1945 جىلى ارال ماڭىنداعى وبا ىندەتىنىڭ بەتىن قايتارعان دارىگەر تۋرالى نە بىلەمىز؟
سوناۋ 1945 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا, ارال قالاسىنان 200-250 شاقىرىمداي شالعايداعى ىرگەلەس جاتقان اقباستى مەن اۋان اۋىلىنان: «ادامدار ءولىپ جاتىر», دەگەن جانتۇرشىگەرلىك حابار جان-جاققا تارايدى. اپىر-اي, 500-دەي ءۇي قوجالىعى بار ۇلكەن مەكەندە نە بولدى ەكەن؟» – دەپ جۇرت تاڭىرقاسادى. اۋداننان, وبلىستان, رەسپۋبليكادان ءدارى-دارمەگىن ارقالاپ اق حالاتتىلار جەتەدى. العاشقىدا تۇينەمە دەپ دياگنوز قويىلىپ ەم-دوم جاسالادى. بىراق ءولىم توقتامايدى.
اۋرۋدىڭ شىعۋ سەبەبىن انىقتاعاندا, اڭگىمە بىلاي ورىلەدى. اقباستىدان ءبىر ايەل تۇيەگە ءمىنىپ سەكسەۋىل ستانساسىنا قىدىرىستاپ بارادى. قايتىپ ورالعاسىن تۇيە ولەدى. ەشبىر تەكسەرۋدەن وتكىزبەي 12 جىلىككە ءبولىپ الىپ, قاۋقىلداسىپ قازان قايناتادى. توبە-توبە ەت العاندار كورشى-قولاڭدارىن قوناق ەتەدى. ەرتەڭىنە-اق تۇيەنى سويۋعا قاتىسقاندار جانە جانىندا بولعاندار بىرىنەن كەيىن ءبىرى و دۇنيەگە اتتانىپ جاتادى...
سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, سول اۋىلدىڭ تۋماسى, ەسىمى ەلگە تانىمال قۇدايبەرگەن جاسەكەنوۆ دەگەن اعامىز بولدى. ءبىر كەزدەسۋدە ەل باسىنا تونگەن سول اۋرۋ تۋرالى سىر تارتقانىمدا: «ءيا, ءيا... ءبارى بۇگىنگىدەي ەسىمدە, – دەدى قۇدەكەڭ ءسال ويلانىپ بارىپ». سوعىستان جارالى بولىپ كەلگەسىن قالادا ەمدەلىپ جاتقان ەدىم. دوسبەرگەن ءىنىمنىڭ قايتىس بولعانىن جانە انام حاديشانىڭ ءحالى ناشار دەگەندى ەستىپ, كەمەگە مىنگەلى پورتقا كەلدىم. اقباستى مەن اۋانعا سۋمەن دە, قارا جەرمەن دە قاتىناس توقتاعان. «ورەل» دەگەن كەمە قۇلاندى تۇبەگىنە جۇرگەلى تۇر ەكەن. سوعان وتىردىم. 15-20 شاقىرىمدىق قۇلاندىدان جاياۋلاپ اقباستىعا جەتسەم, اۋىلدى اسكەرلەر قورشاپ الىپتى. سىرتپەن دە, ىشپەن دە ەش بايلانىس جوق. انامنىڭ قيۋشا جىلقىباەۆ دەگەن ءىنىسى سوعىسقا كەتكەن-ءدى. قيۋشانىڭ اققان جانە ءلاتي اتتى ەكى قىزى دا اۋىرىپتى. بۇلارعا كۇتىم جاساعان انام دا سولارمەن بىرگە مەرت بولدى. كوبىسى ءبىر-بىرىنە كومەكتەسەمىن دەپ شەيىت كەتتى.
ءولىم كوبەيگەسىن ولاردى جەرلەۋگە بەس ادامنان ارنايى كوماندا قۇرىلادى.
بۇلار ۇستەرىنە كومبينەزون, پروتيۆوگاز كيىپ الادى. كوماندانى قۇسبەكوۆ توقمىرزا باسقارادى. ءسويتىپ, 139 ادام بەلگىسىز ىندەتتەن ءولىپ, قارا جەر تومپايادى. جەتى-سەگىز ءۇيدىڭ وتباسى تۇگەل كەتەدى. ءوز اكەم جاسەكەننىڭ دە قولتىعى ىسەدى. وسى تۇستا ساراتوۆ قالاسىنان ءبىر پروفەسسور – دارىگەر كەلىپ, مەنىڭ اكەمدى جانە تىلەۋجان دەگەن شالدىڭ ايەلىن ءولىم اۋزىنان الىپ قالادى...
