ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولدارى
اپتانىڭ ەكىنشى كۇنى وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر كۇن تارتىبىنە شىقتى. ولاردىڭ ءمان-جايى مەن قورىتىندىلارى جونىندە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ باستاعان ۆەدومستۆو باسشىلارى اڭگىمەلەپ بەردى.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جەكەشەلەندىرۋدىڭ 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن باسەكەلەس ورتاعا بەرىلۋى ءتيىس كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ اتاۋلى تىزبەسىن ۇكىمەت بەكىتكەنى تۋرالى گازەتىمىزدىڭ سارسەنبىلىك نومىرىندە ەگجەي-تەگجەيلى باياندادىق. سوندىقتان بۇل جولى, وتىرىستا قارالعان وزگە دە ماڭىزدى ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرگەندى ءجون سانادىق.
ەلدى گازداندىرۋ جالعاسا بەرەدى
وتىرىستا ۇكىمەت 2015-2030 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىن گازداندىرۋدىڭ باس سىزباسىن ماقۇلدادى. «ءبىزدىڭ ەسەپتەۋلەرىمىز بويىنشا, بۇگىنگى تاڭدا قاجەتتى ينۆەستيتسيا كولەمى شامامەن 656 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. ينۆەستيتسيا كوزى ءبىر تاراپتان ءداستۇرلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بولىپ سانالادى. كەلەسى تاراپتان وڭىرلەر بيۋدجەتى, سونداي-اق, مەملەكەتتىك-جەكە سەرىكتەستىك جوبالار مەن جەكە ينۆەستيتسيالاردان دا قارجى قۇيىلادى. وسىلايشا, بۇل باس سىزبا ۇكىمەت تاراپىنان ماقۇلداندى. ەندى باس سىزباعا سايكەس 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزدىڭ 13 وبلىسى تولىعىمەن گازبەن قامتىلىپ, رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ 56 پايىزى كوگىلدىر وتىنعا قول جەتكىزەتىن بولادى. بۇيىرتسا, 2030 جىلى ەلىمىزدە 21 ملرد. تەكشە مەتر تاۋارلىق گاز وندiرiلەدى.
بۇل – قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ازiرلەنiپ وتىرعان باعدارلامالىق قۇجات. قۇجاتتى ازiرلەۋ ءۇشiن گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ تۋرالى زاڭ جانە ۇكiمەت بەكiتكەن تيiستi قاعيدالار مەن زاڭدار نەگiز بولىپ ەسەپتەلەدى. ال, بۇگىنگى كۇنi 16 ءوڭiردiڭ 10-ى گازداندىرىلعان. نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ باتىس جانە وڭتۇستiك وڭiرلەرi, ولارمەن بىرگە الماتى قالاسى تابيعي وتىنمەن قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. جالپى ايتقاندا, 2007-2013 جىلدار ارالىعىندا گاز تۇتىنۋدى تالداۋ ەلiمiزدەگi نارىقتىڭ ۇدەمەلi ءوسۋiن كورسەتەدi. قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە تۇتىنۋ كولەمiنiڭ ءوسۋi 26 پايىزدى, ال ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى شامامەن 4 پايىزدى قۇرايدى. بۇلاي جالعاسا بەرسە, 2030 جىلعا دەيiن تاۋارلىق گازدىڭ تەڭگەرiمiنە سايكەس گاز ءوندiرۋ كولەمi 60 ملرد. تەكشە مەتر گازعا دەيiن جەتەدi. ال ونىڭ 25 ملرد. تەكشە مەترگە جۋىعى وزدەرiڭiز ەستiپ جۇرگەن بولارسىزدار, جەر قاباتى قىسىمىن ۇستاۋ ءۇشiن تەحنولوگيالىق قاجەتتiلiككە جاراتىلادى, دەدى بۇل جونىندە مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ۇ.قارابالين.
سونىمەن, ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, 2030 جىلى ەل تۇرعىندارىن گازبەن قامتۋ كورسەتكiشi بۇگiنگi كۇنگi 32 پايىزدان 56 پايىزعا دەيiن جەتكiزiلەدى. Iشكi نارىقتا 2030 جىلى تۇتىنۋ كولەمi 11 ملرد. تەكشە مەتردەن بۇگiنگi تاڭداعى 18 ملرد. تەكشە مەترگە دەيiن ارتاتىن كورىنەدى. ول ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما جوبالارىن iسكە اسىرۋ ەسەبiنەن ارتىپتى. ال, ەندi گازداندىرىلعان ەلدi مەكەندەر بۇگiنگi 988-دەن 1621 ەلدi مەكەنگە دەيiن جەتەدى ەكەن. مينيستر ءوز سوزiندە اببونەتتەردiڭ سانى بۇگiنگi تاڭداعى 1 ملن. 400 مىڭنان 2 ملن. 900 مىڭعا دەيiن جەتەدi دەپ بولجامدارىن ايتتى. ءاربiر وتباسىندا ورتا ەسەپپەن 4 ادام بولعاندا, قازiرگi 5-6 ملن. ادامنان 30 جىلى 12 ملن. ادامعا دەيiن گازداندىرىلاتىنىنا سەندىردى. ۇكىمەت جاڭا گاز قۇبىرلارىن سالىپ, ولاردىڭ ۇزاقتىعىن 28 مىڭنان 57 مىڭ شاقىرىمعا دەيiن ۇزارتۋدى كوزدەپ وتىر.
