ناۋرىز ايىندا اۋىلدى دامىتۋعا ارنالعان بەسجىلدىق تۇجىرىمداما قابىلدانادى. بۇل – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى. نەگىزگى, اۋىلدىڭ جىلدار بويى قوردالانعان ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ءبىر بەسجىلدىق ازدىق ەتەدى. دەسەك تە ءبىرىنشى بەسجىلدىقتا بەرەكەسى كەتكەن كوپ اۋىلدىڭ بەتىن بەرى قاراتىپ الساق, سونىڭ ءوزى ولجا بولعالى وتىر. سودان سوڭ قات-قابات پروبلەماسى بىرتىندەپ شەشىلەر دەگەن ءۇمىت بار.
ۇدەرىس قايدا اپارىپ سوعادى؟
راس, جالپى اۋىلداعى احۋال تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. سونىڭ ىشىندە قازىر اۋىلدان قالاعا كوشۋ, ىشكى ميگراتسيا, ۋرباندالۋ ماسەلەلەرى وتە وزەكتى. اۋىلدا كوش تۇراقتامايىنشا, ونىڭ وركەندەۋى نەعايبىل. البەتتە, ۋرباندالۋدىڭ ەش سوكەتتىگى جوق. ەگەر ول جۇيەلى ۋرباندالۋ بولسا. بۇگىنگى ءىرى شاھارلارداعى جاعداي بۇل ۇدەرىستىڭ ونداي كەمەلدىكتەن كەمشىن ەكەنىن كورسەتەدى. وسى كۇنى ءىرى قالالاردا جالعان ۋربانيزاتسيا ءجۇرىپ جاتىر.
اۋەلى جالعان ۋربانيزاتسيانىڭ نە ەكەنىن جىلىكتەگەن ءجون. گەوگرافيا ءارى ساياسات تىلىندە بۇل – قالالارعا كوشكەن حالىقتىڭ سول قالا الەۋەتىمەن سايكەس كەلمەۋى. ياكي سول شاھارداعى تۇرعىن ءۇي, جۇمىسپەن, الەۋمەتتىك قامتۋدا قالا مۇمكىندىگىنىڭ ادام سانىنا ساي ەمەستىگى, تەپە-تەڭدىكتىڭ جوقتىعى.
قونىستانۋشىلاردىڭ قالانىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك وسىمىنەن اسىپ ءتۇسۋى. وسى ارادا كوزىڭىزگە تارازىنى ەلەستەتىڭىز. تارازىنىڭ ءبىر باسىنا حالىقتىڭ مولشەردەن تىس سانى, ەكىنشى جاعىندا قالانىڭ ولاردى اسىراپ-ساقتايتىن الەۋەتى تارتىلدى دەلىك. ال بۇگىنگى جاعداي جالعان ۋربانيزاتسيانىڭ تارازى تاسىن توڭكەرىپ تاستايتىندىعىن كورسەتەدى. ول دەگەنىمىز, باسىم كوپشىلىگىنىڭ تۇراقتى جۇمىسسىز, ءۇيسىز-كۇيسىز تىرلىك كەشۋى. مىنە, وسىنى عىلىمدا «ترۋششوبالىق» ۋربانيزاتسيا – جالعان ۋربانيزاتسيا دەيدى. وسى كەزدە قالاعا جوڭكىلگەن كوش پەن باسپاناسىز, جۇمىسسىز قاڭعىعان بۇقارا جالعان ۋربانيزاتسيانىڭ «بەلدى» ءارى «سەنىمدى» مۇشەسى. مۇنداي ۋربانيزاتسيانىڭ سوڭى – الەۋمەتتىك قاقتىعىس, شيەلەنىستەر, مادەني, رۋحاني كەدەيلەنۋ, مارگينالدانۋ. ول – ون بەس جىل بۇرىنعى «شاڭىراق» قاقتىعىسى. ول – اي-كۇننىڭ امانىندا بەس بالانىڭ تىرىدەي ورتەنىپ كەتۋى. ول – قوعامدىق ورىندا ەركەك, ايەل دەمەي, جاعا جىرتىسقان, بەت تىرناسقان ادەپسىزدىگى. ول – مارگينالدانۋ. ول – جۇمىسسىزداردىڭ, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ كوبەيە ءتۇسۋى, تاعىسىن-تاعىلار.
«وگىزگە تۋعان كۇن بۇزاۋعا دا تۋادى»
ۇكىمەت 2019 جىلى «وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن» قابىلدادى. قۇجاتتىڭ باستى ءۇش باعىتى بار. ءتورت اگلومەراتسيا – استانا, الماتى, شىمكەنت جانە اقتوبە مەن «ەكىنشى دەڭگەيدەگى» قالالاردى دامىتۋ, مونو جانە شاعىن قالالاردى, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ كوزدەلگەن. ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى جان-جاقتى جازىلعان.