ول دارىگەر كىم ەدى؟ بۇل ادام ساراتوۆ قالاسىنداعى ميكروبيولوگيا جانە ەپيدەميولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى نيكولاي نيكولاەۆيچ جۋكوۆ – ۆەرەجنيكوۆ بولاتىن. سول كەزدە ول وسى مەكەمەنىڭ وبا ىندەتىنە قارسى كۇرەسۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەكەن. ارينە, ونىڭ جانىندا وزگە دە ايتۋلى دارىگەرلەر بولعان دەسەدى. بۇعان دەيىن وبا وشاعىن ەمى جوق ىندەت رەتىندە ورتەپ جىبەرۋ ارقىلى جويىپ كەلگەن كورىنەدى. وسىنداي قاۋىپ قونىستاس اقباستى مەن اۋان اۋىلىنا دا تونەدى.
سول جىلدارى 37-38 جاس شاماسىنداعى جۋكوۆ – ۆەرەجنيكوۆتىڭ كومانداسى ىندەتتىڭ, ءمان-جايىن كۇنى-ءتۇنى زەرتتەپ, اقىرى تۇيەگە بۇرگەدەن جۇققان وبا اۋرۋى دەگەن قورىتىندى جاسايدى. وبا دەگەنىڭىز تەرىگە جارا, قولتىق پەن شاپقا بەز بوپ شىعىپ, وكپەگە تۇسەتىن اسا اۋىر سىرقات ەكەن. گوسپيتال اشىلىپ, ىندەتتى جۇقتىرعاندار, قارىم-قاتىناستا بولعاندار سوندا جاتقىزىلادى. 1945 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا پەنيتسيلين, سترەپتوميتسين دەگەن دارىلەر شىقسا دا ءالى وندىرىسكە ەنگىزىلمەي سىناقتا تۇر ەكەن. جۋكوۆ – ۆەرەجنيكوۆ الدەنەشە دالەلدەمە كەلتىرىپ, وسى ءدارىنى پايدالانۋعا جوعارىدان رۇقسات الادى. بۇل – وبا ىندەتىنە قارسى العاش رەت قولدانىلعان انتيبيوتيكتەر-تۇعىن. وسى دارىلەر ءبىرسىپىرا تۇرعىنداردىڭ ءتىرى قالۋىنا سەبەپشى بولادى. جانە ارال اۋدانىنان تىكەلەي وداققا قارايتىن وباعا قارسى كۇرەسۋ ستانساسى اشىلادى. بۇل مەكەمە 1990 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇردى.
جۋكوۆ – ۆەرەجنيكوۆپەن قاتار الماتىدان كەلگەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى باعداگۇل شولاقوۆا مەن ايناش مۇحامبەتجانوۆانىڭ دا 7-8 اي بويى حالىقپەن ارالاسىپ, ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتكەنىن جۇرتشىلىق ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپاي ەسكە الىپ, جاقسى ىستەرىن ايتىپ وتىرادى. سونداي-اق, اق حالاتتىلارعا ستالين ۇجىمشارىنىڭ (اقباستى اۋىلى وسى ۇجىمشاردىڭ قامتۋىندا بولعان) توراعاسى ءشارىپ رانوۆ پەن اۋان بالىق زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى جازىقباي بايبازاروۆ نە قاجەتتىڭ ءبارىن دايىن ەتىپ وتىرادى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن كەيىن ءشارىپ رانوۆ «كسرو دەنساۋلىق ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاعىمەن ماراپاتتالادى.
ال جۋكوۆ – ۆەرەجنيكوۆ مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك لاۋازىمدارىنا كوتەرىلىپ, 1950 جىلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانادى. ول سونداي-اق رەسەيدىڭ, وزبەكستان مەن قاراقالپاق اسسر-نىڭ دا عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەرى بولادى. ەكى بىردەي لەنين جانە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىن ومىراۋىنا تاعادى. جۋكوۆ – ۆەرەجنيكوۆ الەمگە تانىمال عالىمدار تىزىمىنە ەنگەن ادام. بۇل تۋرالى 2004 جىلى جارىق كورگەن ە.پ.كوۆالەۆانىڭ «ن.ن.جۋكوۆ – ۆەرەجنيكوۆ ايگىلى عالىم ءارى دارىگەر» اتتى كىتابىندا جاقسى ايتىلعان.
1945 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى سۇمدىق وقيعادان بەرى دە 70 جىلعا تاياۋ ۋاقىت زۋلاپ ءوتىپتى. كەزىندە ىرگەلى ءبىر اۋىلدىڭ تۇتاس جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنە جەڭ سىبانىپ قارسى تۇرعان بىلىكتى عالىم-دارىگەر جۋكوۆ – ۆەرەجنيكوۆتى ەستە قالدىرۋ شارالارى جەرگىلىكتى جەردەگى اكىم-قارالاردى ويلاندىرار دەپ سەنگىمىز كەلەدى.
شاكىرت دارماعامبەت ۇلى,
دەربەس زەينەتكەر.
قىزىلوردا وبلىسى,
ارال قالاسى.
سۋرەتتە: ءشارىپ رانوۆ پەن جۋكوۆ – ۆەرەجنيكوۆ.