جۋىردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تسيفرلىق اكتيۆتەر تۋرالى» زاڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ كۇشىنە ەنەدى. ازىرگە اكتيۆتىڭ مۇنداي ءتۇرى تولەم قۇرالى, قارجىلىق اكتيۆ بولىپ ەسەپتەلمەيدى.
زاڭ جوباسىنا قاتىسقان ساراپشىلار كەڭەسى قارجى جۇيەسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسىنداي قادام جاسالعانىن اشىق ايتتى. وتاندىق ماينەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز قۋاتىن شەتەلدىك پۋلدارعا بىرىكتىرىپ كەلگەندىكتەن, ۋاكىلەتتى ورگاندار تسيفرلىق باسسەيندەردىڭ ناقتى تابىسىن ايتا الماعان-دى. ەندى تسيفرلىق ماينينگ تەك اككرەديتتەلگەن تاۋ-كەن باسسەيندەرىندە عانا جۇرگىزىلەدى, باقىلاۋعا دا مۇمكىندىك اشىلدى. ساراپشىلار تسيفرلىق ماينينگتىك پۋلداردى اككرەديتتەۋ وتاندىق ماينەرلەردىڭ ناقتى تابىسىن تولىق بايانداۋعا جانە ولارعا قاتىستى سالىق سالۋ نورمالارىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ وتىر.
بىرەر جىلدان بەرى تسيفرلى اكتيۆتەر تۋرالى ماسەلە كوپتىڭ تالقىسىندا بولعانى بەلگىلى. وتكەن جىلدىڭ سوڭعى اپتاسىندا پارلامەنتتە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى ۇستانىمى ازىرشە وزگەرمەيتىنى, كريپتوۆاليۋتاعا سەنبەيتىنى, كريپتوۆاليۋتامەن تابىس تاۋىپ جۇرگەن ادام بيرجادا تىركەلۋگە مىندەتتەلەتىنى ايتىلدى. سولاردىڭ ءبارىن وتاندىق بيرجالارعا اۋىستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ايىرباستاۋ وپەراتسيالارىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان. زاڭ جوباسىنىڭ ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا كەلىپ ءتۇسۋىنىڭ ءوزى قوعامدا ەكى ۇداي پىكىردىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولدى.
كريپتواۆكتيۆ ءتارىزدى ۆيرتۋالدى اكتيۆ تۇگىلى قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى دۇرىس مەڭگەرە قويماعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بۇل جاڭالىق «باتىسىم شىعىس بولىپ كەتتىمەن» بىردەي بولدى. سول كەزدەگى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىنى ازىرلەۋ قاجەتتىگى ەكى سەبەپكە بايلانىستى تۋىنداعانىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. العاشقى سەبەپ – ەل اۋماعىندا تسيفرلىق ماينينگتى رەتتەۋ قاجەتتىگى.
– تسيفرلىق ماينينگتى زاڭداستىرۋ مەن كريپتوۆاليۋتا وندىرۋشىلەردىڭ قىزمەتىن ودان ءارى ناقتى رەتتەۋدىڭ بولماۋى ەنەرگيا شىعىنىنا, باقىلاۋدىڭ بوساڭسىپ كەتۋىنە الىپ كەلدى. قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, تسيفرلىق ماينينگ سالاسىنداعى قىزمەتتىڭ باستالعانى تۋرالى حابارلاۋ ءتارتىبى ەرىكتى بولىپ سانالادى, تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن رەتتەلەدى, – دەدى ە.سمىشلياەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, كريپتوۆاليۋتانى زاڭدى ءوندىرۋ يندۋسترياسى قازاقستان ءۇشىن اۋقىمدى ينۆەستيتسيالىق سالا بولىپ سانالادى جانە قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرىن قامتاماسىز ەتىپ, IT-سالاسىنىڭ دامۋىنا ىقپال جاسايدى.
– ەكىنشى سەبەپ – كريپتوۆاليۋتالىق ەكوجۇيە قۇرۋ. قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, قازاقستاندا قامتاماسىز ەتىلمەگەن ساندىق اكتيۆتەردىڭ, ياعني كريپتوۆاليۋتالاردىڭ اينالىمىنا تىيىم سالىنعان. ماينينگ پەن ىلكى جوبا اياسىنداعى كريپتوبيرجا جۇمىسىن قوسا العاندا كريپتوۆاليۋتالارمەن جاسالاتىن بارلىق وپەراتسيا تەك حالىقارالىق قارجى ورتالىعىندا جۇزەگە اسىرىلادى, – دەگەن ەدى ە.سمىشلياەۆا.
