وركەندەگەن ءوندىرىستى ءوڭىر

مەملەكەت باسشىسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن وڭ باعالادى

سپورت كلاستەرى ءسۇيسىندىردى

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شىعىس قازاقستان وبلىسىنا جۇمىس ساپارى اياسىندا بىرقاتار الەۋمەتتىك نىسانداردا بولىپ, ءوڭىر جۇرتشىلىعىمەن جۇزدەستى. ەلباسى وسكەمەندە سوڭعى جىلى سالىنعان اۋقىمدى سپورت كلاستەرىمەن تانىسىپ, ونداعى جەكپە-جەك سارايى, جەڭىل اتلەتيكا مانەجى جانە ورتالىق ءجۇزۋ باسسەينىن ارالاپ كوردى. شىعىسقازاقستاندىقتاردىڭ يگىلىگىنە بەرىلگەنىنە ءالى ءبىر جىل بولا قويماعان جەكپە-جەك سارايىندا كۇرەس, بوكس, دزيۋدو, تاەكۆوندو جانە كاراتە زالدارى بار. كەشەندە 1114 ادام جاتتىعا الادى. كورەرمەن زالىنىڭ سىيىمدىلىعى – 650 ورىن. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى نەگىزىندە سالىنعان نىساننىڭ جاتتىقتىرۋشىلار قۇرامىندا بۇگىندە 45 ادام ەڭبەك ەتەدى. ال 350 ادامعا ارنالعان جەڭىل اتلەتيكا مانەجى جۇگىرۋ, سىرىقپەن جانە بيىكتىككە سەكىرۋ, كوپسايىسپەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىمەن ەرەكشە­لەنەدى. حالىقارالىق تالاپتارعا ساي سالىنعان جابىق ءجۇزۋ باس­سەي­نىنىڭ ەسىگى قازىرگى كەزدە قالا تۇرعىندارىنا اشىق. ورتالىق ءجۇزۋ باسسەينىنىڭ سىيىمدىلىعى 747 ورىنعا ەسەپتەلگەن. وندا 10 ءجۇزۋ جولاعى, 2 جانە 5 مەترلىك ترام­پليندەر, جاتتىعۋ جانە ساۋىق­تىرۋ زالى, تاعى باسقا سپورت­­شى­لارعا قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان. – ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ارقاسىندا ءبىز الەۋمەتتىك, ونىڭ ىشىندە سپورت سالاسىنداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك الدىق. بۇكىل ەلىمىز بويىنشا سپورت نىساندارى قالپىنا كەلتىرىلىپ, جاڭادان سپورت كەشەندەرى سالىنۋدا. اتلەتتەرىمىزدىڭ ناتيجەلەرى دە بارلىق باعىتتار بويىنشا جاقسارىپ كەلەدى. وسىنىڭ ءبارى ۇلت ساۋلىعىن نىعايتۋدا ماڭىزدى مانگە يە بولىپ وتىر, – دەدى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ. پرەزيدەنت وڭىردەگى سپورت سالاسى ارداگەرلەرىمەن اڭگىمەلەسىپ, وڭ وزگەرىستەردى اتاپ ءوتتى. ەلباسى سونداي-اق, سپورت بازاسىن كەشەندى دامىتۋ جۇمىستارى بارىسىمەن جانە وڭىردەگى ءبىلىم, جاستار سايا­ساتى سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالارمەن  تانىس­تى. پرەزيدەنتكە وزەكتى الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە, اتاپ ايتقاندا, جەتىم جانە اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى قولداۋعا ارنالعان «مەيىرىم» اكتسياسى, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا كومەك كورسەتۋدى كوز­دەيتىن «الەمگە اشىلعان تەرەزە», ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ تۇلەكتەرىن جۇمىسقا ورنا­لاستىرۋعا جاردەمدەسۋگە با­عىتتالعان جانە مەتسەناتتىققا باي­لانىستى ءتۇرلى جوبالار تۋرالى باياندالدى. قۇس ەتىن وڭدەيدى ساپار بارىسىندا ەلباسى ءوس­كە­مەندەگى «ايتاس مپ» كاسىپورنىندا بولىپ, زاۋىتتىڭ قۇس ەتى ونىمدەرىن وڭدەۋ جانە ءوندىرۋ جۇمىستارىمەن تانىستى. «ايتاس-مپ» جشس بىلتىر تامىز ايىندا ىسكە قوسىلعان بولاتىن. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 1,8 ملرد. تەڭگە. شۇجىق ونىمدەرىن, دەليكاتەستەر مەن جارتىلاي دايىن ونىمدەر شىعاراتىن كاسىپورىننىڭ ءوندىرىس كولەمى جىلىنا 6 مىڭ توننانى قۇرايدى. شۆەيتساريا, گەرمانيا جانە پولشانىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىمەن جابدىقتالعان زاۋىت ءونىمىنىڭ ساپاسى جوعارى, تۇتىنۋشىلار اراسىندا قازىردىڭ وزىندە سۇرانىسقا يە. 100-گە جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىرعان زاۋىت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا ەڭبەكاقى كولەمى 114 194 تەڭگەنى قۇرايدى. كاسىپورىن جەتەكشىلەرى 2020 جىلعا قاراي جوبا قۋاتىن 12 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇس ەتىن وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ وڭىردەگى ءىرى جانە ماڭىزدى جوبالاردىڭ قاتارىندا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. زاۋىت ءونىمىنىڭ 40 پايىزى ەكسپورتتالاتىنىنا كوڭىلى تولاتىندىعىن جەتكىزدى. سونداي-اق, زاۋىتتا مەملەكەت باسشىسىنا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اگروونەركاسىپ كەشە­نىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبالار تۋرالى باياندالدى. جۇزدەسۋ جىلى اسەر قالدىردى مەملەكەت باسشىسى بۇدان كەيىن ءوڭىر اكتيۆىمەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس, جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن كەزدەستى. ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىندا ورنالاسقان شىعىس قازاقستان وبلىستىق ساۋلەت-ەتنوگرافيالىق جانە تابيعي-لاندشافتىق مۇرا­جاي-قورىعىنداعى اقشاڭقان كيىز ۇيدە وتكەن جۇزدەسۋدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ءسوزىن شىعىس ءوڭى­رى­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعىنان باستادى. – شىعىس قازاقستان وبلىسى – رەسپۋبليكانىڭ ءىرى وندىرىستىك ورتالىعى. وڭىردە «قازتسينك», ءۇل­بى مەتاللۋرگيا زاۋىتى, تيتان-ماگني كومبيناتى جانە تاعى باسقا ءىرى كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدەگى تيتاننىڭ, ماگ­نيدىڭ, اتوم ستانساسى وتىنىنىڭ بارلىق كولەمى, مىرىشتىڭ 90 پايىزى وندىرىلەدى. اتالعان ءونىم تۇرلەرى بويىنشا وبلىس كەڭەس­تىك ۋاقىتتا دا جەتەكشى رولگە يە بولاتىن. ۇدەمەلى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دارلاماسىنا وبلىستا كوڭىل بولىنگەن. ۇلكەن قارجى يگەرىلىپ جاتىر. سوڭعى ۋاقىتتا 200 ميلليارد تەڭگەگە 37 جوبا ىسكە قو­سىلدى. 8,5 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. شىعىس قازاقستان ەلىمىزدەگى مايلى داقىلداردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن وندىرەدى, ءسۇت پەن ەت وندىرۋدەن ەلىمىزدە ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ورىندى يەلەنەدى. سوندىقتان وبلىسقا كوڭىل ءبولۋ – قازاقستاننىڭ ءوندىرىسىن وركەندەتۋ بولىپ سانالادى. وڭىردە عىلىم, جاڭا تەحنولوگيا, الەۋمەتتىك شارالار جونىنەن كوپتەگەن شارۋالار جاسالىپ جاتىر. مەن بۇگىن وبلىس ورتالىعىندا ىسكە قوسىلعان سپورت كەشەندەرىن كوردىم. مۇنىڭ ءبارى حالىققا جاسالىپ جاتقان جاقسىلىق بولىپ سانالادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. پرەزيدەنت ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن, ەكونوميكانىڭ بۇل بولىگىندە شىعارىلاتىن ءونىم كولەمى ەكى جارىم ەسەگە ارتقانىن اتاپ ءوتتى. – حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنىڭ شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋى وتە ماڭىزدى. ءبىز قۇرعان ءىرى كاسىپورىندار ۇلكەن قارجى مەن كىرىس كوزى ەكەنى بەلگىلى. بىراق ءىرى ونەركاسىپ كوپتەگەن جۇمىس ورنىن قۇرا المايدى. الىپ ونەركاسىپ ورىندارى جۇمىسشى سانىن ازايتىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا كۇش سالادى. ال شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك 5-10, 50 مامان ىستەسە دە  ادامدارعا جۇمىس بەرەدى. سوندىقتان ءبىز شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا بارلىق جاعدايدى