البەتتە, ۋربانيزاتسياسىز ەكونوميكانىڭ دامۋى دا كۇردەلى. تەك جوسپارلانعان ۋربانيزاتسيادا عانا ىلگەرىلەۋ مۇمكىن. ستيحيالىق سيپاتتاعى ۋربانيزاتسيانىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارمايتىنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك.
قاراعاندى ءۇشىن بۇل ماسەلە ازىرگە اسقىنا قويعان جوق. الايدا استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنداعى جالعان ۋربانيزاتسيا كۇن ساناپ كۇشەيىپ كەلەدى. دەسە دە, «وگىزگە تۋعان كۇن بۇزاۋعا دا تۋارىن» ەسكە سالعىمىز كەلەدى.
جاريا ەتىلگەن دەرەككە جۇگىنسەك, قاراعاندى ايماعىندا بۇگىندە ۋربانيزاتسيا 80,8 پايىز كولەمىندە. بۇل – 1371,7 مىڭ ادام. اۋىلدا 227,6 مىڭ عانا ادام. ونىڭ پايىزدىق ۇلەسى 19,9 شاماسىندا. بۇعان اۋىلدىڭ قارتايىپ بارا جاتقانىن قوسىڭىز. ەسەسىنە قالادا ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ, تۇراقتى جۇمىسى جوقتاردىڭ سانى ەسەلەنگەنى كۇمانسىز.
ء«ۇي شارۋاشىلىقتارىن ىرىكتەپ زەرتتەۋ دەرەگى بويىنشا 2022 جىلعى III توقساندا قاراعاندى وبلىسىندا تابىسى كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنەن تومەن حالىقتىڭ ۇلەسى 3,5%. قالالىق جەرلەردە مۇنداي ساناتتاعى حالىقتىڭ ۇلەسى اۋىلدىق جەرلەردىڭ ۇلەسىنەن 1,2 ارتىپ, 3,8%-دى قۇرادى», دەيدى وبلىستىق ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
ياعني قالالىق جەردە كۇنكورىستىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنەن دە تومەن تابىسى بار حالىقتىڭ ۇلەسى 3,5 پايىز. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 0,5 پايىزعا كوپ كورىنەدى. ويلاناتىن ماسەلە مە؟ ماسەلە! الەۋمەتتىك احۋالدىڭ كۇردەلەنۋى, جۇمىسسىزدىقتىڭ ءورشۋى دەۋىمىز وسىدان تۋىندايدى.
«جۇيەسىز ۋربانيزاتسيا اۋىلدى توزدىرادى»
اۋىلدىڭ كوشىن توقتاتاتىن مەملەكەتتىڭ ناقتى باعدارلاماسى قاجەت. ول قالا مەن اۋىلدى تەڭەستىرەتىندەي بولۋعا ءتيىس. وتىز جىل بويى اناۋ دەلىندى, مىناۋ دەلىندى. ايتكەنمەن, ول باعدارلامالاردىڭ ءبارى اۋىلدا حالىقتىڭ تۇراقتاۋىنا سەپتىگىن تيگىزبەدى.
ۇكىمەت «اۋىلدى جاساندى جولمەن ۇستاپ تۇرۋ تيىمسىزدىگىن» دە ايتقانىن بىلەمىز. بىراق اۋىلشارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ 80 پايىزىن سول اۋىلداعى اعايىننىڭ جەكە شارۋاشىلىقتارى بەرەتىنىن دە ۇكىمەت ەستەن شىعارماۋعا ءتيىس. وسى ورايدا اۋىل ادامىنىڭ جاعدايىن تولىق قامتاماسىز ەتەتىن باعدارلاما سۇرانىپ تۇر. «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «اۋىل – ەل بەسىگى» ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشە المايدى.
كەڭەستىك جۇيەنىڭ بارلىق جاقسىلىق-جاماندىعىن بىردەي كورگەن اعا بۋىننىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وكىمەتى اۋىل ادامىن قالاعا الاڭداماي, شارۋاسىن دوڭگەلەتىپ اكەتەتىن جۇيە قالىپتاستىرعان. بارلىق جاعدايىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتكەن سوڭ اۋىل ادامى قالاعا جالتاقتاماعان. شوۆينيستىك پيعىل ادەيى جولاتپادى دەرسىز. ول دا مۇمكىن. الايدا اۋىلداعى اعايىننىڭ تابىسى قوماقتى, باسىندا باسپاناسى, استىندا كولىگى, الدىندا مالى, قاسىندا جانى تۇگەل ەدى. ارينە, بۇل اۋىلدىڭ ادامى قالاعا كوشپەسىن دەگەنىمىز ەمەس. قاراپايىم, ماماندىعى سۇرانىسقا ساي ەمەس اۋىل ادامىنىڭ ەكى ورتادا قاجەتسىز بولىپ قالاتىندىعى. قالاعا كەلىپ, قاڭعىپ, سودان سوڭ قوعامعا قاجەتسىز بولىپ قالۋى – ماسەلە. قازىر الەۋمەتتىك جەلى, مەيلى كۇندەلىكتى تىرشىلىك بولسىن, قالادا اۋىلدىق ءومىر سالتىنىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز.
نەمىستەن نەمىز كەم؟
اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى نيقانباي يمانعالي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ون جىل ارالىعىندا ەلىمىزدە 500-گە جۋىق اۋىل جويىلعان.
«ۇكىمەت ءبىر باعدارلاماعا بايلانباي, اۋىلداردى كوركەيتۋگە كۇش سالۋعا ءتيىس. بۇگىنگە دەيىن بولىنگەن قارجى مەن كۇتكەن ناتيجەگە قانشالىقتى ساي كەلەدى دەگەن سۇراق كەز كەلگەن اقىل يەسىن تولعاندىرارى ءسوزسىز. ەگەر اۋىلدى كوركەيتىپ, ىشكى كوشى-قوندى رەتتەمەسە, ءبىراز جىلدان سوڭ اۋىلدا تۇراتىن ادام قالمايدى. ويلاستىرىلماعان ۋربانيزاتسيا قالالاردى ازدىرىپ, اۋىلداردى توزدىرادى. سوندىقتان «اۋىلدىق» ۋربانيزاتسيا, ياعني بۇگىنگى اسقىنىپ كەتكەن قالا مەن اۋىلدىڭ اراسىنداعى جەر مەن كوكتەي قاراما-قايشىلىقتى رەتتەۋ ءپرينتسيپىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالۋ باستى ماقسات بولۋى كەرەك», دەيدى نيقانباي يمانعالي ۇلى.
وسىنداي باعدارلاما گەرمانيادا بار ەكەن. بۇل ەلدە اۋىلدارعا ارنايى قونىستانۋى ءۇشىن كوشىپ كەلگەندەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ جاسالادى. بارلىق مۇمكىندىك بار. سودان شىعار, بۇگىندە گەرمانيادا اۋىلدىق جەردە بيزنەستىڭ شاعىن جانە ورتا ءتۇرى ءورىس العان. بىراق ءبىر عاجابى قالاسى مەن اۋىلىنىڭ ايىرماسى جوق.
– ءبىر-بىرىمەن تۇرمىسى, تىرشىلىگى جاعىنان بىتە قايناسىپ كەتكەن. ياعني ينفراقۇرىلىمى, وركەنيەتتىك جاعىنان العاندا بولە-جارارى جوق. سول سەبەپتى ەكى جاققا دا حالىق اعىل-تەگىل جۇرە بەرەدى, – دەيدى گەيدەلبەرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا پروفەسسورى ۋلريكە گەرحارد. مۇندا دا كەيبىر اۋىلداردىڭ بوساپ قالۋ قاۋپى بار كورىنەدى.
سوندىقتان بيلىگى قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق. ولار ء«بىزدىڭ ماقسات – قالا مەن اۋىلدا ءومىر ءسۇرۋدىڭ بىردەي شارتىن قالىپتاستىرۋ» دەگەن ۇراندى ۇستانىپتى.
يەسىز قالعان اۋىلدار
– سوڭعى جىلدارى ءىرى قالالاردا حالىق سانى ارتىپ كەلەدى. قالانى قازاقتان قىزعانبايمىز. جايلى تۇرمىس ءۇشىن كەلىپ جاتقانى تۇسىنىكتى. الايدا قالانىڭ جاڭا تۇرعىندارى كوبەيگەنىمەن, حالقى كوشكەن اۋىلدار بوس قالىپ جاتىر...
بۇگىندە بيلىك باسا نازار اۋدارۋعا ءتيىس ەكى ماسەلە بولسا, سونىڭ ءبىرى – ىشكى كوشى-قون. ءتىپتى بۇل ءۇردىس ستيحيالىق سيپات الىپ كەتتى دەۋگە بولادى. سەبەبى سوڭعى ءبىر جىلدا بىرنەشە قالا مارتەبەسىنە ساي بولماي شىقتى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تاراتقان مالىمەتكە سەنسەك, سوڭعى 10 جىلدا قالا حالقى 8 ەسەگە وسكەن. ۋرباندالۋ بۇگىنگى زامانداعى عالامدىق قۇبىلىس دەگەنىمەن, جاڭا تۇرعىنداردى قابىلداۋعا ءىرى قالالاردىڭ ءوزى دايىن بولماي وتىرعانىن دا كورىپ وتىرمىز.
ۇكىمەت «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىن ازىرلەدى. باعدارلاما اۋىلداردىڭ اجارىن اشىپ, ونداعى تۇرمىس ساپاسىن قالامەن تەڭەستىرۋگە ءتيىس. باستاپقى كەزەڭدە بولاشاعى بار اۋىلدار انىقتالدى. 2025 جىلعا دەيىن 800 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانعان. بۇل قارجى اۋىلداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتىپ, ءومىر ساپاسىن قالانىڭ جاعدايىمەن تەڭەستىرۋگە جۇمسالماق. بيىل ۇكىمەت قازاقستان اۋىلدارىن كوتەرۋ ءۇشىن 106 ملرد تەڭگە بولگەن ەكەن.
نيقانباي ومارحانوۆ,
اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى