سۋبسيديا سالقىنى

سالاداعى جاعداي كوڭىل قۋانتار­لىق­تاي ەمەس: ەل ىشىنەن مال ساتىپ الۋ شامامەن 5 ەسە تومەندەگەن, كاسىپورىنداردىڭ ۇشتەن ءبىرى توقتاپ تۇر. جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار ساتىپ الىناتىن مال باسىنىڭ كولەمىن ەداۋىر ازايتىپ تاس­تاعان. ەم كومبيناتتارى كوبىنە بوس تۇر. نەگىزگى سەبەپ – مال مەن ەت ەكسپورتىنا ەنگىزىلگەن شەكتەۋلەر. ەكسپورتتىڭ شەكتەلۋى نارىقتاعى سىرتقى قىسىمدى كۇشەيتىپ جىبەرگەن. «ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشەتىن كەز كەلدى. ەگەر تۇراقتى ەكسپورت پەن ۆاليۋتالىق كىرىس بولسا, ءبىز سۋبسيدياسىز جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز», دەپ اتاپ ءوتتى ەت وداعىنىڭ باسشىسى ماقسۇت باقتىباەۆ.

2022 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشاسىندا قا­زاقستاننان باسقا ەلدەرگە بارلىق تۇر­دەگى جاڭا, سالقىنداتىلعان نەمەسە مۇز­داتىلعان ەت جەتكىزىلىمى 38,6 مىڭ توننا بولعان. 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 6,5 پايىز, «كوروناداعدارىس» الدىنداعى 2019 جىلعا قاراعاندا بىردەن 66,9 پا­يىز­عا ارتقان. كەيىنگى ەكى جىلدا ەت ەكسپورتى تۇراقتى ءوسىپ, يمپورت ازايىپ كەلە جاتقانىمەن, قازاقستاننىڭ ەت يمپورتى ەكسپورتتان 4 ەسە كوپ. جاقىندا مال شارۋاشىلىعى, سونىڭ ىشىندە ەت ماسەلەسى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جيىندا دا قارالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەلەر جىلدان باستاپ مال شارۋاشىلىعى بويىنشا جوبالار باستالادى.

م.باقتىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل سيىر ەتىنىڭ ءتىرى سالماقتاعى كوتەرمە با­عا­سى كەلىسىنە 1,9 مىڭ تەڭگە شاماسىندا بولادى جانە جىل اياعىنا دەيىن بۇل باعا وزگەرمەيدى. ال بولشەك ساۋدا باعاسى ينفلياتسيادان كەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن. بۇعان دەيىن ۇلتتىق بانك 2023 جىلى بۇل كور­سەت­كىش 11-13 پايىزدىڭ اينالاسىندا بو­لادى دەگەن ەدى.

ساراپشى باعانىڭ ارزانداۋىنا بايلانىستى فەرمەرلەر مال باسىن ازايتا باستاعانىن ايتتى. كەيبىرەۋلەرى مال باسىن 25 پايىزعا دەيىن قىسقارتسا, ءبىرازى شارۋاشىلىقتى توقتاتۋدى ويلاستىرۋعا كوشكەن. «جاعداي وسى باعىتتا جالعاسا بەرسە, سۇرانىس ۇسىنىستان اسىپ تۇسەدى جانە ەل يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ قالادى. ون­دىرۋ­شىلەرگە قىسىمدى تومەندەتۋ ءۇشىن ارتىق ەكسپورتتى ۇلعايتۋ قاجەت», دەيدى ساراپشى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, بىزگە بوردا­قىلاۋ الاڭى ءۇشىن بولىنەتىن كۆوتا نەمە­سە سۋبسيديادان بۇرىن اۋسىل مەن برۋ­تسەللەزگە قارسى مىندەتتى ەگۋ باعدار­لا­ماسىن ەنگىزۋدى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇرگىزۋ كەرەك. ءىرىلى-ۇساقتى مال اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن اۋرۋدىڭ اسا قاۋىپتى تۇرلەرى بويىنشا زەرتتەۋ ماسەلەسى دە ۇمىت قالىپ بارادى. وسى سەبەپتى ەت ار­تىق وندىرىلەدى, ال ەكسپورت از. ەت كوپ بول­عان سوڭ باعا تومەندەپ, ءوزىن-ءوزى اقتا­مايدى. وسىلايشا, نارىققا قىسىم جاسالىپ وتىر. سونىڭ اسەرىنەن سالا­دا­عى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك 80 پايىزعا دەيىن تومەندەپ, ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دى­لىققا دا كەرى اسەر ەتە باستاپتى.

ونىڭ سوزىنشە, ەت وڭدەۋ سالاسىنان ينۆەستورلاردىڭ شىقپاعانى سالانىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. مۇنىڭ باستى سەبەبى – جايىلىمدىق جەرلەردىڭ تاپشىلىعى. جايىلىمدىق جەر تاپشى بولعان سوڭ مال باسى دا كوبەيمەيدى. اگرارلىق سايا­سات­تىڭ تۇراقسىزدىعىنان Tyson Foods (اقش) جانە Grand Farm Meats Group (قحر), Danbia (يرلانديا) جانە باسقا دا كوپتەگەن ۇساق كومپانيالار قازاقستان نارىعىنان كەتىپ قالدى.

كەزىندە ءمۇيىزدى ءىرى قارا مالدىڭ ەكس­پورت­تىق الەۋەتىن دامىتۋ ماقساتىندا «سى­باعا» باعدارلاماسىنىڭ قابىلدان­عانىن ۇمىتقان جوقپىز. ء«ىرى قارا مالدىڭ انالىق مال باسىمەن سەلەكتسيالىق جانە اسىل تۇقىمدىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ» با­عىتى بويىنشا جالپى سوماسى 18,1 ملرد تەڭگەگە 12 682 شارۋاشىلىق سۋبسيديا العان. مال باسىنىڭ سانى 50-دەن 100-گە دەيىنگى 6 565 ۇساق شارۋاشىلىق, 100-دەن 300-گە دەيىنگى 4 771 ورتا شار­ۋا­شىلىق جانە 300-دەن جوعارى 1 346 ءىرى شارۋاشىلىققا مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا ارقىلى قولداۋ كور­سە­تىلدى. الايدا ناتيجەسى از بولدى. سا­راپ­­شىلار مۇنىڭ سەبەبىن ەكسپورتتى ىن­تا­لاندىرۋ شارتتارىنىڭ ورىن­دال­ماعانىمەن تۇسىندىرەدى. سەبەبى الىس-جاقىن ەلدەر بىزدەن ەت الۋدى كۇرت ازايتتى. 2022 جىلدىڭ باسىندا رەسەي دە قازاقستانداعى ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىك ما­سەلەلەرىنە نازار اۋدارىپ, ەت وتكىزۋگە تىيىم سالدى.

مەملەكەت تاراپىنان ءبولىنىپ جاتقان قارجى ەت ەكسپورتتاۋشىلارىنىڭ قاتا­رىن كوبەيتە المادى. ساراپشىنىڭ پا­يىم­­داۋىنشا, قازىر ەكسپورتتى ىن­تا­لان­دىرۋدى سۋبسيديالاۋدىڭ ءمانى جوق. كە­رى­سىنشە, سىرتقى نارىقتاردى اشۋعا كۇش سالۋ ماڭىزدى.

«بۇل ءبىز ءۇشىن ەڭ جاقسى قولداۋ بولار ەدى. رەسەيدى اشىڭىز, قىتايدى اشىڭىز. ءبىز سول كەزدە ساۋدانى سۋبسيدياسىز-اق جول­عا قويامىز. بۇل ۇساق فەرمەرلەردىڭ كۇش الىپ, ىرىلەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا جول اشادى», دەيدى م.باقتىباەۆ.

ماماندار سوزىنە دەن قويساق, مەملە­كەتتىڭ وبەكتەۋى, دەمەۋ قارجىنى ۇستەمە­لەپ بەرۋى نارىقتا جاساندى باسەكەلەستىك تۋدى­رادى. مۇنداي جولمەن قۇرىلعان بيزنەس سىرىڭكەدەن قۇراستىرىلعان ۇيشىك سياقتى شاشىلىپ تۇسەدى.