جاسايمىز, – دەدى پرەزيدەنت. ەلباسى وڭىردە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە كوڭىل اۋدارىلىپ وتىرعاندىعىن, وعان دالەل رەتىندە وبلىس تۇر­عىن­دارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 70 جاسقا دەيىن جەتىپ, بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ 41 پايىزعا ارتقانىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل – ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى جاقسارعانىن بىلدىرەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوڭعى ۋاقىتتا بيزنەس قارجىسى ەسەبىنەن بوي كوتەرگەن مەديتسينالىق ورتا­لىق, جەكپە-جەك سارايى, حوككەي ورتالىعى, جەڭىل اتلەتيكا ما­نەجى, ورتالىق باسسەين سىندى نىسانداردىڭ بارلىعى تۇر­عىن­داردىڭ دەنساۋلىعىنا قىزمەت ەتەتىنىن ەرەكشە اتادى. ارينە, وسكەمەندە ەكولوگيا ماسەلەسى بار. مەن بۇل ماسەلەنى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىرامىن. «قازتسينك» جانە «قازاقمىس» كومپانيالارى ەكولوگيانىڭ وڭالۋى جولىندا بىرقاتار شارۋا اتقارۋدا, – دەدى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسى وسكە­مەندە ۋران كەنى وڭدەلەتىنىن, رە­سەيمەن ارىپتەستىك شەڭبەرىندە ەكسپورتقا شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە شىعىس قازاقستان كاسىپورىندارىنا كورشى ەلدىڭ نارىقتىق كەڭىستىگىنە شىعۋعا جاقسى مۇمكىندىك تۋىپ, كەدەندىك الىمدار مەن كەدەرگىلەرسىز ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا, باسەكەلەستىككە تۇسۋگە بولاتىندىعىن جەتكىزدى. – بۇل رەتتە ونىمدەرىمىز باسە­كەگە قابىلەتتى بولا ما دەگەن ساۋالعا جاۋاپ تابىلادى. مەن وبلىستا جاعىمدى العا جىلجۋ بار دەپ ەسەپتەيمىن. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ءوسىپ, ەكونوميكاسى دامۋدا. الەۋمەتتىك جۇمىستارعا جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلادى. دەگەنمەن, الدا ءالى دە جۇمىس كوپ. مەن جاقىندا ايتتىم, ءبىز تاعى دا بيزنەسكە, ينۆەستورلارعا ەركىن جاعداي جاسادىق.  جاھاندىق ەكونوميكانىڭ احۋالىندا قۇل­دىراۋ ۇدەرىسى بايقالادى. الەمدىك جانە ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق  رەسۋرستار جابىلىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا ءبىز ىشكى قارجى ەسەبىنەن ىشكى سۇرانىستى ارتتىرىپ, ەكونوميكانى كوتەرۋىمىز, جۇمىس ورنىن ۇسىنۋىمىز قاجەت. مەملەكەتتىڭ وعان مۇمكىندىگى بار. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكاعا 1 تريلليون تەڭگە ءبولىندى. اتالعان قارجى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق نىساندار قۇرۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋ جانە ەكونوميكانىڭ باسقا دا سەكتورىنا ارنالاتىن بولادى, – دەدى ەلباسى. وسىدان كەيىن ەلباسىعا ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋى جونىندە باياندادى. – اسا قادىرلى ەلباسى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى! ءسىزدىڭ: «قانداي قيىن­شىلىقتار بولسا دا ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنى وتكەن جىلدان تومەن­دەمەۋى ءتيىس, حالىقتىڭ تۇرمىسى, ءال-اۋقاتى جاقسارۋى كەرەك», دەگەن تاپسىرماڭىز بۇگىندە تولىعىمەن ورىندالۋدا. بىلتىر ىشكى جالپى ءونىم 2 تريلليون تەڭگەدەن استى. نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەر مەن رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەردەن تومەن ەمەس. ءوندىرىس ونىمدەرىنە سۇرانىستىڭ تومەندەۋى, باعانىڭ قۇلاۋىنا قاراماستان ونەركاسىپ سالاسىندا تۇراقتى احۋال بايقالادى, – دەدى وبلىس اكىمى. ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ ءوسىمى 8 پايىزدى قۇراپ, 53 ميلليارد تەڭگەگە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوندىرىلدى. 100 ملرد. تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 22 پايىزعا كوبەيىپ, 117 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنە باعانىڭ نەگىزسىز ءوسىمىن بولدىرماۋ تاپسىرماسى ورىندالدى. «قازتسينك», «قازاقمىس» سىندى كاسىپورىندار قازاقستانعا سىرتتان تاسىمالداناتىن تاۋارلاردى وندىرۋمەن اينالىساتىن ۇساق كاسىپكەرلەرگە ايتارلىقتاي قولداۋ كورسەتىپ وتىر. بۇگىندە ولار ءوڭىر مەن ەلىمىزدىڭ باسقا دا ايماقتارىنداعى كاسىپكەرلەرمەن 800-گە جۋىق كەلىسىمشارت جاساستى. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ارقىلى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 37 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە اعىمداعى جىلى 9,70 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ءۇش جىلدا 40 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇ­مىس ورنى اشىلسا, بيىل 7 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلماق. اسىرەسە, شاعىن نەسيە ۇيىمدارى اۋىلداعى كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋعا سەبىن تيگىزىپ وتىر. شىعىس قازاقستان شەكارالىق ءوڭىر بولىپ سانالادى. ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, وبلىس رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۋبەكتىلەرىمەن, بەلورۋسسيانىڭ موگيلەۆ وبلىسىمەن ينتەگراتسيالىق ارىپتەستىكتى جولعا قويدى. كەدەن وداعىنىڭ  قۇ­رىلۋى ارقىلى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلى 4,10 پايىزعا ار­تىپ, رەسەي مەن بەلورۋسسيا ارا­سىنداعى تاۋار اينالىمى 1 ملرد. دوللارعا جۋىق قارجىنى قۇرا­دى. بۇل كورسەتكىش اعىمداعى جىل­دىڭ ءتورت ايىندا 400 ملن. دوللارعا جۋىقتادى. «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلاماسى بويىنشا جىل سايىن 290-300 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, بيىل بەس ايدىڭ ىشىندە 113 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي بەرىلدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قارجى كوزدەرىنەن بولەك كاسىپورىنداردىڭ مۇمكىندىگى دە پايدالانىلۋدا. مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا 4 جوبا ەنگىزىلىپ, 3,5 ملرد. تەڭ­گەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. بۇل مونو­قالالار ەكونوميكاسىن جەكەلەگەن كاسىپورىندارعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقاراتىن بولادى. جاھاندىق نارىقتاعى وزگە­رىس­تەردىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنا تيگىز­گەن كەرى اسەرىن جويۋ ءۇشىن قوسىمشا ەكونوميكالىق ءوسىمدى ارتتىرۋ كوزدەرى قاراستىرىلۋدا. بۇل رەتتە جۇمىسى توقتاپ قالعان نەمەسە تولىق قۋاتىندا جۇمىسىن جۇرگىزبەي وتىرعان كاسىپورىندار مەن ينتەگراتسيالىق تەتىكتەردى ىسكە قوسۋ, «اقتوعاي» تاۋ-كەن بايى­تۋ كومبيناتى مەن «ازيا اۆتو» اق جاڭا زاۋىتىن سالۋ جوبا­لارى كوزدەلگەن. سونداي-اق, اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى بوس جەر­لەر­دى يگەرۋ قولعا الىندى. ءتورت جىلدا ءجۇر­گى­زىلگەن تۇگەندەۋ جۇمىس­تارى­نىڭ ءناتي­جەسىندە ەگىستىك القاپتارى جىلىنا 60-70 مىڭ گەكتارعا ارتىپ كەلەدى. باياندامانى دەن قويا تىڭداعان ەلباسى وبلىستا وڭ ىستەر اتقارىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, دەسە دە تاۋ-كەن سالاسىنداعى ءتۇستى مەتالدار قورىن يگەرۋدىڭ باياۋ جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا نازار اۋداردى. «قازتسينك» جشس پرەزيدەنتى نيكولا پوپوۆيچ, «قازاقمىس» كورپوراتسياسى» جشس باسقارما توراعاسى ەدۋارد وگاي, «ءۇلبى مەتال­لۋرگيالىق زاۋىتى» اق باسقارما توراعاسى يۋري شاحۆوروستوۆ ەل­باسىعا ءتۇستى مەتالل ءوندىرۋ سالا­سىنداعى جاعدايدى باياندادى. «قازاقمىس» باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن بۇگىندە ءىرى كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. ونىمدىلىگى 30 ملن. تونناعا جەتەتىن كومبيناتتىڭ ءون­دىرىس كولەمى جىلىنا 100 مىڭ توننانى قۇرايتىن بولادى. ينۆەس­تي­تسيا كولەمى 1 ملرد. 700 ملن. تەڭ­گە. كەن ورنىندا 2,5 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى قۇرىلادى. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەگى 2015 جىلى ىسكە قوسىلماق. ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ جەتەكشىسى يۋري شاحۆوروستوۆتىڭ ايتۋىنشا, ۋراننىڭ شيكىزات قورىنا قاتىستى ەشقانداي پروب­لەما جوق, الايدا وتىن تابلەتكالارىن وتكىزۋدە قيىندىقتار تۋىنداپ وتىر. – بۇگىندە ءبىز ونىمدەرىمىزدى قى­تايعا شىعارامىز. ول جاقتا فرانتسۋزدىق كومپانيامەن كەلىسىم جاسالعان. بىراق بۇل جوبالار اسا بەلسەندى ىسكە اسىپ جاتقان جوق. قازىر ۋراندى كونۆەرسيالاۋ بويىنشا كانادالىق كومپانيامەن جۇمىس ىستەۋدەمىز. جاپونيادا بولعان اپاتتان كەيىن الەمدەگى بىرقاتار اتوم ستانسالارى جۇمىسىن توقتاتىپ, ۋرانعا دەگەن سۇرانىس كۇرت ازايدى. سونىڭ سالدارىنان ۋران باعاسى ەكى ەسەگە ارزانداپ كەتتى. مۇنىڭ ءبارى جوسپارلاعان جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا سالقىنىن تيگىزبەي قويمايدى, – دەگەن يۋري شاحۆوروستوۆ بۇگىندە وسكەمەندىك زاۋىت تانتال شيكىزاتىنىڭ تاپشى­لىعىن باستان كەشىرىپ وتىرعانىن دا جاسىرعان جوق. – يادرولىق ەنەرگەتيكا دامي بەرەدى. ءبىز دە يادرولىق الەۋەتتى پايدالانامىز. جاپونيا, ەۋروپا ەلدەرى دە وعان ورالادى. سوندىقتان بۇل تاراپتا جۇمىس ىستەۋگە ارقاشان دايىن بولۋىمىز كەرەك, – دەدى ەلباسى. تاۋ-كەن سالاسىن دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر كوزى – بيىلدان باستاپ گەو­لوگيالىق بارلاۋعا بولىنگەن قارجى ەكى ەسە كوبەيدى. ونىڭ 2 ملرد. تەڭگەسىن مەملەكەت, 3 ملرد. تەڭگەنى «قازتسينك» ءبولىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى بارلاۋ جۇمىستارىن ءجىتى جۇرگىزۋدى تاپسىردى. ەلباسىنا وڭىردەگى يندۋس­تريا­لاندىرۋ كارتاسى اياسىندا اتقا­رىلعان جۇمىستار جونىندە وبلى­س اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆ مالىمدەدى. بۇگىنگى تاڭدا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىنداعى 37 جوبانىڭ 21-ءى ەلۋدەن ءجۇز پايىزعا دەيىن قۋاتىندا جۇمىس ىستەسە, 10-ى ەلۋ پايىزعا دەيىن, 4-ەۋى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەنگى­زىلگەندىكتەن ءونىم ءوندىرۋدى جوسپارلاماعان ەكەن. – كەز كەلگەن جوبانى باستاماس بۇرىن ونىڭ تيىمدىلىگىن, سۇرانىسقا ساي كەلەتىنىن انىقتاپ العان دۇرىس. قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن نىساندار تولىق جۇمىس ىستەۋى, وندىرەتىن تاۋارلارىنا سۇرانىس بولۋى ءتيىس. ايتپەسە, قىرۋار قاراجات جۇم­سالعان جوبالاردىڭ تولىق قۋاتپەن جۇمىس ىستەمەي تۇرسا ەشقانداي پايداسى جوق. وسى جاعىن ەستە ۇستاۋ كەرەك, – دەگەن مەملەكەت باس­­شىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋدان­داردا «قازاگرو» ۇلتتىق باسقا­­رۋشى حولدينگى ارقىلى نەسيە الىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىم­دەرى­نىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ, مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان جەڭىل­دىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت­تىگىن ەسكەرتتى. الەۋمەتتىك سالا احۋالى ەلباسى الەۋمەتتىك سالانىڭ دا احۋالىن سۇرادى. «اپاتتى» اتالىپ كەتكەن, ياعني, بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا ساي ەمەس ءوڭىر مەكتەپتەرىنىڭ جاعدايى تۋرالى پرەزيدەنتكە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاق­سى­لىق ومار اقپارات بەردى. ول ءتيىستى ورىندارمەن جۇرگىزىلگەن تەكسە­رۋلەر ناتيجەسىندە ايماقتاعى مەكتەپتەردىڭ اراسىندا قازىرگى ۋاقىت تالابىنا ساي كەلمەيتىندەرى انىق­تالعانىن, ولاردىڭ ورنىنا جاڭادان عيماراتتار سالىنىپ جات­قانىن, بيىلعى ۇبت-دا شىعىس­قازاقستاندىق تۇلەكتەردىڭ جيناعان ورتاشا بالى 78-ءدى قۇراعانىن, بۇل – رەسپۋبليكادا سەگىزىنشى كورسەتكىش ەكەنىن جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ باعى­تىندا قولدانىلۋى قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى. كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار اراسىندا د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شقمتۋ-دىڭ پروفەسسورى ليليا ستولياروۆا ەلباسىنا شىعىسقا كەل­گەن ءار ساپارىنىڭ ءوڭىر تۇرعىن­دارى ءۇشىن قۋانىش سىيلايتىنىن ايتا كەلە, «قازاقستان-2050» سترا­تە­گيا­سىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. – قۇرمەتتى ەلباسى, ءسىز­دىڭ «قازاقستان-2050» ستراتە­گيا­لىق باعدارلاماڭىزدى شىعىس­قا­زاق­ستاندىقتاردىڭ 96 پايىزى قولدايدى جانە قول­داپ قانا قويماي ونى جۇزەگە اسى­رۋعا قولدارىنان كەلگەنشە ۇلەستەرىن قوسۋدا. 1992 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ 1 فورۋمىندا سويلەگەن كەزدە مەن: «ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز مەتاللۋرگ, ەرەكشە قورىتپانىڭ قۇپياسىن بىلەدى. ول قورىتپانىڭ اتاۋى – «قازاقستان حالقى». بۇگىن بۇل ەندى قۇپيا ەمەس, ناقتى بەلگىلەنگەن, بولاشاعى ايقىندالعان «دامۋدىڭ قازاقستاندىق جولى» اتتى باعدار­لاما. بۇكىل جاћان جۇرتى قازىر وسى باعدارلاماعا قىزىعا قارايدى. ءسىزدىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس بۇكىل الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تۇ­راقتىلىقتى ساقتاۋعا ۇندەگەن, تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى ناسيحاتتاعان پاراساتتى باستامالارىڭىزدى الەم ەلدەرى قىزۋ قولداپ وتىر. بۇل رەتتە ءسىزدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ماڭىزدى شەشىمىڭىز بارشاعا ۇلگى, – دەدى پروفەسسور. ليليا ستولياروۆا, سونداي-اق ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق­تىڭ قۇرىلۋى دا تاريحي وقيعا ەكەنىن جەتكىزدى. ەتنواۋىلدىڭ تورىندە ورنا­لاس­قان اقشاڭقان كيىز ۇيدەگى القالى جيىننىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرگى ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلعان ستراتەگيالىق باعدارلامالاردىڭ جەمىسى, وسى ۋاقىت ىشىندە قول جەت­كىزگەن جەتىستىكتەر, سىرتتان قۇيىل­عان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار جانە باسقا دا تولاعاي تابىستار تۋرالى ايتا كەلە ەندىگى الدا تۇرعان ۇلكەن مىندەت – دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ەكەنىن ناقتىلادى. – قازىر ەۋروپا ەلدەرىندە ينۆەستيتسيا كوزدەرى ازايدى. ءتۇستى مەتالعا دەگەن سۇرانىس تا ارتىپ تۇرعان جوق. بىزگە تابيعي باي­لىق­تارىمىزعا يەك ارتىپ, ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. بىزگە يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا شيراقتىق تانى­تۋىمىز كەرەك. بۇل – وڭاي باع­دار­لاما ەمەس. دەسە دە ەلىمىزدىڭ بولاشاعى مەن تۇراقتى, جەدەل دامۋى ءۇشىن وسى باعىتتان تايماۋى­مىز كەرەك. يندۋستريالاندىرۋ زاۋىت سالۋمەن شەكتەلمەيدى, ول زاۋىتتىڭ ءونىمى زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىندەي, جوعارى سۇ­رانىسقا ساي بولۋى ءتيىس. ءبىز يندۋس­تريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەس­جىلدىعىن ءساتتى اياقتادىق, ەندى كە­زەكتە يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن ەكىنشى بەسجىلدىق تۇر. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ الەم ەلدەرى الدىنداعى بەدەلىنىڭ ارقاسىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك بىزگە قوماقتى قاراجات بولۋگە كەلىستى. سول سياق­تى ەۋروپالىق بانك, يسلام بانكى, ازيالىق بانك سىندى الپاۋىت قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بار­لىعى قاراجات بولۋگە دايىن. بۇل قارا­جات الدىمەن يندۋستريا­لان­دىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسى­رۋعا, سودان كەيىن شاعىن ءجا­نە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا با­عىت­­تالادى, – دەدى مەملەكەت باس­شىسى. پرەزيدەنت جاھاندىق ەكو­نو­مي­كانىڭ شارىقتاۋى مەن قۇلدىراۋ كەزەڭدەرىندە تۇراقتىلىقتى ساق­تاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قور قۇرىلعانىن, قا­زىر وندا 100 ملرد. دوللار كو­لە­­مىن­دە قاراجات جينالعانىن جەت­كىز­دى. مەملەكەت باسشىسى شىعىس قا­زاق­ستاندا جاقسى عىلىمي-اعار­تۋشىلىق بازا بار ەكەنىن, بىراق ونىڭ ناقتى سەكتورمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ءوندىرىس ورىن­دارىنىڭ دۋالدى وقىتۋ باعدار­لا­ما­سىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. – عىلىم ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس, ين­نو­ۆاتسيانىڭ ءمانى دە وسىندا جاتىر. جاڭا تەحنولوگيالار الەمدە قارقىندى تۇردە ەنگىزىلۋدە, ءبىز دە قالىسپاۋعا ءتيىسپىز, – دەگەن پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدە بارلىق نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردا – بيزنەس جۇرگىزۋدە, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋدا, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىندا, وقۋدا, مەديتسينادا, مادەنيەتتە تەڭدەسسىز شارتتار ۇسىنىلىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. تەك تۇرعىندار تاراپىنان باستا­ماشىلىق قاجەت, ول ءۇشىن ءتيىمدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىز­گەن ءجون. ەلباسى وبلىس ورتالىقتارىندا مەديتسينانىڭ الەۋەتى كۇشەيگەنىن, جىلىنا 15 مىڭ جۇرەك ناۋقاسىنا اشىق وتا جاسالاتىنىن, ترانسپلانتاتسيا قىزمەتىنىڭ دامىعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان ءىرى شارالاردىڭ بار­لىعى قازاقستاندىقتاردىڭ تاۋەل­سىزدىك جىلدارى قول جەتكىزگەن تولە­رانت­تىلىعىنىڭ, ەلىمىزدە قالىپتاسقان تۇراقتى ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ناتيجەسى ەكەنىن جەتكىزگەن مەم­لەكەت باسشىسى وبلىستىڭ تابىس­تى دامىپ كەلە جاتقانىن, وسى قارقىندى ءالى دە ۇدەتە ءتۇسۋ قاجەت­تىگىن اتاپ كورسەتتى. – بۇگىندە جۇمىس ىستەۋگە, ءال-اۋقا­تىمىزدى ارتتىرۋعا بارلىق جاعداي بار. تەك تالماي, تىنباي ەڭبەك ەتۋ كەرەك, – دەدى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ. ەلباسى جيىن سوڭىندا بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى كاسىبي مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتاپ, ەل يگىلىگىنە ەڭبەك ەتۋگە شاقىردى. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان». شىعىس قازاقستان وبلىسى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.