كاسىپكەرلەرگە كەدەرگى بولمايدى
وتىرىستا ۇكىمەت 2016 جىلعا قاراي دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگىسى بويىنشا العاشقى 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ءىس-شارالارىنىڭ جوسپارىن بەكىتىپتى. ول تۋرالى ايتقانبىز. وتىرىستا وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ تاعى ءبىر ۇسىنىسى العا شىقتى. ول باسەكەلەستىكتى قورعاۋ شاراسىنا قاتىستى. ۆەدومستۆو جەتەكشىسىنىڭ سوزىنە يلانساق, ەندىگى دە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگىنە قوسىمشا وكىلەتتىلىك بەرىلۋى ىقتيمال. ءتىپتى, اتالعان اگەنتتىكتە ەندى جەكە سەكتورعا باسەكەلەستىك تۋدىراتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى جابۋ قۇزىرەتتىلىگى دە بولۋى مۇمكىن. ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, ۇكىمەت وتىرىسى بارىسىندا مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلىككە قاتىسۋىن شەكتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىن ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى. بۇل زاڭ جوباسى سينگاپۋر, اقش, ليۋكسەمبۋرگ جانە نورۆەگيا ۇلگىسى بويىنشا «Yellow رages Rule» قاعيدالارىن ەلىمىزدە ەنگىزۋدى قاراستىرادى ەكەن.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جوسپارلانىپ وتىرعان جاڭاشىلدىقتار قازاقستاننىڭ مونوپولياعا قارسى ۆەدومستۆوسىنىڭ وكىلەتتىلىگىن ارتتىرادى.
«ەگەر دە مونوپولياعا قارسى اگەنتتىكتىڭ وكىلەتتىلىگىنە توقتالاتىن بولساق, ۆەدومستۆو تاۋارلىق نارىقتارعا جۇرگىزىلگەن تالداۋدىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك كاسىپورىندى اشۋ نەمەسە اشپاۋ تۇرعىسىندا كەلىسىمىن بەرەدى. سونىمەن بىرگە, مونوپولياعا قارسى ورگان بۇدان بۇرىن تەرىس شەشىم شىعارعانىمەن, كاسىپورىن قىزمەتىن جالعاستىرا بەرسە, ەندى ەكى جىلدىڭ ىشىندە بۇل كاسىپورىن جەكەشەلەندىرىلۋى ءتيىس نەمەسە جابىلۋى قاجەت بولادى», دەدى ب.جامىشەۆ.
سونىمەن, ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, ەندى بۇدان بىلاي باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگى جەكە بيزنەسكە كەدەرگى جاساعان مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى جاباتىن بولادى.
جولدارداعى ءىرى جوبالار
اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيiن «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوماگيسترالiنiڭ شىمكەنت قالاسىنان رەسەي فەدەراتسياسىنا دەيiنگi بولiگi تولىعىمەن قولدانىسقا بەرiلمەك. «اۆتوكولiك جولدارى سالاسى بويىنشا بيىل 6 مىڭ شاقىرىم جولعا جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ بارلىق تۇرلەرi جۇرگىزىلدى. ارينە, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ەڭ iرi جوبا ەكەندiگi بەلگiلi. ونىڭ 1700 شاقىرىمى اشىلدى. بيىل جامبىل وبلىسى اۋماعى ارقىلى جانە شىمكەنتتەن رەسەي شەكاراسىنا دەيىنگى ۋچاسكەلەردە جول قوزعالىسىن تولىعىمەن اشۋ جوسپارلانۋدا. ال كەلەسi جىلى كولىك ءدالiزىن تولىق پايدالانۋعا بەرەمىز دەپ وتىرمىز. بۇگىندە, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» جوباسىندا 30 مىڭنان استام جۇمىسشى ەڭبەك ەتىپ جاتىر. ولاردىڭ باسىم بولiگi – جەرگiلiكتi تۇرعىندار», دەدى كولiك ءجانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترi ج.قاسىمبەك.
