ۇلت باعىنا تۋعان تۇلعا
ءبىز – ءبىرىنشى بايلىقتى دەنساۋلىققا بالاعان حالىقتىڭ وكىلىمىز. سوندىقتان بولار, مەنىڭ ەسىمە ءاردايىم ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «حالىق دەنساۋلىعى, ول – قازاقستاننىڭ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىنا جەتۋدەگى تابىسىنىڭ اجىراماس بولىگى», دەگەن جولدارى ءجيى ورالادى. مەنىڭ تۋعان ولكەم – سىر بويىندا دا بۇل سالانىڭ دامۋى ەلباسىنىڭ ءوز ەلىنە باسشى رەتىندە قىزمەت ەتە باستاعان جىلدارىمەن بىرگە ىلگەرى قاراي ورلەپ كەلەدى. ءالى ەسىمىزدە, كەشەگى الىپ وداق تاراردىڭ قارساڭىندا, وتكەن عاسىردىڭ 1990-جىلدارىنىڭ باسىندا قىزىلوردا وبلىسىندا حالىقتىڭ اۋرۋشاڭدىعى كەڭ ەتەك الا باستاپ ەدى. اسىرەسە, الەۋمەتتىك ءمانى بار اۋرۋلاردىڭ كورسەتكىشى تىم جوعارىلاي تۇسكەن بولاتىن. وسى ۋاقىتتارى مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ قۇرىلىسى نەمەسە كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتۋ ماسەلەلەرى تۇرالاپ قالعان. ايەلدەردىڭ تۋ كورسەتكىشى تومەندەپ, حالىقتىڭ دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەرى ازايعان. دارىگەرلەر مەن ورتا بۋىن ماماندار سانى كەمىدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىس جاعدايلارىنىڭ تومەندەۋى نەگىزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى دا داعدارىسقا ۇشىراعان. مۇنىڭ ءبارى تەك ەگەمەن ەل بولعاننان كەيىن عانا بىرتىندەپ تۇزەتىلە باستادى. وسىنىڭ ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ دەنساۋلىق جاعدايى ايتارلىقتاي جاقسارا ءتۇستى. بۇعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن جاريالانعان «دەنساۋلىق جىلى», «اۋىل جىلى» كەزەڭدەرى, 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلامالارى وراسان زور سەپتىكتەرىن تيگىزۋدە. وسى يگى ىستەردىڭ ىزىمەن وبلىستا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – ەمدەۋ, الدىن الۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ. وبلىس ورتالىعىندا تمد ەلدەرىندە تەڭدەسى جوق قوس عيمارات – وبلىستىق كەڭەس بەرۋ دياگنوستيكالىق ورتالىعى مەن وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعى بوي كوتەردى. وتپەلى كەزەڭ ۋاقىتىندا سالىنعان, عاسىر تالابىنا ساي كوڭىل تولاتىن ەمدەۋ ورىندارى بۇلار. سونىمەن قاتار, جاڭادان بىرنەشە ەمحانا مەن اۋرۋحانا, كوپتەگەن اۋىلدىق ەمحانالار مەن دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار سالىنىپ ىسكە قوسىلدى, تاعى قانشاما ەمدەۋ ورىندارى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. ال مۇنداي جۇمىستار ءۇشىن بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىلار جىل ساناپ ارتا تۇسۋدە. جوعارىدا ايتىلعان نىساندار حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قۇرال-جابدىقتارمەن تولىقتىرىلىپ كەلەدى. ەمدەۋ ورتالىقتارىندا قازىرگى زامانعى جوعارى تەحنولوگيالىق اپپاراتۋرالار كت, مرت, ءينسۋلتتى ناۋقاستارعا مي قان اينالىمى كەسەلدەرىنە جەدەل تۇردە تولىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ەمدەۋ تاسىلدەرىن انىقتاۋدا زور پايداسىن تيگىزۋدە. قازىرگى كەزدە وبلىستا ەمدەۋ, الدىن الۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق- تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ ودان ءارى جالعاسىن تابۋدا. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە وبلىس ورتالىعىندا 200 ورىندىق پەريناتالدى ورتالىق, جالاعاش, سىرداريا, قارماقشى اۋداندارىنداعى اۋىسىمىنا 250 كەلۋشىگە ارنالعان ەمحانالار, 10 ءدارىگەرلىك امبۋلاتوريا, 2 اۋىلدىق ەمحانا ىسكە قوسىلعالى تۇر. وسىعان قوسا, ايماقتا بىرنەشە ەمدەۋ ورىندارىنىڭ جوبالىق قۇجاتتارى جاسالۋدا. وبلىستا سالانى قارجىلاندىرۋ جىل سايىن بىرنەشە ەسەگە ارتىپ كەلەدى. مىسالى, 2013 جىلى 24 ملرد. تەڭگە بولىنسە, 2014 جىلعا 30 ملرد. تەڭگە قارالىپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, 25 پايىزعا ارتتى. سوڭعى جىلدارى وبلىس ماماندارى, اسىرەسە, ەمدەۋ ورتالىقتارىندا جۇمىس جاساپ جاتقان جاس ماماندار الىستاعى اقش, سينگاپۋر, چەحيا, يسپانيا, تۇركيا, قىتاي, رەسەي ەلدەرىندە بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ, جاڭا ەمدەۋ تاسىلدەرىن جۇرگىزۋدە. كوپتەگەن شەتەلدەردەگى سەمينارلارعا ماستەر-كلاسس شارالارىنا قاتىسىپ, شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋدا. ەلباسىنىڭ 2009 جىلعى تاپسىرماسىمەن قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرىندە كارديولوگيالىق ورتالىقتار اشىلعان بولاتىن. وسىنداي ورتالىق ءبىزدىڭ جەردە اشىلىپ, سوڭعى جىلدارى مىڭداعان ناۋقاسقا كورونوگرافيا جاساپ, ارتەرياعا ستەنت قويىلۋدا, جۇرەككە اشىق وتا ىستەۋ قولعا الىندى. سوڭعى 2 جىلدا جوعارعى تەحنولوگيالىق ىشكى ينۆازيالىق ەندوسكوپيالىق وتالار 2 ەسەگە كوبەيدى. جوعارى تەحنيكالىق مەديتسينالىق اپپاراتتاردى ارنايى دايىندىقتان وتكەن ماماندار قولدانۋدا. سوڭعى جىلداردا وبلىستا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ 70,2 جاسقا دەڭگەيگە جەتكەنى قۋانتادى. ءولىم كورسەتكىشى ازايىپ, جاڭا تۋعان نارەستە ءولىمى تومەندەپ كەلەدى. الەۋمەتتىك ناۋقاستار سانى جىلدان جىلعا كەمۋدە. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – انا مەن بالا دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اۋرۋشاڭدىقتى ازايتۋ تۇرعىسىندا سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتكىزۋ جولعا قويىلۋدا. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. «ءار ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعى ءوز قولىندا» ەكەندىگىن تۇرعىندارعا جەتكىزە ءبىلۋ نەگىزگى ماقساتقا اينالدى. بۇگىندە, ەڭ الدىمەن, تۇرعىندار دەنساۋلىعىن ساقتاۋدىڭ نارىقتىق-ەكونوميكالىق جۇيەسى پايدا بولدى جانە ول بەكي تۇسۋدە. وسى ورايدا مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ جانە ساپالى ەمدەۋ شارالارى بولىپ تابىلادى. 2011-2015جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن باسشىلىققا الىپ, بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى اياسىندا دەنساۋلىق ساقشىلارى وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن ودان ءارى ماقساتتى تۇردە جۇرگىزە بەرەتىنى ءسوزسىز. حالىقارالىق ستاندارتتار نەگىزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2012 جىلعى 5 جەلتوقسانداعى №844 بۇيرىعىنا سايكەس ءبىزدىڭ «وبلىستىق مەديتسينا ورتالىعى» رەسپۋبليكادا 5 مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ ءبىرى بولىپ, حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا قاناتقاقتى جوباسىنا ەنگىزىلدى. ولاي بولسا, كەلەشەكتە اتقارىلار شارۋا جەتكىلىكتى, اۋقىمى دا زور. وسى ايتىلعان جەتىستىكتەرىمىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جەمىسى بولىپ تابىلادى. ەڭ باستىسى, مەديتسينالىق ساپالى قىزمەت كورسەتۋ ۋاقىت تالابىنا ساي بولۋعا ءتيىس. بۇل – بىزدەر ءۇشىن مەرەيلى مىندەت. ونى ءوز دەڭگەيىندە اتقارۋ ءۇشىن بارشامىزدىڭ شىن جاناشىرلىعىمىز, ىنتىماعىمىز بەن بەرەكە-بىرلىگىمىز قاجەت. قازىرگى تاڭدا مەديتسينا سالاسى قىزمەتكەرلەرىنەن ەلباسىنىڭ تالاپ ەتىپ وتىرعان مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى دە وسى. تۇرعانباي ماحانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى. قىزىلوردا.ءمادينانىڭ ماتەماتيكالىق مودەلى
وسكەمەندە ءمادينا ەركىنوۆا ەسىمدى دارىندى قىز بالا بار. بيىل قالاداعى №3 مەكتەپ-گيمنازيانىڭ 11-سىنىبىن ءتامامدادى. ماتەماتيكاعا جۇيرىك م.ەركىنوۆانى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسقان وسكەمەندەگى وقۋشىلار ءۇيىنىڭ تۇساۋكەسەر ساتىنەن بىلەمىز. مەملەكەت باسشىسى بىلتىر شىعىس قازاقستان وبلىسىنا جاساعان جۇمىس ساپارىندا جاس تالانتتىڭ جوباسىمەن تانىسىپ, جوعارى باعاسىن بەرگەن بولاتىن. قازاقتىڭ قارشاداي قىزىنىڭ «ءاۆتوموبيلدى جولدار جۇيەسىنىڭ ماتەماتيكالىق مودەلى» اتتى جوباسىنىڭ ماقساتى – كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋى مەن كوزگە كورىنە بەرمەيتىن رەزەرۆتەرىن تەوريالىق تۇرعىدان تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان عاسىردا عالامشاردىڭ لاستانۋ ماسەلەلەرى وتە وزەكتى بولىپ تابىلادى. قوعامنىڭ دامۋى قانشالىقتى جىلدام ءورىس الىپ كەلە جاتسا, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋ دەڭگەيى دە قاۋىپتى مولشەرگە جاقىنداي تۇسۋدە. سوندىقتان, قازىرگى عىلىمدا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – تابيعي جانە انتروپوگەندى فاكتورلار اسەرى مەن ەكوجۇيەنىڭ وزگەرۋى دەر ەدىك. م.ەركىنوۆانىڭ ماتەماتيكالىق مودەل قۇرۋ ارقىلى جول-كولىك جۇيەسى قوزعالىسىن رەتتەۋگە ۇمتىلۋى, قورشاعان ورتاعا كولىكتەن بولىنەتىن گاز ءمولشەرىن ازايتۋعا تىرىسۋى – ءىرى ءجانە ءوندىرىستى شاھارلار ءۇشىن قاجەتتى جوبا. – مەن بالا كەزىمنەن ماتەماتيكاعا قىزىعۋشىلىق تانىتتىم. ناقتى عىلىمدارعا قىزىعۋشىلىعىم اتامنىڭ ارقاسى دەۋگە بولادى. ول وقۋعا, شاحمات پەن دويبى ويناۋعا ۇيرەتتى. شاحماتتىڭ ارقاسىندا تەرەڭ ويلاۋدى جانە ماتەماتيكالىق ساراپتامالاردى دۇرىس جاساۋدى مەڭگەردىم. ءتىپتى, الەمدەگى ەڭ مىقتى ماتەماتيكتەردىڭ ءبىرى گ.حاردي ادام ارەكەتىنىڭ وسى ءتۇرلەرىنە ساراپتاما جۇرگىزىپ «ماتەماتيكتىڭ سىرى» اتتى ماقالا جازدى. شاحماتتىڭ شەشىمدەرى ماتەماتيكالىق جاتتىعۋ, شاحماتتا ويناۋ, ماتەماتيكالىق اۋەندى ورىنداۋ ىسپەتتى اسەر قالدىرادى. بيىككە, كوزدەگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن جان-جاقتى, اقىلدى ءارى شىعارماشىل بولۋعا ءتيىسپىز. بايقاۋلارعا, عىلىمي-ءتاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالارعا جانە قالالىق, ءوڭىرلىك, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق ءپان وليمپيادالارىنا بەلسەنە قاتىسۋدى جولعا قويۋ قاجەت. مەن بالا كەزىمنەن ماتەماتيكا مەن فيزيكا ءپانىن تەرەڭدەتىپ وقىپ كەلەمىن. ءتۇرلى زياتكەرلىك بايقاۋلار مەن ءپان وليمپيادالارىنىڭ, وقۋشىلاردىڭ عىلىمي جارىستارىنىڭ جەڭىمپازىمىن, – دەدى دارىندى قىز ءوز اڭگىمەسىندە. ول مەكتەپتەگى ساباعىنىڭ باسىم بولىگىن «دارىن» ورتالىعىندا وتكىزەدى. ايتۋىنشا, وندا ادىسكەرلەر ءار وقۋشىنىڭ بويىنداعى تالانتىن اشۋ ءۇشىن جاعداي جاسايدى. جاڭا دوستار تاۋىپ, جەڭىستەرگە جول باستايدى. كەلەشەككە جارقىن جول اشىپ, ەل پاتريوتتارىن تاربيەلەيدى. – ورتالىق ادىسكەرلەرى مەنىڭ الماتى مەن ماسكەۋ قالالارىندا «ماتەماتيكا جانە جوبالاۋ» بويىنشا حالىقارالىق, سونداي-اق, رەسپۋبليكالىق وليمپيادالارعا قاتىسۋىما مۇمكىندىك بەردى. ولاردىڭ ءۇمىتىن اقتاپ, ءۇشىنشى ورىندى جەڭىپ الدىم. مۇنداي ناتيجەلەرگە جەتۋ ءبىر جىلدا جۇزەگە اسا بەرمەيدى. جانات ايتپاەۆا باسقاراتىن «دارىن» وڭىرلىك عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعىنا العىسىم شەكسىز. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەتىن گرانتقا وسى بايقاۋلار ارقىلى يە بولدىم. الداعى ۋاقىتتا گەولوگيا ماماندىعى بويىنشا استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە نەمەسە الماتىداعى قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن, – دەدى جاس تۇلەك. م.ەركىنوۆانىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدى جوباسى – شاعىن مۋلتيكۋپتەر قۇراستىرۋ. تىكۇشاق ىسپەتتى اسپانعا ەركىن كوتەرىلەتىن مۋلتيكۋپتەردى پۋلت ارقىلى باسقارۋعا بولادى. ال ول قۇراستىرعان مۋلتيكۋپتەردىڭ ەرەكشەلىگى – قازىر كەز كەلگەن قازاقستاندىقتىڭ قولىندا جۇرەتىن سمارتفون تەلەفونىنىڭ بەينەكامەراسىن قوسىپ, مۋلتيكۋپتەرگە بەكىتۋ ارقىلى ونى توتەنشە جاعدايلار, تابيعي اپاتتار كەزىندە قولدانۋعا بولادى. ياعني, ءورت نەمەسە سۋ تاسقىنى بولىپ جاتقان جەردىڭ ۇستىمەن ۇشىپ وتكەن مۋلتيكۋپتەر بەرگەن مالىمەتتى قاۋىپسىز جەردە كومپيۋتەردەن تىكەلەي كورىپ وتىرۋعا بولادى. – ءاربىر قازاقستاندىق وقۋشى ءبىرتۋار تۇلعا نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن جەكە كەزدەسكىسى كەلەدى. وتكەن جىلى عانا وقۋشىلاردىڭ عىلىمي جوبالارى كورمەسىندە ماعان ەلباسىمىزدى جاقىننان كورىپ, سويلەسۋ باقىتى بۇيىردى. كورمەدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جوبا جاساۋشىلار مەن جاس اۆتورلاردى مۇقيات تىڭدادى. مەن ەلباسىنىڭ كوزدەرى جالت ەتە قالعانىن, جۇزىنە جىلى كۇلكى ۇيىرىلگەنىن بايقادىم. مۇمكىن, مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ كەلەشەگى – ءبىز ءۇشىن قۋانعان بولار. پرەزيدەنتتىڭ مەنىڭ جوباما نازار اۋدارىپ, سۇراقتار قويۋى, جوبا جۇمىسىن جالعاستىرۋعا ۇسىنىس جاساۋى مەرەيىمدى ءوسىردى. پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋدەن سوڭ وزىمە سەنىممەن قاراپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوكەيكەستى ارمانى – قازاقستاندى قۋاتتى جانە ءوسىپ-وركەندەگەن ەلگە اينالدىرۋعا ءوز ۇلەسىمدى قوسۋعا مىندەتتىمىن دەپ ەسەپتەدىم, – دەيدى ءمادينا ەركىنوۆا. بۇگىندە ونىڭ ماتەماتيكالىق مودەلگە نەگىزدەلگەن جوبالارىن وندىرىسكە ەنگىزۋ بويىنشا ساراپتامالىق جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان» وسكەمەن.ەلباسى
قيۋى قاشقان, قيلى زاماندا قىم-قۋىت. ايتا الماي ويىن جۇرگەندەر قانشا بۋلىعىپ. تاۋەكەل ەتتىڭ تاۋەلسىز ەلدەر الدىندا, قاجىمۇقانشا قايراتتى بەلىن ءبىر بۋىپ. توبىلعى ساپتى, قامشىنى سوناۋ... جەتى ورمە, تولاعاي قارتتار بەرمەگەن ساعان بەكەرگە. قاسىم حان سىندى قاسقايىپ سالدىڭ قاسقا جول, قاسىڭداعىلار تاراسىپ تاعى كەتەردە. ابىلاي حانشا ابايلاپ ارعى-بەرگىنى, اجىراماس ءۇشىن ەندىگى جەردە ەل جىگى. بەرەكە-بايلاۋ – بەس ۇسىنىسىڭ دا بەلگىلى: «اۋەلى كەرەك اسكەردىڭ تەپە-تەڭدىگى». باس شۇلعىپ قالدى جايساڭدار مەنەن قاسقالار, كەرەعار كەلمەي كەلىسسوز ەندى باستالار. بوگەنباي باتىر كەۋدەڭنەن سوندا وياندى, بوگەنباي ما ەكەن بوگەلىپ سوزدەن جاسقانار. تولە بيدەن تارتقان ءسوزىڭنىڭ تەكتى توركىنى, كوكالا بۇلتتار سوگىلىپ كوكتە جوڭكىدى. ايىر قالپاقتى ابىلاي باباڭ ەلەسى, ايماڭدايىڭنان «اينالايىن» دەپ جەلپىدى. مازاسىز ويلار ينەدەي شانشىپ ميىڭدى, اسقاق دالانىڭ الىپ جۇرەگى جيى ۇردى. كەۋدەمدە مەنىڭ بۇقار جىراۋىم بۇلقىنىپ «عاجايىپ ءساتتى ولەڭگە قوس»,دەپ بۇيىردى. وسىناۋ شاقتا كۇمبىر دە كۇمبىر كۇي ەنىپ, جينالعاندار جاسادىق جالعىز يەلىك. نۇر اعا! نۇرلى جولىڭدى حالقىڭ تىلەدى, بەكەت اتانىڭ ارۋاعىنا سۇيەنىپ! امانقوس ەرشۋوۆ. اتىراۋ وبلىسى, جىلىوي اۋدانى.