اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن استاناعا ات باسىن بۇردى. مۇحيت اسىپ كەلگەن مەيمان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدى. كەزدەسۋلەر بارىسىندا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلە تالقىلاندى. وسى ورايدا, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن كەلگەن قوناقتىڭ ساپارى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بىلمەك ماقساتىندا ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
ايتا كەتەرلىگى, ە.بلينكەن ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اقش سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆولارى باسشىلارىمەن بىرگە س5+1 فورماتىنداعى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەزدەسۋىنە قاتىستى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتىگى تۇسىندا اق ءۇي س5+1 ديالوگ الاڭىن قۇرۋدى ۇسىنعان-تۇعىن. ياعني ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەت پەن اقش ايماقارالىق ارىپتەستىكتى نىعايتىپ, ەكونوميكانى دامىتىپ, قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا كۇش سالماققا كەلىستى. سودان بەرى وسى التى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى تۇراقتى تۇردە كەزدەسىپ تۇرادى. بيىلعى كەلىسسوزدەر سارىارقانىڭ تورىندە ءوتتى.
استانادا وتكەن ىرگەلى جيىندا ورتالىق ازيا مەن اقش اراسىنداعى سەرىكتەستىكتى ودان ءارى دامىتۋ, ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى. كەزدەسۋدەن كەيىن ە.بلينكەن جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرىپ, اقش تاراپى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ يگى ءارى باتىل رەفورمالارىن ارقاشان قولدايتىنىن جەتكىزدى.
ء«بىز, ارينە, قازاقستان قابىلدايتىن ءىس-شارالار مەن اتقاراتىن جۇمىستاردى باقىلاپ, سارالاپ وتىرامىز. ماسەلەن, ەلدەگى ادام قۇقىعىن قورعاۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس, ونىڭ تامىرىن جويۋ سەكىلدى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىك مەرزىمگە قاتىستى جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل وزگەرىستەر ءوز كەزەگىندە قازاقستاندى ينۆەستيتسيا قۇيۋعا قولايلى ەل رەتىندە كورسەتەدى. ءبىز 1991 جىلدان بەرى قازاقستان ەكونوميكاسىنا 50 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا قۇيدىق. بولاشاقتا دا اقش تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر», دەدى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى.
اقش-تىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە نيەت ءبىلدىرۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, ايماق گەوگرافيالىق جانە گەوساياسي تۇرعىدان ۇلكەن ماڭىزعا يە. بەس مەملەكەت مۇحيتقا تىكەلەي شىعا الماسا دا, باتىس پەن شىعىستى, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى بايلانىستىرىپ تۇر. ەكىنشىدەن, اۋعانستاننان اۋزى كۇيگەن اقش ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ تىنىشتىعى, باسىنا كۇن تۋعاندا ءسوزىن سويلەۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, ۋكرايناداعى سوعىسقا بايلانىستى ايماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ بەيتاراپ ساياسات ۇستانعانىنا اق ءۇي دە مۇددەلى.
تورتىنشىدەن, قازاقستان امەريكالىق تاراپ ءۇشىن باستى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى اتانباسا دا, تاۋار اينالىمى ايتارلىقتاي دەڭگەيدە. ەلىمىزدە اقش-تىڭ كوپتەگەن كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا اينالىمى 2022 جىلى 3 ملرد دوللاردان اسقان. بۇل كورسەتكىش الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 37,2 پايىزعا ارتىق. ەكسپورت كولەمى 1,15 ملرد دوللارعا, ال اقش-تان قازاقستانعا يمپورت كولەمى 1,89 ملرد دوللارعا جەتكەن.
سونداي-اق اقش – قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ەڭ ءىرى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى. 1993 جىلدان بەرى اقش-تىڭ قازاقستانعا تىكەلەي ينۆەستيتسيالارىنىڭ جالپى اعىنى 62 ملرد دوللاردان استى, ال 2022 جىلدىڭ العاشقى ءۇش توقسانىندا امەريكا ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 58,8 پايىزعا, ياعني 5 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى. ەلىمىزدە مۇحيت اسىپ كەلگەن كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 590-عا جۋىق كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سانات كوشكىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ەلىمىزگە ات باسىن بۇرۋىنىڭ ماڭىزدى بىرنەشە سەبەبى بار. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, س5+1 فورماتى جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا مينيسترلەر 14 مارتە كەزدەسىپ ۇلگەرگەن.
«پلاتفورما ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستىكتى, قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ارنالعان. سونداي-اق كولىك, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا سالالارىنا دا باسىمدىق بەرىلەدى. اقش – الەمنىڭ ءبىرىنشى دەرجاۆاسى. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسى دەپ اتاۋعا بولادى. سوندىقتان ىنتىماقتاستىعىمىز ءتيىمدى دامىعانىنا ءبارىمىز مۇددەلىمىز. بۇدان بولەك, قازىرگى تاڭدا حالىقارالىق گەوساياسي جاعداي كۇردەلى. سانكتسيالار, قارىمتا سانكتسيالار سالىندى. رەسەي كورشى ورنالاسقاندىقتان, وعان سالىنعان سانكتسيا تىكەلەي بولماسا دا, جاناما تۇردە اسەر ەتەدى. سول سەبەپتى اقش ءاردايىم سانكتسيادان قازاقستاننىڭ زارداپ شەكپەۋىنە مۇددەلى ەكەنىن بىلدىرەدى جانە سوعان تالپىنادى», دەيدى س.كوشكىمباەۆ.
الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ەرسۇلتان جانسەيىتوۆ تە مۇنداي پىكىرمەن كەلىسەدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەننىڭ قازاقستانعا كەلگەنىن ساياسي بەلگى رەتىندە قاراستىرعان ءجون.
«بۇل ساپار قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى قارىم-قاتىناس بۇرىنعىداي ستراتەگيالىق دەڭگەيدە ەكەنىن, استانا مەن ۆاشينگتون اراسىندا ەشقانداي تۇسىنىسپەۋشىلىك جوقتىعىن كورسەتەدى. قازىرگى تاڭدا گەوساياسي احۋالعا قاراماستان قازاقستان كوپۆەكتورلى ۇستانىمىن ءالى دە سىندارلى جالعاستىرىپ وتىر. ەكىنشىدەن, بلينكەن مىرزانىڭ ەلىمىزگە كەلۋى باسقا ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرىمىزگە كورسەتىلگەن بەلگى ەمەس. قازاقستان ولاردان تەرىس اينالىپ, ۆاشينگتوننىڭ ىقپالىنا جىعىلادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. رەسەيمەن, قىتايمەن جانە باسقا دا سەرىكتەستەرىمىزبەن بۇرىن قالاي قارىم-قاتىناس جاساساق, ءارى قاراي دا سولاي بولىپ قالا بەرمەك», دەيدى ە.جانسەيىتوۆ.
مۇنداي پىكىرگە نەگىز بار. بۇعان دەيىن الەۋمەتتىك جەلىدە وسى تاقىلەتتى پىكىرلەر ايتىلدى. كورشى ەلدەردەگى كەي ساراپشى بلينكەننىڭ ساپارىنان كەيىن قازاقستان اقش-تىڭ ىقپالىنا بەرىلەدى دەپ ساۋەگەيلىك تانىتتى. ە.جانسەيىتوۆ مۇنىڭ ءبارى شىندىققا جاناسپايتىنىن العا تارتادى. ويتكەنى ە.بلينكەننىڭ قازاقستانعا كەلۋى الدىن الا كەلىسىلگەن. اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ س5+1 كەزدەسۋىنە قاتىساتىنى كۇنى بۇرىن بەلگىلى بولعان.
س.كوشكىمباەۆ تا ءتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەگە قاراماستان كورشى ەلدەردىڭ قازاقستانعا قاتىستى ساياسي كوزقاراسى وزگەرمەۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى پلاتفورما الاڭىن وتكىزەتىن جەر بىلتىر تاڭدالعان. ياعني ە.بلينكەننىڭ استاناعا ات تەرلەتىپ كەلەتىنىن ساياساتتان حابارى باردىڭ ءبارى ءبىلدى.
«قازاقستانعا كورشى ەلدەر تاراپىنان ەشقانداي قىسىم بولمايدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز انىق. ونىڭ ۇستىنە, ۋكراينا جاعدايىنا قاتىستى دا كوزقاراسىمىزدى اشىق بىلدىرگەنبىز. مۇنى مەملەكەت باسشىسى دا اتاپ ايتقان. قازاقستان تاراپى ۋكراينانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ەگەمەندىگىن قولدايدى. ياعني ۇستانىمىمىز ايقىن. سونداي-اق قىتاي دا بىزگە ۇقساس كوزقاراس ۇستانعان. كرەمل بيلىگى مۇنىڭ ءبارىن بىلەدى, قازاقستاندى تۇسىنەدى. سوندىقتان ەشقانداي «توسىنسىي» بولمايدى دەپ ويلايمىن. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستان گەوساياسي باسەكەلەستىك جۇرگىزىلەتىن الاڭ رەتىندە سانالمايدى. ەلىمىزدىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىن الەمنىڭ بۇكىل دەرجاۆاسى جاقسى بىلەدى», دەيدى س.كوشكىمباەۆ.
ال جۋرناليست اسحات قاسەنعاليدىڭ ايتۋىنشا, اقش تاراپى دا قازاقستاننىڭ جاعدايىن جاقسى تۇسىنەدى. ە.بلينكەننىڭ ساپارى بارىسىندا مۇنى تاعى ءبىر مارتە اتاپ وتكەن.