ۆەدومستۆو باسشىسى 2017 جىلى پايدالانۋعا بەرiلەتiن استانانىڭ جاڭا تەمiرجول ۆوكزالىنىڭ قۇرىلىسى بيىل باستالاتىندىعىن دا ايتتى. «جىل سايىن استانا ارقىلى جۇرەتiن جولاۋشىلار سانى ارتىپ كەلەدi. قازiرگi ۆوكزال ءوزiنiڭ ءمۇمكىندىك قۋاتىنان 30 پايىزعا ارتىق جولاۋشىلاردى قابىلداپ وتىر. سوندىقتان «قازاقستان تەمiر جولى» ۇك» اق تاۋلiگiنە 35 مىڭ جولاۋشىنى قابىلداۋعا قاۋقارلى جاڭا ۆوكزالدىڭ قۇرىلىسىن باستادى. بiزدiڭ جوسپارىمىز بويىنشا ەكسپو-عا ەنەتiن بۇل نىسان 2017 جىلى پايدالانۋعا بەرiلەدi», دەدى ول.
Iرi تەمiرجول جوبالارىنا كەلەتiن بولساق, ولار – «جەزقازعان –بەينەۋ», «ارقالىق – شۇباركول». بۇل جوبالار بويىنشا وتكەن جىلى باستى جولداردى تارتۋ جۇمىستارى اياقتالعان بولاتىن. «قازiرگi ۋاقىتتا ستانسالىق جولدار سالىنىپ جاتىر. بiز جىل سوڭىنا دەيiن, جەلتوقسان ايىندا اتالعان ۋچاسكەلەردە جول قوزعالىسىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. اۆتوجولدارعا قايتا ورالساق, كەلەسى جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ «شىمكەنت – قىزىلوردا» جانە «استانا – اتباسار» جولدارى اقىلى بولادى. راسىن ايتايىن, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوكولiك جولدارىندا اقىلى جول قوزعالىسىن ەنگiزۋ ماسەلەسi كوپ تالقىلاندى. كەلەسi جىلدان باستاپ بiز قىزىلوردا جانە شىمكەنت اراسىنداعى جولدا ءبiرiنشى ساناتتاعى اقىلى قوزعالىستى ەنگiزەمiز. ال ەكiنشi سانات بويىنشا جۇك كولiكتەرiنە اتباسار – استانا جولىنداعى قوزعالىس اقىلى بولادى», دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ج.قاسىمبەك.
سۋبسيديا كولەمى ۇلعايادى
ۇكىمەت وتىرىسىندا «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسىنا بىرقاتار وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپتى. «وندا قارجى كوزدەرىنە فەرمەرلەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ سەكىلدى بىرقاتار جاڭا تەتىكتەر قاراستىرىلىپ وتىر. باعدارلامىنىڭ جالپى قارجىلاندىرۋ سوماسى وزگەرگەن جوق. ول قۇجاتتا 3 ترلن. 122 ملرد. تەڭگە قارجى كوزدەلگەن. ونىڭ 2,6 ترلن. تەڭگەسى بيۋدجەتتىك قارجى كوزدەرىنەن, ال قالعانى قارجى نارىقتارىنان قامتىلماق. بۇل باعدارلامادا 2020 جىلعا دەيىن سۋبسيديانى 4,5-5 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.مامىتبەكوۆ.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, سۋبسيديالاردىڭ جالپى كولەمى وزگەرىپ قانا قويماي, وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعى اراسىنداعى ۇيلەسپەۋشىلىك جويىلادى. اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باسىمدىعى سەكىلدى جوسپارلار بەكىتىلگەن. وسى وزگەرىستەردە اتالعان باسىمدىق ساقتالىپ, ءارى قاراي دامىتىلا بەرەدى ەكەن. ال «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگىنىڭ جۇمىسى تۋرالى باسقارما توراعاسى د.ايتجانوۆ باياندادى. «بۇگىنگى كۇنى حولدينگتىڭ ينۆەستيتسيالىق قورجىنىندا جالپى قۇنى 263,8 ملرد. تەڭگە بولاتىن 417 جوبا بار. قازىرگى ۋاقىتتا 310 جوبا پايدالانۋعا بەرىلدى, 160 ءوندىرىس وشاعى جوبالىق قۋاتىنا شىقتى. وسىعان وراي 11 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى», دەدى ول.
– بيىلعى جىلدىڭ 20 ماۋسىمىنا دەيىن 66 جوبا ماقۇلداندى, جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وسى قارقىن ساقتالادى. سونىمەن قاتار, حولدينگتىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارى سوڭعى 2,5 جىلدا 2 ەسەگە وسكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. اعىمداعى جىلى 68 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە بۇگىنگى كۇنى 20 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ەكسپورتتىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا 2020 جىلعا دەيىن 1404,5 مىڭ توننا بيداي ساقتاۋ قويمالارى سالىنادى. ال, بيىلعى جىلى 2000 توننا ەت جانە ەت ونىمدەرىن, 375 توننا ءجۇن جانە ءجۇن ونىمدەرىن, 500 توننا بىلعارى شيكىزاتى مەن دايىن ءونىمدى ەكسپورتتاۋ جوسپارىمىزدا بار, – دەدى د.ايتجانوۆ.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».