يتاليانىڭ وڭتۇستىك تيرول ايماعىندا الما وسىرەتىندەردىڭ باسى داۋعا قالدى. گەرمانيا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك, كاسىپورىندار زياندى پەستيتسيدتەردى شەكتەن تىس قولدانادى ەكەن. سونىڭ سالدارىنان كوپشىلىكتىڭ جەڭسىك اسىنا اينالعان الما دەنساۋلىققا زالال كەلتىرىپ, قورشاعان ورتاعا كەسىرىن تيگىزەتىن كورىنەدى.
نەگىزى, اپەننين تۇبەگىنىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان وڭتۇستىك تيرول – ەۋروپاعا الما ەكسپورتتايتىن بىردەن-ءبىر ءوڭىر. سوندىقتان شىعار, ەكولوگتەر مەن جۋرناليستەر اتالعان جەمىستىڭ ساپاسىنا بايلانىستى دابىل قاعىپ وتىر. Umweltinstitut ۇيىمى جۇرگىزگەن زەرتتەۋدە 2017 جىلدان باستاپ تيرول ايماعىندا كاسىپورىندار قولدانعان تىڭايتقىشتارعا تالداۋ جۇرگىزىلىپتى. ناتيجەسىندە, زياندى پەستيتسيدتەردىڭ كوپ قولدانىلاتىنى انىقتالعان. فەرمەرلەر تىڭايتقىشتاردى شەكتەن تىس مولشەردە پايدالانىپ, 7 اي توقتاۋسىز بەرەتىن كورىنەدى. سونىڭ سالدارىنان جەمىستىڭ ءدامى بۇزىلادى, قورشاعان ورتاعا دا زالال كەلەدى. بۇل از دەسەڭىز, پەستيتسيدتەر يحنەۆمون شىبىندارى سەكىلدى ەكولوگياعا پايدالى جاندىكتەرگە دە قاۋىپ توندىرەدى.
«تالداۋ كورسەتكەندەي, 2017 جىلى ۆينشگاۋداعى الما وسىرۋدە كوپتەگەن پەستيتسيد قولدانىلعان. بۇل جەمىستى تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا, سونىمەن قاتار تۇرعىنداردىڭ ساۋلىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن», دەيدى Umweltinstitut ۇيىمىنىڭ مۇشەسى, زەرتتەۋ اۆتورىنىڭ ءبىرى كريستين فوگت.
دەگەنمەن فەرمەرلەر مەن كاسىپورىندار قولدانعان پەستيتسيدتەر ەۋروپالىق وداقتىڭ دا, يتاليانىڭ دا ەرەجەلەرىنە قايشى ەمەس. ءارى-بەرىدەن سوڭ ونى قولدانۋعا رۇقسات تا بەرىلگەن. بىراق ەۋروپالىق تاعام قاۋىپسىزدىگى ۇيىمى (EFSA) تىڭايتقىشتاردىڭ كەيبىرىن رەپرودۋكتيۆتى جۇيەنىڭ جۇمىسىن بۇزادى, قاتەرلى ىسىككە شالدىقتىرادى دەپ باعالاعان. بىراق پەستيتسيدتەر دە مولشەردەن تىس قولدانىلماعان كورىنەدى. دەگەنمەن زەرتتەۋدى جۇرگىزگەن ۇيىم كەيبىرىن پايدالانباۋعا بولاتىنىن, وعان بالاما تىڭايتقىشتار جەتەرلىك ەكەنىن العا تارتادى. ماسەلەن, زيانكەستەرمەن كۇرەسۋدىڭ كەشەندى ءادىسى دەگەن ارنايى جۇيە بار. سول ارقىلى المانىڭ وسۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن جاندىكتەردى جويۋعا مۇمكىندىك مول. بىراق فەرمەرلەر مۇنداي ءتاسىلدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ورنىنا زياندى حيميالىق زاتتاردى دۇرىس كورگەن.
«مىسالى, فەرمالار المانىڭ نەعۇرلىم تۇراقتى سورتتارىن وتىرعىزىپ, ارامشوپتەردى ماشينالار ارقىلى تەكسەرىپ, زيانكەستەردىڭ تابيعي جاۋلارىن قولدانۋعا بولادى», دەيدى ك.فوگت.
بىلتىر ەۋروپالىق كوميسسيا پەستيتسيدتەردى قولدانۋدىڭ بالاما تاسىلىنە ارنالعان قۇجات ازىرلەگەن. سوعان سايكەس, قازىرگى قولدانىستاعى حيميالىق زاتتاردى 2030 جىلعا قاراي 50 پايىزعا ازايتۋدى كوزدەيدى. بىراق بۇعان بىرقاتار مەملەكەتتىڭ ۇكىمەتى قارسى شىقتى. سوندىقتان زاڭ جوباسى ۇسىنىس كۇيىندە قالىپ, ءالى دە تالقىلانىپ جاتىر.
«اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرى قورشاعان ورتاعا, بيوارتۇرلىلىككە جانە ادامدار مەن جانۋارلاردىڭ دەنساۋلىعىنا اسەرىن ەلەمەيدى. سونداي-اق ەۋروپالىق وداقتىڭ پەستيتسيدتەرگە قاتىستى ەرەجەلەرىن بۇزۋعا تىرىسادى. ءسويتىپ, بالاما ءتاسىل جوق دەگەندى سىلتاۋراتادى», دەيدى ەۋروپالىق پارلامەنت مۇشەسى, جاسىلدار پارتياسىنىڭ زاڭگەرى توماس ۋەيتس.
ونىڭ ايتۋىنشا, وڭتۇستىك تيرولداعى جاعداي قارت قۇرلىقتاعى باقىلاۋ تاسىلدەرىنىڭ ىسكە اسپاي وتىرعانىن كورسەتەدى. سونداي-اق ول EFSA-نى اتالعان ماسەلەگە نازار اۋدارۋعا شاقىرىپ, جاڭا زاڭناما قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتادى.
ەۋروپالىق وداقتىڭ الما ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋى بەكەر ەمەس. قازىرگى تاڭدا اتالعان جەڭسىك اس شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە تارالعان. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, جىل سايىن الەمدە 87 ميلليون توننا الما وندىرىلەدى ەكەن. سونىڭ ىشىندە قىتايدىڭ ءباسى جوعارى. شىعىستاعى كورشىمىز جىلىنا 42 ميلليون توننا ءتاتتى جەمىستى جيناپ الادى. بۇدان بولەك, وزىق باعباندار قاتارىندا اقش (5 ميلليون توننا), تۇركيا (3,6 ميلليون توننا) سەكىلدى مەملەكەتتەردىڭ شارۋالارى بار.
ال قازاقستاندا الما ءوندىرىسى كوڭىل كونشىتەرلىك جاعدايدا ەمەس. ەلىمىزدەگى جيىن-تەرىم ماۋسىمى جىل سايىن ءارتۇرلى كولەمدە اياقتالاتىندىقتان, ناقتى دەرەكتەردى ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. بىراق ەلىمىزدە شامامەن 220-260 مىڭ توننا ءتاتتى جەمىس وندىرىلەدى. ماسەلەن, 2021 جىلى اتالعان كورسەتكىش 260 مىڭ تونناعا ارەڭ جەتكەن. بىراق تۇتىنۋ كولەمى 350 مىڭ توننا شاماسىندا. سوندىقتان قالعان المانى شەتەلدەن تاسۋعا ءماجبۇرمىز. وسىلايشا, قازاقستان ءتاتتى جەمىستى ءوندىرۋ بويىنشا الەمدەگى ۇزدىك ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ارەڭ ەنىپ ءجۇر.
وسى ورايدا ايتا كەتكەن ءجون بولار. قازاقستان – المانىڭ وتانى! بۇل عالىمدار دالەلدەگەن, تالاي مارتە ايتىلعان فاكت. ماسەلەن, Boyce Thompson ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى المانىڭ وتانى قازاق دالاسى ەكەنىن مالىمدەپ وتىر. ولاردىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋىنە سايكەس, الاتاۋدىڭ باۋرايىندا عانا وسەتىن سيۆەرس تۇقىمى شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراعان المانىڭ اتاسى سانالادى ەكەن. عالىمدار الما تۇرلەرىنىڭ دنك تىزبەگىن زەرتتەپ, ولاردىڭ شىعۋ تەگىنە ءۇڭىلىپ كورىپتى. ساراپتاما ناتيجەسى جەڭسىك جەمىستىڭ قازاق توپىراعىنان شىققانىن كورسەتكەن. ولاردىڭ حابارلاۋىنشا, كۇندەلىكتى جەپ جۇرگەن الما تۇرلەرى الەمگە ۇلى جىبەك جولى ارقىلى تاراپ, ءار مەزگىلدە ءتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ وتىرعان كورىنەدى.
ال «Nature Communications» عىلىمي جۋرنالىنا جاريالانعان ماقالاعا سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا المانىڭ كونە تۇرىنە جاتاتىن بىرنەشە تۇقىم بار. Boyce Thompson ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى سولاردى قوسقاندا المانىڭ 117 تۇرىنە ساراپتاما جۇرگىزىپتى. ءتىپتى ەۋروپا مەن قىتايداعى المالاردان بولەك, ولاردىڭ امەريكادا وسەتىن «اتالاستارىن» دا زەرتتەۋ نىسانىنا قوسىپتى. دنك ساراپتاماسى سولاردىڭ ءبارى الاتاۋدىڭ باۋرايىندا عانا وسەتىن سيۆەرس تۇقىمىنا تيەسىلى ەكەنىن دالەلدەگەن. عالىمدار المانىڭ ءدامى مەن كولەمىنىڭ وزگەرۋىن ونىڭ ءتۇرلى جاعدايدا ءوسۋى مەن كوپجىلدىق ەۆوليۋتسيانىڭ اسەرى ەكەنىن ايتىپ وتىر.
