ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن تسيفرلاندىرۋ قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل باعىتتا قولعا الىنعان ءتۇرلى جوبالار – سونىڭ ايعاعى.
ايتالىق, قازىرگى ۋاقىتتا «اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن بىردەيلەندىرۋ» اقپاراتتىق جۇيەسىندە 25 ملن-عا جۋىق جانۋار تىركەلگەن. بازالىق كورسەتكىشتەر دە جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, 2020 جىلى بۇل جۇيەگە 10,1 ملن باس جانۋار تىركەلسە, 2021 جىلى – 12,1 ملن, بىلتىر 13,1 ملن باس ەسەپكە الىنعان. سوندا جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 11,8 ملن باس تۋاتىنى انىقتالعان.
– وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, مال دارىگەرلەرى ءۇشىن ۆەتەرينارلىق شارالاردىڭ بارلىعىن ۋاقتىلى جۇرگىزۋ ۇلكەن پروبلەما ەدى. ولار شالعاي ۋچاسكەلەرگە بارىپ, دەرەكتەردى جۋرنالعا ەنگىزۋگە جانە قايتىپ ورالعاننان كەيىن جۇمىستىڭ ناتيجەلەرىن «اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن بىردەيلەندىرۋ» اقپاراتتىق جۇيەسىنە ەنگىزۋگە ءماجبۇر بولدى. مۇنىڭ ءبارى ايتارلىقتاي ۋاقىتتى الدى. اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مينيسترلىك ءموبيلدى قوسىمشا ازىرلەدى. باعدارلامالىق جاساقتاما ۆەتەرينارلاردىڭ ءموبيلدى قۇرىلعىلاردا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ارنايى جاسالعان. ءموبيلدى قوسىمشا اقپاراتتى جيناۋدى, بەرۋدى جانە تالداۋدى اۆتوماتتاندىرادى, ال ۆەتەرينار قاعازباستىلىقتان بوساتىلادى جانە مال ونىمدەرىن ناقتى باقىلاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. بايلانىس جوق جەرلەردە ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن ءموبيلدى قوسىمشا ينتەرنەتسىز دە جۇمىس ىستەي بەرەدى. ۆەتەرينارلار شالعاي ۋچاسكەلەرگە بارىپ, ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى جانۋاردى تىركەي الادى, دەرەكقور ارقىلى تەكسەرەدى, سونداي-اق جۇرگىزىلگەن ۆەتەرينارلىق ءىس-شارالاردى كورسەتۋ مۇمكىندىگىنە يە, – دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى باعلان بەكباۋوۆ.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا قاناتقاقتى جوبا جۇرگىزىلگەنىن ەسكە سالايىق. ونىڭ اياسىندا تەرەكتى, اقجايىق جانە بايتەرەك اۋدانىنىڭ ۆەتەرينارلىق دارىگەرلەرى وقىتۋدان ءوتتى. كەيىن بۇل تاجىريبە وڭتۇستىك وڭىرلەردە جالعاستىرىلدى. 2023 جىلعى 21 اقپاننان باستاپ تۇركىستان وبلىسىندا ءدال وسىنداي قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلدى. تيىسىنشە, سارىاعاش, سايرام, بايدىبەك جانە ساۋران اۋدانىنىڭ ۆەتەرينارلىق دارىگەرلەرى وقىتىلدى.
اكىمدىكتەردىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, وسى جىلدىڭ 17 قاڭتارىنداعى جاعداي بويىنشا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا جايىلىمدا جايىلاتىن 5,7 ملن باس جانۋار بار. جايىلىمداردىڭ جالپى الاڭىنا جۇكتەمەنىڭ رۇقسات ەتىلگەن شەكتى نورماتيۆتەرىنە سايكەس, ولاردى جايۋ ءۇشىن قوسىمشا 8,9 ملن گەكتار جايىلىم قاجەت. بۇل جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا ءتورت ت ۇلىك سانىنىڭ ايتارلىقتاي كوبەيگەنىن كورسەتەدى. ماسەلەن, ءىرى قارا مال سانى سوڭعى 10 جىلدا 7,7 پايىزعا وسكەن. ال تۇركىستان, قىزىلوردا, جامبىل سەكىلدى وڭىرلەردە مال باسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى شامامەن 16 پايىزعا تەڭ. وڭىرلەر اراسىندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا قاجەتتى جايىلىم تاپشىلىعى, اسىرەسە تۇركىستان, قىزىلوردا, الماتى جانە اتىراۋ وبلىستارىندا وزەكتى. سوندىقتان ەلدىڭ جەر رەسۋرستارىن ۇتىمدى جانە ءتيىمدى پايدالانۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە دە تسيفرلاندىرۋدىڭ يگىلىگىن اتاپ وتپەسكە بولمايدى.
