمدىك نارىقتارداعى جاعدايعا بايلانىستى بولادى», دەلىنگەن رەسمي حابارلامادا.

ناۋرىز ايىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ارنالعان ترانسفەرتتەر ءۇشىن 750-850 ملن دوللار كولەمىندە ۆاليۋتا ساتىلادى دەگەن جوسپار بار. ال بجزق-عا 200-240 ملن دوللار ساتىپ الىنۋى مۇمكىن.

دەگەنمەن كۇشتى تەڭگەگە سەبەپ بولعان فاك­تورلار كوزگە كورىنىپ تۇرعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. Finprom.kz پورتالىنىڭ مالى­مە­تىنشە, 2022 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا قازاقستاندىق ەكسپورتتاۋشىلار شەتەلگە جالپى سوماسى 66,9 ملن دوللارعا 4,2 توننا وڭدەلگەن جانە وڭدەلمەگەن التىن جونەلتىپ, التىن ەكسپورتىنان رەكتوردتىق پايدا تاپتى. دەمەك تەڭگەمىزگە دەم بەرەتىن فاكتور تەك مۇناي عانا ەمەس, التىنمەن دە تولىعايىن دەپ تۇرعان سياقتى.

تاۋەلسىز ساراپشى ايبار ولجاەۆ 2023 جىل – ءرۋبلدىڭ تۇ­راق­­تىلىعىنىڭ سوڭعى جىلى بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايتادى. رەسەي اقشاسىنىڭ بولا­شا­عىن مودەلدەۋ ونىڭ 2024-2025 جىلى دەۆالۆاتسياعا ۇشىرايتىنىن كورسەتىپ وتىر.

«ينگوسستراح-ينۆەستمەنت» 2024 جىل­عا قاراي ءبىر دوللاردىڭ قۇنى 100 رۋبل­دەن اسادى, ال 2025 جىلى دوللار 200 رۋبل تۇراتىن بولادى دەپ بولجايدى. رەسەيدە وسى «ينگوسستراح» ۆاليۋتالىق مودەلى باسقالارعا قاراعاندا اناعۇرلىم دالىرەك جۇمىس ىستەيدى دەپ ايتار ەدىم, سەبەبى ولار 2014 جىلدىڭ اياعىنداعى ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋىن دا, 2022 جىلعى ونىڭ كەنەتتەن كۇشەيۋىن دە الدىن الا بىلگەن بولاتىن», دەيدى ايبار ولجاەۆ.

ونىڭ پايىمىنشا, ءرۋبلدىڭ قۇل­دىراۋى مەن رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ايتار­لىقتاي السىرەيتىنىن ناقتى فاكتور­لار­عا قاراپ باعامداۋعا بولادى. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رە­سەي بيۋدجەتىنىڭ تابىسى 35 پايىزعا تو­مەن­دە­گەن, ال شىعىنى كەرىسىنشە 59 پايىزعا ارتقان. بيىلعى ءبىر ايداعى بيۋدجەت تاپشىلىعى 2 تريلليون ءرۋبلدى قۇراپ وتىر. بۇل – قازىرگى كۋرسپەن 11,5 تريلليون تەڭگە. سوندا رەسەيدىڭ ءبىر ايداعى تاپشىلىعى ءبىزدىڭ ءبىر جىلدىق بيۋدجەت تاپشىلىعىنان 3 ەسە كوپ.

ء«بىزدىڭ جىلدىق جەتىسپەۋشىلىك 4 تريلليون تەڭگە نەمەسە 692 ميلليارد رۋبل دەپ باعالانادى. رەسەي وسى تاپ­شى­لىقتى جابۋدى ءىرى بيزنەستىڭ موينىنا ىلمەك. كاسىپورىندار سالىقتان بولەك قوماقتى سومانى بيۋدجەتكە بەرۋ­گە مىندەتتەلەتىن بولادى. بۇل بيز­نەس­تىڭ بولاشاق ينۆەستيتسياعا دەگەن قار­جى­سىنىڭ جوعالىپ, ءوندىرىستىڭ جانە ىس­كەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ ءبىرجولاتا قۇل­دى­­رايتىنىن بىلدىرەدى», دەيدى ايبار ولجاەۆ.