ساۋىردەن باستاپ اينالىمعا ەنگەن زاڭ بويىنشا ماينەرلەر 2024 جىلدان باستاپ تابىستىڭ 75 پايىزىن وتاندىق كريپتوبيرجالاردا ايىرباستاۋعا مىندەتتەلەدى. ولاردان قولدانىستاعى سالىقتان بولەك سىياقىسىنا قوسارلانعان قۇن سالىعى, ماينينگ پۋلدىڭ تابىس سالىعى, سونداي-اق كريپتوبيرجاداعى وپەراتسيالار ءۇشىن تولەم الىنادى.
قازىرگى جوسپار بويىنشا كريپتوبيرجالار مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالانادى. ماينينگكە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردىڭ رەەسترى دە ەنگىزىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا جەتكىزىلەتىن قۇرال-جابدىقتار باقىلاۋعا الىنادى.
قازاقستاندىق بلوكچەين-تەحنولوگيالار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ساپار احمەتوۆ اتالعان سالادا جۇمىس ىستەيتىن وتاندىق كومپانيالاردىڭ دا ايتارلىقتاي قيىندىقتارعا تاپ بولعانىن ايتتى.
– دەگەنمەن, بيىل ءبىز وڭ ۇردىستەردى بايقاپ وتىرمىز. مەملەكەت سالانىڭ دامۋ ۇردىستەرىنە تۇسىنىستىكپەن قارايدى. بۇل اۋەلى قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان جوبانىڭ العىشارتتارى. ءبىزدىڭ قاۋىمداستىق ۇكىمەتپەن جانە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىمەن جۇمىستى بيىل دا جالعاستىرادى, – دەدى ول.
س.احمەتوۆ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن ەسكەرە جانە اقشانى جىلىستاتۋعا قارسى ءىس-قيمىل جاساۋعا جاعداي جاساي وتىرىپ, قازاقستاندا كريپتوۆاليۋتا اينالىمىن ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايدى. قاۋىمداستىق ءوز تاراپىنان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋدى قاراستىرا باستادى. سەبەبى نارىقتا كريپتوترەيدەرلەر مەن الاياقتاردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى ازاماتتاردى ساۋاتتاندىرۋ قاجەت.
تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى ەلەكتروندى ونەركاسىپ جانە تسيفرلىق اكتيۆتەر يندۋسترياسىن دامىتۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى عيزات بايتۇرسىنوۆ پارلامەنت وتىرىسىندا وسى سەكتوردىڭ باستى ماسەلەلەرىن شەشۋدى كوزدەيتىن تسيفرلىق اكتيۆتەر تۋرالى زاڭ قابىلدانعانىن ەسكە سالدى. «كوپتەگەن ەلدەردە كريپتوۆاليۋتالار تولەم قۇرالى رەتىندە قولدانىلادى. بىزدە وعان ۇلتتىق بانك ءالى دايىن ەمەس, دەگەنمەن بولاشاقتا جەتەمىز دەپ ويلايمىن», دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا, ماينينگ سەكتورىنىڭ پروبلەماسى – تابىستىڭ قوماقتى بولىگىنىڭ «كولەڭكەلى سيپاتقا» يە بولۋى. ولاردىڭ تابىسىنىڭ قانشا ەكەنى, ايلىق جالاقىسىنىڭ دا مولشەرى تۋرالى اقپاراتتار جوق. ءتىپتى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىندە بۇل ماسەلە بويىنشا ەشقانداي اقپارات جيناقتالماعان. «ماينينگ يەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەلەكتروندى ءامياندارىنىڭ كىلتىن شەتەلدە ۇستادى. ءتىپتى كريپتوۆاليۋتانى دا شەتەلگە اسىرۋمەن اينالىستى. سەبەبى قازاقستاندا ونىمەن ساۋدا جاسايتىندار از, اكتيۆتىڭ بۇل ءتۇرى بۇقارالىق سيپاتقا يە بولعان جوق», دەيدى ع.بايتۇرسىنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ماينينگ باسسەيندەرىن اككرەديتتەۋدى ەنگىزۋ ەندى زاڭداستىرىلدى. سول بويىنشا ءاربىر ماينينگ يەسىنىڭ كىرىسى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ باسى اشىق, بۇل ولارعا سالىق سالۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتەدى.
قازاقستانداعى بلوكچەين جانە دەرەكتەر ورتالىعى يندۋسترياسى قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سەرگەي پۋترا زاڭ جوباسى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن تسيفرلىق ماينينگ سالاسى ەلدەگى ەڭ اشىق سالاعا اينالاتىنىن ايتتى.