نەگىزى, Boyce Thompson زەرتتەۋى بۇعان دەيىن تالاي مارتە ايتىلعان دەرەكتى ودان ءارى راستاي ءتۇستى. ويتكەنى رەسەيلىك عالىم نيكولاي ۆاۆيلوۆ 1929 جىلى Malus sieversii-ءدى قازىرگى الما – Malus domestica-نىڭ ارعى اتاسى ەكەنىن العاش رەت جازعان. «جابايى الما جوتالاردىڭ بارىنە سوزىلا تاراعانى قالانىڭ اينالاسىنان انىق بايقالادى, – دەپ جازىپتى ۆاۆيلوۆ قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى الماتىعا بارعان تۇڭعىش ساپارىندا. – وسى ءبىر كوركەم مەكەننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەيىمدەلگەن المانىڭ وتانى ەكەنىن ءوز كوزىڭىزبەن كورە الاسىز».
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, المانى جەرسىندىرۋ ەكى باعىتتا جۇرگەن. 10 مىڭ جىلداي بۇرىن ۇلى جىبەك جولىمەن قىتايعا جانە ەۋروپاعا باعىت العان كەرۋەن قىزىل جەمىستى وزدەرىمەن الا كەتكەن. بۇعان دەيىن بىرنەشە زەرتتەۋ جۇمىستارىندا دا المانىڭ وتانى الاتاۋ ەكەنى حابارلانعان بولاتىن. سونداي جۇمىستاردىڭ ءبىرى Nature Genetics جۋرنالىنا جاريالاندى. سيۆەرس الماسى تۋرالى ەڭ العاش جازعان نەمىس عالىمى يوگانن سيۆەرس بولاتىن. جەمىس اتاۋىنىڭ زەرتتەۋشى اتىن الۋى دا سوندىقتان.
المانىڭ وتانى ەكەنى عىلىمي دالەلدەنسە دە, قازاقستان ءالى كۇنگە دەيىن ونى وندىرۋدەن ماقتانا الار ەمەس. تاياۋدا وسى ماسەلەگە بايلانىستى پارلامەنت دەپۋتاتتارى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنە ساۋال جولداعان بولاتىن.
«بالىعى بولماعان كول قۇرىسىن, كيىگى بولماعان ءشول قۇرىسىن» دەمەكشى, قازاقستاندا وتكەن جىلى الما اعاشتارى جاقسى ءونىم بەردى, الايدا ونىڭ باسىم بولىگىن وتكىزۋگە قاتىستى ۇلكەن پروبلەمالار بولىپ, اعاش باسىندا جينالماي قالىپ قويدى. نەگىزگى ماسەلە – ساۋدا جەلىلەرى مەن دەلدالدار ۇسىناتىن ساتىپ الۋ باعالارىنىڭ تومەندىگى. ءبىر كيلوگرامى 100-150 تەڭگە. سوندىقتان باقشانىڭ ءبىر بولىگىن جيناۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز, ويتكەنى شىعىندار بولجامدى كىرىستەن اسىپ تۇسەدى», دەگەن ەدى دەپۋتاتتار.
وسىعان بايلانىستى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين ساۋالعا جاۋاپ بەردى. وندا 2024 جىلعا قاراي المانىڭ جالپى جينالۋىن 352,5 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانعانىن جەتكىزىپتى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قامتاماسىز ەتەدى.
سونداي-اق 2022 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا قازاقستاننان 1,6 ملن دوللار سوماسىنا 2,66 مىڭ توننا الما ەكسپورتتالعان. ەكسپورتتىڭ قۇنى 36,7 پايىزعا ازايعان. ياعني ەلىمىز بۇعان دەيىنگى مولشەردەن 51,7 پايىزعا از ءونىمدى شەتەلگە ساتقان. ال يمپورت كولەمى 34,7 ملن دوللاردى قۇرادى. بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,6 پايىزعا از. وسىلايشا, شەتەلدەن 83,3 مىڭ توننا الما تاسىعان ەكەنبىز. ەلىمىزگە نەگىزىنەن پولشا, وزبەكستان جانە يراننان جەڭسىك جەمىس اكەلىنەدى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن ساقتاۋ قويمالارى دا كوبەيمەك. سونىڭ ناتيجەسىندە قويمالارعا 336,6 مىڭ توننا ءونىم سىيادى. ارينە, قويمانىڭ كوبەيگەنى جاقسى-اق. بىراق المانىڭ وتانىنداعى الما ءوندىرىسىن كوبەيتۋ مەن بازارداعى باعانى ساقتاپ قالۋعا مۇنىڭ قانشالىقتى پايداسى بار ەكەنىن ۋاقىت كورسەتەدى.