«بىرنەشە كۇن بۇرىن رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرگەنىنە ءبىر جىل بولدى. ال تورتكۇل دۇنيەنى بيلەپ تۇرعان اقش ورتالىق ازياعا باس ديپلوماتىن جىبەردى. ورتالىق ازيانىڭ ماڭىزى قازىر ارتىپ تۇر. بلينكەن قازاقستاننىڭ ۋكرايناعا قاتىستى پوزيتسياسىن قولدايدى. ارينە, رەسەيگە قارسى داۋىس بەرە المايتىنىمىزدى تۇسىنەدى. شەكارا ورتاق, حالىق از, ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىك پەن ۇقشۇ-دا دا بىرگەمىز. ايتا بەرسە كوپ. ونىڭ بارلىعىن بلينكەن تۇسىنەدى. ال بىزگە بلينكەننىڭ تۇسىنگەنى, قولداعانى كەرەك. قازاقستان بۇۇ جارعىسىنا سايكەس ۋكراينانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قولدايدى. ە.بلينكەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە جالعىز قازاقستاننىڭ باسشىلىعى زەلەنسكيمەن تىكەلەي بايلانىس ۇستاپ وتىرعانىن دا جوعارى باعالايتىنىن ايتقان. بۇل دا ماڭىزدى», دەيدى ا.قاسەنعالي.
اقش مەمحاتشىسىنىڭ ساپارى بارىسىندا ينۆەستيتسيا سالۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ەرسۇلتان جانسەيىتوۆ وسى ساپاردان كەيىن اقش-تان قازاقستانعا جاڭا تەحنولوگيا مەن ينۆەستيتسيا اكەلۋگە مۇمكىندىك تۋاتىنىن ايتادى.
«مۇناي سەكتورىنداعى ەڭ ۇلكەن كومپانيالار اقش-قا تيەسىلى. «شەۆرون», «ExxonMobil» – قازاقستانعا ەڭ كوپ سالىق تولەيتىن كومپانيالار. وسى تۇرعىدان بلينكەن مىرزانىڭ ساپارىنا بايلانىستى جاقىن ۋاقىتتا تاعى ينۆەستيتسيا كەلۋى مۇمكىن. سونداي-اق جاڭا, زاماناۋي تەحنولوگيالار اكەلۋگە جول اشىلادى. قازاقستان تاراپىنان ناقتى ۇسىنىستار دايىنداۋىمىز كەرەك. قاي سالادا, قاي جەردە ۆاشينگتونمەن ارىپتەستىك ورناتا الامىز؟ مىسالى, جاسىل تەحنولوگيالار اقش-تا تانىمالدىققا يە. ءارى جاسىل ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن. بىزدە سولاردى ەلىمىزگە ترانسفەرت-تەحنولوگيا رەتىندە جەتكىزۋىمىزگە مۇمكىندىك بار. امەريكانىڭ ينۆەستيتسياسىن كولىك-لوگيستيكالىق جوبالارعا تارتقان ءجون. مىسالى, ترانسكاسپي مارشرۋتىنا قولدانۋعا بولادى. قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا قازاقستاننىڭ ترانزيت جولدارىن ارتاراپتاندىرعانى بىزگە عانا ەمەس, اقش-قا دا ءتيىمدى. ەكىنشىدەن, وڭتۇستىك باعىتتا ۇندىستانمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا جول اشىلماق. ە.بلينكەن استانا مەن تاشكەنتتى ارالاعان سوڭ, دەليگە بارىپ G20 سامميتىنە قاتىسادى. نەگىزى قازىرگى تاڭدا اقش پەن ءۇندىستان اراسىنداعى بايلانىس نىعايىپ كەلەدى. دەلي بيلىگى ۆاشينگتون ءۇشىن ازياداعى ەڭ ۇلكەن سەرىكتەس سانالادى. سول تۇرعىدان العاندا قازاقستان دا ۇندىستانمەن بايلانىستى ىلگەرىلەتسە, سىرتقى ساياساتىمىزدى ودان ءارى ءارتاراپتاندىرامىز. مىسالى, ترانساۋعان ءدالىزىن ۇندىستانمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي جاسالادى. ويتكەنى بۇل جوبانى وزبەكستان جۇرگىزىپ جاتىر. مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار تەمىر جول جوباسى دايىن. بىراق ەڭ ۇلكەن ماسەلە – قارجىلاندىرۋ, ياعني ينۆەستيتسيا تارتۋ. اقش تىكەلەي اۋعانستانمەن جۇمىس ىستەي المايدى. ال ءۇندىستان سەكىلدى مەملەكەتتىك ينۆەستور رەتىندە اتسالىسۋىنا جول اشىلادى. وسى تۇرعىدان العاندا دا ە.بلينكەننىڭ كەلۋى جاڭا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى ە.جانسەيىتوۆ.
قورىتا ايتقاندا, اقش مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ قازاقستانعا كەلۋى ساياسي تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا ەرەكشە ماڭىزعا يە. البەتتە, ەلىمىز ءبىر تاراپتىڭ ىقپالىنا جىعىلمايتىنى تۇسىنىكتى. توعىزىنشى تەرريتوريا ءۇشىن كوپۆەكتورلى ساياسات باسىمدىققا يە بولىپ قالا بەرەدى. سول سەبەپتى تاراپتارمەن ايماقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتۋ ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا.