جۋرناليستىك ساپارلارىمىزدا اۋەلى بارعان جەردەگى ءتۇرلى ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەيتىنىمىز بار. ءبارى بىردەي كوزدىڭ جاۋىن الىپ, جۇتىنىپ تۇر دەسەك, اقيقاتتىڭ اۋىلىنان الىس قونعان بولار ەدىك. اراسىندا مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىسى دەۋگە كەلمەيتىن, تاريحي ءمان-ماعىناسى بۇلدىر مۇسىندەر دە كەزدەسىپ قالادى.
وسىندايدا بەلگىلى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ «بوناپارتتىڭ ۇيلەنۋى» اتتى اڭگىمەسىندەگى سىردىڭ ادام اياعى جەتە بەرمەس ءبىر يىنىندە جاتقان اۋىلعا دزەرجينسكيدىڭ ءمۇسىنىن سوققاندارعا كەيىپ: «اتام زامانعى ميليتسيانىڭ باستىعىنا ەسكەرتكىش قويىپ» دەپ بۇرقىلدايتىن ماركەن كەيىپكەردىڭ ەسكە تۇسە كەتەتىنى بار. «بۇل ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلگەن جوق, ءبىزدىڭ اۋىل ونى تانىمايدى دا, ءسويتىپ, وعان ەسكەرتكىش قويادى. قويسا قويسىن-اۋ, جۋىن ايتسايشى. ءوزىن شينەلىمەن قويىپتى, قاتپار-قاتپارىنا تۇرعان شاڭدى كەتىرۋ قۇدايدىڭ ءبىر ازابى» دەگەن ونىڭ رەنىشى كۇلكى تۋدىراتىن.
ءبىزدىڭ قوعامدا دا ابدەن قوزداپ, ءتىپتى جاعىمسىز ۇردىسكە اينالا باستاعان وسى ماسەلەنىڭ الدىن كەسەتىن كەسىمدى ءسوزدى جاقىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتتى.
«كەيىنگى كەزدە ءبىر ايماققا عانا بەلگىلى ادامدارعا ەسكەرتكىش ورناتۋ سانگە اينالدى. جەرگىلىكتى ونوماستيكا كوميسسيالارى بۇعان جول بەرمەۋگە ءتيىس. ورىنسىز شەشىمدەرگە رەسپۋبليكالىق كوميسسيا توسقاۋىل قويۋى كەرەك. اركىم ءوز باباسىنا ەسكەرتكىش قويا بەرسە, ەلدە رۋشىلدىق, جەرشىلدىك بەلەڭ الادى. وسىعان نازار اۋدارىڭىزدار», دەپ ەسكەرتتى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ءتۇرلى الەۋمەتتىك جانە ساياسي ماسەلەلەر قوزعالعان كەڭەستەگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەي ادامداردىڭ ومىرىندە مۇلدە بولماعان ەرلىك ىستەرگە تولى ءومىرباياندارى ويدان قۇراستىرىلىپ جاتقانى جايلى ءسوزى دە كوپتىڭ كوكەيىندە كىلكىلدەپ تۇرعان ماسەلەنى ءدوپ باستى.
قۇجاتتاردا قاتتالعان دەرەكتى, ارحيۆتەگى انىق مالىمەتتى جىلى جاۋىپ قويىپ, تاريحتى ءوزىمىز جازىپ كەتكەنىمىز وتىرىك ەمەس قوي. ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ, ءمۇسىن سوعۋ دەگەنىڭىز كەشەگى توقسانىنشى جىلدارى كەڭ ەتەك العان قۇبىلىس بولدى. بۇل سول كەزەڭدەگى الدىن بولجاي الماي قينالعان جۇرتتى جۇباتۋدىڭ, ەرتەڭگە سەندىرۋدىڭ ءبىر امالى سياقتى كورىنگەنى دە راس. بىراق كەيىننەن ۇلگىسى تەرىس ۇردىسكە اينالىپ شىعا كەلدى. «اۋ, بابامىزعا ەسكەرتكىش قويماساق, ەل ەسىندە قالماي ما؟» دەگەن ەشكىم جوق. قايتا «اتامنىڭ اتى – اۋىلعا, كوكەمنىڭ اتى – كوشەگە» دەگەن ۇستانىممەن بەرەكەسىز بايگەگە قويدى دا كەتتى.