– ءالى دە بولسا ناقتىلاپ الاتىن تۇستار بارشىلىق. كريپتوۆاليۋتا – تسيفرلى اكتيۆ بولعاندىقتان, كەز كەلگەن مامىلەگە سالىق سالىنۋى ءتيىس. بىراق الەمدە كەلىسىمشارتتاردىڭ مۇنداي تۇرلەرى سالىقتان بوساتىلعان. مۇنداي سايكەسسىزدىكتەر قازاقستاننىڭ كريپتوەكوجۇيەسىنە بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر قويۋى مۇمكىن. ءبىز زاڭنامالىق تۇرعىدان شوعىرلاندىرۋ جانە مۇنداي وپەراتسيالاردى قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتۋ قاجەت دەپ ويلايمىز, –دەيدى س.پۋترا.
ساراپشى ەنەرگيامەن قامتۋ ماسەلەسىن دە ايتىپ ءوتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا تسيفرلىق ماينينگ ءوندىرىسى ەنەرگەتيكالىق جۇيەمىزگە ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ دەپ قارايتىن كوزقاراس قالىپتاسقان.
– مۇنىڭ نەگىزسىز ەكەنىن, ەلىمىزدى ەنەرگەتيكالىق داعدارىستان الىپ شىعاتىن كۇش ماينينگ قانا ەكەنىن وسى سالانىڭ ماماندارى عانا بىلەدى. تسيفرلىق ماينينگتەر ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇراقتى كەستەدە, جوعارى باعامەن تۇتىنا الادى. ولار دەبيتورلىق بەرەشەككە جول بەرمەيدى. بۇل ولارعا ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتاتىن ەلەكتر ستانسالارىن جوسپارلى جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن ماينەرلەردىڭ 70 پايىزى ەلدەن كەتىپ قالدى, ولاردىڭ كەتۋىمەن ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سەكتورىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ سەيىلگەن جوق. سول سەبەپتى ءداستۇرلى ەنەرگەتيكالىق جۇيە مەن ماينينگ جۇيەسىنە قاتار ءومىر سۇرۋدەن وزگە جول جوق, – دەدى ول.
قازاقستان ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى تالعات تەمىرحانوۆ ەلگە زاڭدى, زاڭسىز جۇمىس ىستەيتىن ماينەرلەر قاپتاپ كىرگەندىكتەن, ەكوجۇيەدە باسى ارتىق ەنەرگيا كوزدەرى قوردالانىپ قالعان كەزدەر بولعانىن ەسكە ءتۇسىردى. بىراق ارادا ەكى جىل وتكەندە قالىپقا كەلىپ, كەي وڭىرلەردە تاپشىلىق سەزىلە باستاعان. مۇنداي بەي-بەرەكەتسىزدىككە كولەڭكەلى جولمەن تابىس تابۋعا ۇيرەنگەن ماينەرلەر سەبەپ بولعان.
– سالاداعى تاپشىلىق ماينينگ وندىرۋشىلەردىڭ سىرتقا كەتۋىمەن باستالدى. ەنەرگەتيكتەر ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ بالانسىنىڭ دەڭگەيىن 5-7 جىل بۇرىن الدىن الا بولجاي ءبىلۋى كەرەك. بىراق 2020 جىلدارى ماينينگ وندىرۋشىلەردىڭ ەلگە كەلۋى وسى سالاداعى ۇيلەسىمدىلىكتى بۇزدى, ەلەكتر ەنەرگياسى ارتىق ءوندىرىلدى. 2021-2022 جىلدان كەيىن عانا تاپشىلىق سەزىلە باستادى. بۇل ماسەلەگە بارىنشا سالقىنقاندى كوزقاراس كەرەك. ءبىز قيالداعى نەمەسە جوسپارداعى دۇنيە ەمەس, ناقتىلىققا, مۇمكىندىگىمىزگە عانا سەنۋىمىز قاجەت. نارىقتا ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىس ۋاقىت وتكەن سايىن ءوسىپ كەلەدى. ماينينگ ستانسالارى, زاۋىتتار پايدا بولىپ جاتىر. بىراق ءبىز ەرتەڭ كومىر مەن گازدىڭ قايسىسىنىڭ ءباسى باسىم بولارىن بىلمەيمىز. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تومەن كومىرتەكتى دامۋ ستراتەگياسىن, ستانسالاردى جاڭعىرتۋدى قاراستىراتىن ەكولوگيالىق كودەكستى ازىرلەپ جاتىر. وسى رەتتە شاعىن ەلەكتر ستانسالاردى كوپتەپ الۋ كەرەك. ەلدە ەنەرگيا تاپشىلىعىن سەزدىرمەيتىن تەتىك وسى عانا, – دەيدى ت.تەمىرحانوۆ.
الماتى