– وتكەن جىلى مەملەكەتكە 5,35 ملن گەكتار پايدالانىلماعان جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن بۇزا وتىرىپ بەرىلگەن جەر قايتارىلدى. ءتيىستى شارالار قابىلدانعاننان كەيىن جەر پايدالانۋشىلار 2 ملن گەكتار الاڭدا وزدەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن يگەرۋگە كىرىستى. «قازاقستان عارىش ساپارى» اق اقپاراتىنا سۇيەنسەك, 2023 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا 12,9 ملن گەكتار پايدالانىلماعان جانە 8,1 ملن گەكتار ءتيىمسىز پايدالانىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى كوسمومونيتورينگ دەرەكتەرىمەن انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن پايدالانىلمايتىن قوسىمشا 5 ملن گەكتار جەرگە قاتىستى ءىس-شارالار قابىلداۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا كىرىسىپ, ءاربىر اۋدان بولىنىسىندە قايتارۋ جونىندەگى ءتيىستى جوسپاردى بەكىتتى. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ گەوسەرۆيس ازىرلەپ, ىسكە قوستى (jerkarta.gharysh.kz). بۇل – مەملەكەت پايداسىنا قايتارىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.
جالپىعا قولجەتىمدى ينتەراكتيۆتى كارتا ازاماتتارعا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە قۇقىق بەرۋ تۋرالى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا ءوتىنىش بەرۋدە باعدار بولماق جانە جىلدار بويى پايدالانىلماعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن اينالىمعا ۋاقتىلى تارتۋعا, سونداي-اق تۇرعىنداردى جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ ءۇشىن قاجەتتى ۋچاسكەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە قىزمەت ەتەدى.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ پىكىرىنشە, ينتەراكتيۆتى كارتانى ەنگىزۋ ايتارلىقتاي دارەجەدە الەۋمەتتىك اسەر بەرەدى. بىرىنشىدەن, جەر ۋچاسكەلەرىنە قاتىستى الاياقتىق ۇدەرىستەردى ازايتادى. ەكىنشىدەن, پايدالانىلماعان جەرلەردى قايتارۋ بويىنشا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىسىنا وڭ اسەر ەتەدى. گەوسەرۆيس قايتارىلعان جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ كاداسترلىق ءنومىرى, ولاردىڭ ورنالاسقان جەرى مەن اۋدانى تۋرالى مالىمەتتەردى قامتيدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ باعىتىنداعى تىڭ جوبانىڭ ءبىرى – سۋبسيديالاۋدىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەسى. اتالعان جۇيە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ىسكە قوسىلدى. بۇل جۇيەدە اگروونەركاسىپ كەشەنىن سۋبسيديالاۋ بويىنشا بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەت ەلەكتروندى فورماتتا كورسەتىلەدى. مەملەكەتتىك جۇيە فەرمەرلەر, اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارى, قارجى ينستيتۋتتارى, قىسقاسى بارلىق پايدالانۋشى ءۇشىن تەگىن. مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىمەن ينتەگراتسيانىڭ بولۋىنا بايلانىستى قوسىمشا انىقتامالاردى تالاپ ەتۋ قاجەتتىلىگى جوق. سونداي-اق بۇل سۋبسيديالاۋ سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى ءبىر مەزگىلدە جەتىلدىرۋگە جانە مەرزىمدەردى قىسقارتاتىن موديفيكاتسيا جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بار.
– وسىلايشا, قولدانىستاعى زاڭناما نەگىزىندە ادامي فاكتورسىز ءتيىستى سۋبسيديانى ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن اۆتورەسەپتەر ەنگىزىلدى. سۋبسيديالاۋ سالاسىنداعى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن تومەندەتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىمەن بىرلەسىپ ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرالاردى بۇعاتتاۋ جونىندەگى فۋنكتسيونال ىسكە قوسىلدى. ياعني پايدالانۋشى سۋبسيديالاۋعا ءوتىنىم بەرگەننەن كەيىن ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرانى وزگەرتە نەمەسە كەرى قايتارا المايدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, وتكەن جىلى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرامەن ايلا-شارعى جاساۋ فاكتىلەرىن انىقتادى. ەندى مۇنداي فاكتىلەر الىنىپ تاستالدى. «كۇتۋ پاراعىنىڭ» فۋنكتسيونالدىعى مەن وتىنىمدەردى قاراۋ رەتتىلىگىنىڭ ناتيجەسىندە سۋبسيديالار بەرۋ ۇدەرىسىندە ترانسپارەنتتىلىك قامتاماسىز ەتىلدى. ءاربىر پايدالانۋشى تىركەۋسىز سۋبسيديا الۋ كەزەگىن كورە الادى. وندىرىستىك ىسكە قوسۋدىڭ ءبىرىنشى ايىندا جالپى سوماسى 17,1 ملرد تەڭگەگە 3 مىڭنان استام سۋبسيديالاۋعا ءوتىنىم بەرىلدى, ونىڭ ىشىندە 135 ملن تەڭگەگە ءوتىنىم ماقۇلداندى. بۇل رەتتە كورسەتىلگەن سومانىڭ جارتىسىنا جۋىعى نەمەسە 55 ملن تەڭگەسى تولەندى, – دەپ ناقتىلادى باعلان بەكباۋوۆ.