حالىققا ءرۋبلدىڭ بارلىعىنان قۇ­تىلۋ قاجەت دەگەن پىكىردىڭ ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى. سەبەبى رۋبل-تەڭگە ستاۆكاسىنىڭ ەكونوميكاعا اسەرىنىڭ ءوسۋى ءۇش كانال ارقىلى – ساۋدا بالانسى, ۆاليۋتا نارىعى جانە ينفليا­تسيا­لىق ۇدەرىستەر ارقىلى جۇزەگە اسقانى بەلگىلى.

بەلگىلى قارجىگەر ولجاس تولەۋوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «مۇنداي قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر – «رۋبل تۇزاعى» دەپ اتاۋعا بولاتىن جاڭا جاعدايلار مەن شەكتەۋلەردى قالىپتاستىرۋ ارقىلى ەكونوميكالىق سايا­ساتقا تىكەلەي اسەر ەتتى. تاراتىپ ايت­ساق, 2000-2009 جىلدارى KASE-دە رۋبل-تەڭگە جۇبىمەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ ورتاشا ايلىق كولەمى – 31 ملن رۋبل, ال حالىقتىڭ رەسەي ۆاليۋتاسىن ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە ساتىپ الۋى – 1,5 ملرد رۋبلگە تەڭ بولسا, 2010-2020 جىلدارى بۇل كورسەتكىشتەر تيىسىنشە 903 ملن رۋبلگە دەيىن (29 ەسە) جانە 9,4 ملرد رۋبلگە دەيىن (6 ەسە) ۇلعايدى.

ا.ولجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ء«رۋبلدىڭ بارلىعىنان قۇتىلۋ كەرەك» دەگەن تاپسىرمانى حالىق الدەقاشان ورىنداپ قويعان. بىراق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە قانشا ملرد رۋبل جاتقانى تۋرالى مالىمەتتەر ايتىلمايدى. سوعان قاراماستان قاڭتار ايىنىڭ باس كەزىندە قازاقستان رۋبل مەن تەڭگەنىڭ ءوزارا كونۆەرتاتسيالانۋى تۋرالى كەلىسىمنەن شىعۋعا نيەتتى ەكەنى ايتىلدى.

بانك مالىمەتى بويىنشا وتكەن قاڭتار ايىندا ادامدار ۆاليۋتا ايىرباستاۋ ورىندارىندا ءرۋبلدى كوبىرەك ساتقان. ال ءرۋبلدى ساتىپ الۋ مۇلدەم توقتاعان. ساراپشىنىڭ باعامداۋىنشا, رۋبل قۇلدىراسا جانە رەسەيدەن ازىق-ت ۇلىك يمپورتى ارزانداپ, بىزگە كەلەتىن لەگى كوبەيسە, وندا بىزدە ينفلياتسيانى جەڭۋگە مۇمكىندىك بار.

«رەسەيدىڭ ازىق-ت ۇلىكتىك يمپورتىنا ەش شەكتەۋ قويماۋ كەرەك جانە ءومىر بويى جىلاي بەرەتىن, سۋبسيديا, ماسىلدىققا ۇيرەنىپ قالعان كەيبىر وتاندىق اگراري­لەر­دىڭ «رەسەي تاعامدارىنا تىيىم سا­لا­يىق» دەگەن جالاڭ ۇراندارىنا قۇلاق اسۋدىڭ قاجەتى جوق. رۋبل قۇلاعان ۋاقىت­تان باستاپ ءتۇرلى قاۋىمداستىق, وداقتار يم­پورتتى شەكتەۋ بويىنشا ۇكىمەتكە شانتاج جاساي باستايتىن بولادى. ۇكىمەت تە, ۇلتتىق بانك تە سوعان دايىن بولۋى كەرەك», دەيدى ا.ولجاەۆ.

الماتى