جالپى, قاي نارسەنىڭ دە شەكاراسىن بىلگەن ابزال. كوپ رەتتە وسى ارالىقتان اتتاپ كەتىپ, بەلگىلى ءبىر تۇلعاعا دەگەن قۇرمەتىمىز كوپ كوزىنە مازاق بولىپ كورىنىپ جۇرگەنى دە جاسىرىن ەمەس. جيىرما جىلداي بۇرىن جالاعاش كەنتىندە داڭقتى بۇقارباي باتىردىڭ ەسكەرتكىشى تۇراتىن. تىزەدەن شابىلعانداي مىقىر بەينەنى – باتىر, جەتەلەگەن ماستەگىن – تۇلپارى دەۋگە ارۋاقتى ەردىڭ رۋحىنان ۇيالاتىنبىز. كەيىن ول الىنىپ, باتىردىڭ 190 جىلدىعىنا وراي وبلىس ورتالىعىنان ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى.
وبلىستىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى مەكەمە دەرەگىنشە, وڭىردە 560 تاريحي-مادەني مۇرا مەملەكەت قورعاۋىنا الىنعان, وسىنىڭ 163-ءى – مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىسى. ونىڭ دەنى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قۇرباندارىنا ارنالعان. توقسان بەس بيۋست پەن اشارشىلىق جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا, تاريحي تۇلعالارعا, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنە, تاريحي وقيعالارعا ارنالعان 43 ەسكەرتكىش وسى مەكەمە قاراۋىندا.
– «تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن جانە «مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىن نەگىزگە الامىز. ەسكەرتكىش, بيۋست, ستەللا ورناتۋ وبلىس اكىمدىگى جانىندا تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جانىندا مونۋمەنتتىك ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ كەلىسىمىمەن جۇزەگە اسىرىلادى, – دەيدى «قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى» كمم ديرەكتورى ەرعازى الدانازاروۆ.
توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا قالانىڭ ورتالىق الاڭىنداعى لەنين ەسكەرتكىشى الىناتىن بولدى. جۇرتتى دۇرلىكتىرمەس ءۇشىن جەرگىلىكتى اكىمدىك ادام اياعى باسىلاتىن ۋاقىتقا تۋرالاعان «كۇن كوسەمدى» كوشىرۋ تاڭعا دەيىن ۇلاستى. قالالىق گازەتتىڭ جاس ءتىلشىسى رەتىندە سوندا جۇردىك. تاڭ سىز بەرە تۇعىرى تالقاندالىپ, ءوزى قولىن سوزعان كۇيى شالقاسىنان تۇسكەن ەسكەرتكىشتى وقۋشىلار سارايىنىڭ ارتىنداعى پارككە الا جونەلگەن ەدى. سول ساياباقتى ۇزاق ۋاقىت «پانالاعان» كوسەم ءمۇسىنى كەيىن بۇرىنعى تەمىرجولشىلار پاركىنەن تۇراق تاپتى. ۆلاديمير ءيليچتىڭ قالاداعى ءىرىلى-ۇساقتى مۇسىندەرى دە سول جەرگە توپتاستىرىلدى. شەتسىز, شەكسىز قۇرمەتتىڭ سوڭى وسىلاي اياقتالاتىنى بار كەيدە.
قازىر وبلىس ورتالىعىندا كەڭەستىك كەزەڭ قايراتكەرلەرىنە قويىلعان بيۋست كوپ. ەندى توقتام سالماساق, ءمۇيىس سايىن ءبىر ءمۇسىن تۇراتىن ەلگە اينالاتىن ءتۇرىمىز بار.
قىزىلوردا