قازاقستاننىڭ ەت وڭدەۋشى كاسىپ­ورىندار قاۋىمداستىعىنىڭ وكىلى ازامات ورىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ستراتە­گيالىق تۇرعىدا مال ەمەس, ەت ەكسپورتىنا نازار اۋدارۋ ماڭىزدى. ۇيرەنشىكتى بولىپ قالعان ەكسپورتتىق كانالدارعا دەگەن تاۋەلدىلىك تە نارىق زاڭىنا قايشى. مۇن­داي جاعدايدا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ مۇمكىن ەمەس. «بىزگە مال-قۇس ەتىن, ەتتەن دايىندالاتىن ەت ونىم­دەرىن وتكىزەتىن كانالداردى ءارتا­راپ­تاندىرۋ كەرەك» دەگەن وي ايتادى ا.ورىمباەۆ.

سۋبسيديالانعان, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتقا وسىرىلگەن مالداردىڭ شەتەلگە ساتىلىپ كەلگەنى وسى­عان دەيىن دە ايتىلىپ قالاتىن. بۇل رەتتە ءتىرى مال كوبىنە وزبەكستانعا ساۋ­دا­لانعان. ساراپشى سەرگەي بۋيانوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەل ءبىر ءىرى قارا مالدى ساتۋدان كوپ بولسا 1 مىڭ دوللار كولەمىندە پايدا تابادى. ال وزبەك كاسىپكەرلەرى بىزدەن العان ءىرى قارا مالدىڭ سۋبونىمدەرىن وڭدەپ, قوسىمشا 20 دوللار, تەرىسىنەن تاعى 20 دوللار تابىس تابادى ەكەن. ال سۇيەگىن ۇنعا تارتقىزىپ, ءمۇيىزى مەن تۇياعىن كادەسىي جاسايتىندارعا وتكىزسە, تابىستىلىعى 15 پايىزعا ارتادى.

ا.ورىمباەۆ ايتىپ وتكەندەي, قازاق­ستاندا ەتتى قايتا وڭدەۋگە مۇمكىندىك تۋعان­دا, فەرمەرلەر مەن ەت ساتىپ الۋشى­لار, ەت ونىمدەرىن وڭدەيتىن زاۋىتتار اراسىندا لوگيستيكالىق تىزبەك ورناعان كەز­دە سۋبسيدياعا دەگەن قاجەتتىلىك جوعا­لادى.

«تاۋلىگىنە 2 مىڭ مال سويا الاتىن ەت كومبيناتتارى عانا نارىققا وڭ اسە­رىن تيگىزە الادى. مۇنداي جاعدايدا ەڭ تومەنگى مارجانىڭ ءوزىن اينالىمعا شىعارۋعا بولادى. وسىنداي جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا شاماسى جەتەتىن ينۆەستورلار ەكسپورتتىق-يمپورتتىق ارنالارىن الدەقاشان ءارتاراپتاندىرىپ قويعان. وسىعان دەيىن امەريكانىڭ Tyson Foods كومپانياسىمەن كەزدەستىك. ولار قازاقستانداعى ءىرى قارا مالدى چيكاگو بيرجاسىنداعى باعامەن الەمدىك نارىققا شىعارۋعا دايىن», دەيدى ساراپشى.

ەت نارىعىنداعى ەندىگى بەتالىس بۇ­رىنعى ساياساتتان وزگەشەرەك بولىپ تۇر. ەل ىشىندە سۋبسيديانى شەكتەۋ ارقىلى تاعى دا ىرىلەندىرىلگەن شارۋاشىلىقتارعا باسىمدىق بەرىپ وتىر ما دەگەن قاۋىپ بار. وسى سالانىڭ ساراپشىلارى «بالىقتان – قارماققا» جۇيەسىنە كوشپەسەك, وسى دەڭگەيدە تاعى 30 جىل وتىراتىنىمىزدى ايتادى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان «96 پايىزدىق» «ارميانى» قوراسىندا بايلاپ وتىرعان ۇساق فەرمەرلەر شارشاپ قالماسا ەكەن, «اربا سىنبايتىن, وگىز ولمەيتىن» التىن ارالىقتى نارىقتىڭ ءوزى رەتتەپ السا دەيمىز...

الماتى